بیان امام خمینی ره در مورد شبهه عبائیه

موضوع: بیان امام خمینی ره در مورد شبهه عبائیه

حضرت امام خمینی ره در مقام بیان تفاوت بین دو استصحاب (استصحاب نجاستی که در مورد شک در بقای نجاست فرد یعنی قسمت پائین عبا جاری می شود – استصحاب نجاست کلی در مورد شبهه عبائیه) می فرماید: در مورد شبهه عبائبه، وقتی که علی الفرض قسمت پائین عبا تطهیر می شود و قسمت بالای آن مشکوک‌النجاسة باقی می ماند معنای استصحاب نجاست کلی این است که کلی نجاست باقی است و هر اثری که بر این عنوان کلی نجاست ثابت باشد در اینجا مترتب می شود مثلاً اگر مکلف نذر کرده باشد که: "تا وقتی نجاست عبا زائل نشده باشد آن را بر دوش نیندازد" بنابراین با جریان استصحاب، معلوم می شود که کلی نجاست زائل نشده و برای وی انداختن آم عبا بر دوش، جائز نیست ولی محکوم شدن دست به نجاست متفرع بر این است که عنوان "نجاست عبا" ثابت شود تا زمینه برای عنوان "ملاقی النجس" فراهم شود و حال آنکه در اینجا فقط استصحاب کلی نجاست در مورد عبا جاری می شود اما نسبت به قسمت پائین عبا یا نسبت به قسمت بالای آن، استصحابی جاری نمی شود و مستشکل، محفوظ بدون کلی نجاست عبا را به معنای نجس بودن عبا قرار داده و حکم به نجاست دست مرطوب ملاقی با دو طرفِ آن می کند.

ما می گوئیم: هر چند ثبوت چنین لازم عقلی را قبول داریم ولی باید توجه نمود که در مسئله حیوان مردد بین پشه و فیل، وقتی بقای کلی حیوان را در خانه استصحاب کردیم در صدد نتیجه گیری وجود فیل در خانه نبودیم اگرچه لازمه عقلی اسصتحاب کلی حیوان، وجود فیل بود؛ چرا که غیر از فیل، فرد دیگری از حیوان صلاحیت وجود در خانه را نداشت برای اینکه اگر پشه بود قطعاً از بین رفته و باقی نیست، ولی با استصحاب بقای حیوان در خانه، نمی توان قائل به وجود فیل شده و آثارش را مترتب نمود بلکه صرفاً آثار مشترک حیوان بر این استصحاب مترتب می شود.

ممکن است اشکال کرده و بگویند: کلی بما هم کلی و با قطع نظر از تحقق آن در ضمن فردی از افراد، نمی تواند در خارج وجود پیدا کند بنابراین اگر وجود کلی حیوان در خانه استصحاب شود حتماً باید به وجود فیل در خانه ملتزم شد.

ولی پاسخ چنین اشکالی این است که: خود این "التزام"ها از احکام عقلیه به حساب می آیند و حال آنکه استصحاب نمی تواند لوازم عقلیه و آثار مترتبه بر لوازم عقلیه را ثابت کند؛ زیرا در صورتی که بین مستصحب و اثر شرعی که بر آن مترتب می شود یک امر عقلی یا عادی واسطه شود، از شمول "لاتنقض الیقن بالشک" خارج بوده و حجت نخواهد بود، بنابراین اگر "بقای فیل در خانه" اثری داشته باشد آن اثر بر استصحاب بقای کلی حیوان مترتب نمی شود ولی اگر "بقای حیوان در خانه" دارای اثر باشد آن اثر بر "بقای کلی حیوان" مترتب می شود.

در استصحاب بقای نجاست عبا نیر جریان از همین قرار است و صرفاً می تواند "وجود کلی نجاست در عبا" را ثابت کند اما اگر دست مرطوب با یعض اطراف یا با همه اطراف عبا ملاقات کرد نمی توانیم بگوئیم: "دست ما با نجس ملاقات کرده است" مگر اینکه گفته شود: "حال که کلی نجاست برای عبا استصحاب شده لازمه اش این است که اگر دست ما با اطراف عبا ملاقات کند، قاعدتاً با نجاست ملاقات کرده است" معنای چنین تعبیری، دخالت و وساطت عقل است و حال آنکه در استصحاب نباید وساطتی در کار باشد وگرنه در زمره اصول مثبته قرار خواهد گرفت که از حجیت برخوردار نیست.

نظیر این پاسخ را مرحوم محقق نائینی نیز از شبهه عبائیه مطرح کرده اند.

شایسته است بخشی از فرمایشات حضرت امام خمینی ره در مقام جواب از شبهه عبائیه را از نظر بگذرانیم، ایشان ره پس از این که حکم به بقاء فرد طویل را لازم عقلی استصحاب بقاء کلی به حساب آورده و حکم به عدم ترتب اثر فرد می کنند می فرمایند:

فإنَّه مع تطهير أحد طرفي الثوب لا يجري استصحاب الفرد المُردّد، و لكن جريان استصحاب النجاسة و إن كان ممّا لا مانع منه؛ لأنَّ وجود النجاسة في الثوب كان مُتيقّناً، و مع تطهير أحد طرفيه يشكّ في بقائه فيه، إلّا أنَّه لا يترتّب على مُلاقاة الثوب أثر مُلاقاة النجس؛ فإنَّ استصحاب بقاء الكلّي أو الشخص الواقعيّ، لا يثبت كون مُلاقاة الأطراف مُلاقاة النجس إلّا بالأصل المُثبت، لأنَّ مُلاقاة الأطراف مُلاقاة للنجس عقلًا.[1]

ایشان ره در ادامه پس از بیان تفاوت بین "استصحاب طرف معین از لباس" که در مورد علم تفصیلی به نجاست و شک لاحق در آن، جاری می شود و بین "استصحاب کلی نجاست" در مورد علم اجمالی، می فرمایند: و أمّا كون ملاقاة جميع الأطراف ملاقاةً للنجس الكلّي أو الواقعي فيكون بالاستلزام العقليّ.[2]

نتیجه: جریان استصحاب کلی قسم دوم به منظور ترتب آثار مترتب بر کلی جاری می شود و ترتب نجاست ملاقی با اطراف (که بر خلاف اجماع و ضروری البطلان است) اثر عقلی مستصحب است که نمی توان آن را مترتب ساخت لذا شبهه عبائیه ای که از سوی مرحوم صدر مطرح شده، زمینه ای برای ورود ندارد.