راه حل اشکال اصل مثبِت بودن استصحاب زمان

موضوع: راه حل اشکال اصل مثبِت بودن استصحاب زمان

به نظر می رسد که در مقام رفع چنین اشکالی می توان استصحاب را در خود زمان (نهار) به نحوی جاری کرد که سر از اصل مثبت در نیاورد و نیازی به جریان استصحاب در حکم "وجوب امساک" آنگونه که شیخ انصاری ره فرمودند، و یا جریان استصحاب در متعلق "حکم امساک در نهار" آنگونه که مرحوم آخوندره فرمودند نیست.

بیان مطلب: وقتی به روایات باب استصحاب مراجعه می کنیم به تعبیراتی از ائمه علیهم‌السلام برخورد می کنیم که در مقام استدلال به استصحاب وارد شده اند مثل اینکه در صحیحه اول زراره پس از اینکه فرمودند: تا زمانی که یقین به خواب پیدا نکند طهارتش باقی است

لا حتى يستيقن أنه قد نام، حتى يجيئ من ذلك أمر بين، وإلا فإنه على يقين من وضوئه، ولا تنقض اليقين أبدا بالشك[1]

و در صحیحه سوم زراره فرمودند: تا زمانی که یقین به اصابت خون دماغ و نظائر آن به لباس پیدا نکرده ای لازم نیست نمازی را که در آن لباس خوانده ای اعاده کنی؛ لانک کنت علی یقین من طهارتک فشککت، و لیس ینبغی لک ان تنقض الیقین، بالشک ابداً.

سؤالی که در اینجا مطرح است این است که نمازگزار در این دو فرض، استصحاب بقای وضو و استصحاب بقای طهارت را جاری کرده است، آیا بر چنین استصحابهائی که نه در حکم شرعی جاری شده اند و نه در موضوع دارای حکم شرعی بلاواسطه، فائده ای مترتب می شود؟ وجه چنین استفهامی این است که آنچه متعلق امر شارع قرار گرفته و دارای وجوب است؛ عبادت است یعنی نماز مقید به طهارت معنوی یا طهارت لباس متعلق امر واقع شده است در حالی که در این دو روایت، استصحاب بقای طهارت معنوی یا طهارت لباس جاری شده که لازمه عقلی آن، این است که نمازی که خوانده شده نماز با طهارت معنی یا طهارت لباس است و اعاده لازم ندارد و ظاهراً چنین استصحابی اصل مثبِت است؛ زیرا استصحاب در طهارت جاری شد و حال آنکه طهارت به تنهائی اثری ندارد و چیزی که متعلق امر شرعی واقع شده و مأمورٌبه است "نماز با طهارت" است و اجرای استصحاب طهارت و اثبات مقید بودن نماز به طهارت، اثبات لازم عقلی طهارت (مستصحب) است در حالی که به نظر محققین از اصولیین، اجرای استصحاب برای ترتب لازم عقلی مستصحب، اصل مثبِت است و حجیّت ندارد، پس استفاده از این روایات مواجه با اشکال است.

برای پاسخ از چنین سؤالی می گوئیم: در عین حال که ما نیز اصل مثبِت را حجت نمی دانیم، توجه چنین اشکالی (اصل مثبِت بودنِ استصحاب بقاء طهارت) بر استدلال به این روایات را نیز قبول نداریم.

بیان مطلب: فرض این است که خطابی مانند "صلّ مع الطهارة" از شارع صادر شده و به مکلفین توجه پیدا کرده است منتهی معنای چنین خطابی این است که نماز بر مکلفین واجب است و لازم است در حال نماز متطهر باشند یعنی طهارت به عنوان یک واجب مستقل لحاظ نشده است بلکه مراد این است که عمل مرکب "نماز + طهارت در حال نماز" متعلق امر واقع شده و مأمورٌبه است و روشن است که احراز یک جزء از مأمورٌبه مرکب بالوجدان و احراز جزء دیگر آن با اصل عملی اشکال ندارد در اینجا نیز که مکلف با شک در طهارت نماز خوانده یک جزء مأمورٌبه (نماز) به وجدان ثابت شده و جزء دیگر آن (طهارت) با استصحاب ثابت شده است یعنی استصحاب طهارت، استصحاب موضوع حکم شرعی است و اصل مثبت نیست.

درمانحن فیه که "الامساک فی النهار" متعلق حکم شرعی واقع شده، جریان از همین قرار است یعنی حکم به عنوان مرکب تعلق کرفته که یک جزء آن امساک است که بالوجدان احراز می شود و جزء دیگر هم نهار است مه بقای آن مشکوک بوده و با استصحاب بقای نهار درست شد و در جای خودش ثابت شده که اگر مستصحب، حکم شرعی نباشد لازم نیست که تمام‌الموضوع برای حکم شرعی باشد بلکه اگر جزء‌الموضوع نیز باشد استصحاب در آن جریان پیدا می کند بنابراین استصحاب بقاء نهار، جریان استصحاب در جزء‌الموضوع است و اصل مثبِت به حساب نمی آید.

این بیان را از فرمایش حضرت امام راحل ره می توان استفاده کرد هر چند اصل فرمایش ایشان ره همانگونه که خودشان نیز در پایان متذکر می شوند مواجه با اشکال است، ایشان ره می فرمایند: يمكن إجراء الاستصحاب التعليقيّ على نحو التعليق في الموضوع؛ بأن يقال: لو صلّيت في الزمان السابق المعلوم كونه نهاراً لكانت صلاتي في النهار، فشككت في بقاء هذا الأمر، فاستصحب أنَّ صلاتي لو وجدت تكون في النهار، فإيجادها وجدانيّ، و كونها واقعة في النهار- على فرض الوجود- إنّما هو بحكم الأصل. لكن جريان الأصل التعليقيّ بنحو التعليق في الموضوع محلّ إشكال‌[2] .

نتیجه: اشکالی بر جریان استصحاب در زمان وارد نیست و در صورت شک در بقاء زمان، استصحاب بقاء در زمان جاری می شود.