الفرع الأوّل: إذا أحدث ثم غفل ثم شكّ في أنّه تطهّر قبل الصلاة أو لا؟ إلی الفرع الرابع/أصالة الاستصحاب /الأصول العمليّة

موضوع: الأصول العمليّة/أصالة الاستصحاب / الفرع الأوّل: إذا أحدث ثم غفل ثم شكّ في أنّه تطهّر قبل الصلاة أو لا؟ إلی الفرع الرابع

در جلسه ی گذشته تَنْبیه دوم دوم از «تَنْبیهات إسْتِصْحاب» و همچنین یک فرع از «فروعات» این تَنْبیه را بیان نمودیم. در این جلسه بعد از تکمیل فَرْع نخست، به بیان سایر فروعات این تَنْبیه و همچنین به سایر «تَنْبیهات إسْتِصْحاب» خواهیم پرداخت.

فروعات تَنْبیه دوم «إسْتِصْحاب»:

نکته ی مربوط به درس: دلیل تناسب این فروعات با این تَنْبیه بیانگر این است که «غَفْلت» مکلّف در این موضوعات مسائل این فروعات، به معنای عَدَم فِعْلیّت شک و یَقین نیست. بلکه شک و یَقین در این فروعات قَطْعاً «فِعْلیّت» دارند امّا مکلّف نسبت به آن بی توجّه است.

ادامه ی بحث فَرْع نخست:

خلاصه ی فَرْع نخست:

مثلاً اگر مکلّف وضوء داشت. سپس مُحْدِث شد و نسبت به این مُحْدِث شدن خویش یقین پیدا کرد و بعد از این مُحْدِث شدن غافل شد و سپس نماز خواند و بعد از نماز شک کرد که بعد از یَقین به مُحْدِث شدن وضوء گرفت یا یا نَه، مَجْرای «إسْتِصْحاب» است یا مَجْرای «قاعده ی فراغ» است؟

نظر ما: مَجْرای این فَرْع ، أصْل «إسْتِصْحاب» است.

إشْکال: این «إسْتِصْحاب» شما «إسْتِصْحاب قَهْقَري» می باشد؛ زیرا مکلّف مرحله به مرحله از شک به عقب رهنمون می شود و شما حُکْم به «إسْتِصْحاب» می کنید. این نوع «إسْتِصْحاب» باطل است.

جواب: در «إسْتِصْحاب قَهْقَري» از «مُتِیَقَّن» به «مَشْکوک» پیش می‌ رویم. أمْر حالا «حقیقت در وجوب» است. لذا در زمان رسول گرامی إسْلام، از «مُتِیَقَّن» به «مَشْکوک» پیش می‌ رویم. أمّا در ما نحن فیه عکس این است؛ زیرا ما در ما نحن فیه از «یَقین» سابق که «حَدَث» او «قَطْعي» بوده ولی مکلّف از آن غافل شده، به سمت «شک» که بعد از نماز حاصل شده پیش می رویم.

فَرْع دوم:

اگر مکلّف پاک بود بعد قَطْعاً «مُحْدِث» شد سپس «شک» کرد در «رَفْع» آن «حَدَث» و سپس غافل شد و سپس شک در وضوء خود قبل از نماز شک کرد، حُکْم این مسأله چیست؟

این فَرْع تقریباً مانند فَرْع نخست است ولی با یک تفاوت و آن این که در فَرْع نخست شک مکلّف آخر مسأله یعنی بعد از نماز بود ولی در این فَرْع شک در أثْناء این مسأله هست.

أقْوال:

مرحوم آخوند خُراساني (ره): این فَرْع، مَجْرای «إسْتِصْحاب» است؛ زیرا شک در أوّل یا أثْناء مسأله هست.

إنْ قُلْتَ: در آخر این فَرْع نیز مکلّف شک دارد!

قُلْتُ: این شک، شک جدیدی نیست بلکه همان شک سابق است.

نظر ما: به نظر ما این نظر ایشان صحیح است و ما با ایشان هم نظر هستیم؛ زیرا همه ی «أرْکان إسْتِصْحاب» در این فَرْع وجود دارد.

فَرْع سوم: اگر مکلّف پاک بود، سپس در بقاء طَهارت (وضوء) خود شک کند سپس غافل شد. و بعد از نماز شک کرد، حُکْم این مسأله چیست؟

نظر ما: در اینجا هم چون «أرْکان إسْتِصْحاب» وجود دارد، مَجْرای «إسْتِصْحاب» است.

فَرْع چهارم:

اگر مکلّف طاهر بود (طَهارت أوْلیٰ) و نماز خواند. سپس بعد متوجّه شد که دو حالت برای او پیش آمده که یک وضوء و یک حَدَث از او سر زده. ولی نمی داند که قبل از نماز إبْتداء وضوء داشته و بعد «حَدَث» از او سر زده یا بر عکس بوده و أوّل «حَدَث» از او سر زده و بعد وضوء گرفته. حُکْم این مسأله چیست؟

نظر برخی از عُلماء: این فَرْع مَجْرای «إسْتِصْحاب» است. لذا طَهارتِ قبل از نماز (طَهارت أوْلیٰ) را «إسْتِصْحاب» می کنیم. پس نماز مکلّف «صحیح» است.

إشْکال به این فرمایش: این «طَهارت أوْلیٰ» مکلّف قَطْعاً از بین رفته. زیرا آن «حَدَث»، اگر بعد از «طَهارت أوْلیٰ» بوده، که در این صورت آن طَهارت از بین رفته و اگر بعد از «طَهارت ثانیّة» بوده، هر دو طَهارت را از بین بُرده. لذا کدام طَهارت را إسْتِصْحاب می کنید؟!

إنْ قُلْتَ: ما «طَهارت کُلّي» را «إسْتِصْحاب» می کنیم.

قُلْتُ: این «إسْتِصْحاب» هم إشْکال دارد؛ زیرا این «طَهارت کُلّي» یا در ضمن «طَهارت أوْلیٰ» است که عرض کردیم قَطْعاً با «حَدَث» از بین رفته یا در ضمن «طَهارت ثانیّة» می باشد. «طَهارت ثانیّة» بنا بر یک فرض مُؤثّر است و بنا بر یک فرض مُؤثّر نیست. لذا اگر «بعد از حَدَث» بوده باشد، مُؤثّر است ولی اگر «قبل از حَدَث» بوده باشد، مُؤثّر نیست. به هر حال هیچ «طَهارت مُؤثّر رافِع حَدَث» نداریم.