«آیَةُ الوضوء: الفَصْل الثّامِن: نَظَرَةٌ عامَّةٌ في أَخْبَار الغَسْل، مُعالِجَةُ رواياتِ الغَسْل، خاتِمَةُ المَطاف: الآن حصحص الحَقّ»/شرائط الأصول /الأصول العمليّة

موضوع: الأصول العمليّة/شرائط الأصول /«آیَةُ الوضوء: الفَصْل الثّامِن: نَظَرَةٌ عامَّةٌ في أَخْبَار الغَسْل، مُعالِجَةُ رواياتِ الغَسْل، خاتِمَةُ المَطاف: الآن حصحص الحَقّ»

در جلسات پیش هفت فَصْل از فصول بحث آیه ی شریفه ی «وضوء» را مورد بررّسی قرار دادیم. در این جلسه در ادامه ی بحث آیه ی شریفه ی «وضوء» از مباحث «آیاتُ الأَحْکام»، به فَصْل هشتم و همچنین خاتمه ی این بحث خواهیم پرداخت.

ادامه ی بحث «آیَةُ الوضوء»:

فَصْل هَشتم: «نَظَرَةٌ عامَّةٌ في أَخْبَار الغَسْل»:

کسانی که قائل به «غَسْل أرْجُل» در «وضوء» هستند، سه روایت صَحیحُ السَّنَد و چهارده روایت بسیار ضعیف ارائه دادند. ما فقط پنج روایت صحیح را مورد بررّسی خواهیم داد.

روایت اوّل: «فقد أخْرج البُخاريّ و مُسْلِم بسَنَدهما عن ابن شَهاب: أنّ عطاء بن يزيد الليثيّ أخْبره أنّ حمران مولىٰ عُثمان أخْبره، أنّ عُثمان بن عفّان (رضي الله عنه) دَعاء بوضوء (فتوضّأ) فغَسَلَ كَفّيه ثلاث مَرّات، ثُمّ مَضْمَض و إسْتَنْثر، ثُمّ غَسَلَ وَجْهه ثلاث مَرّات، ثُمّ غَسَلَ يَدَه اليُمْنىٰ إلى المِرْفَق ثلاث مَرّات، ثُمّ غَسَلَ به اليُسْرىٰ مثل ذلک، ثمّ مَسَحَ رأسُه، ثُمّ غَسَلَ رِجْلَه اليُمْنىٰ إلى الكَعْبين ثلاث مَرّات، ثُمّ غَسَلَ به اليُسْرىٰ مثل ذلک، ثُمّ قال: رأيت رسول الله تَوَضَّأ نحو وضوئي هذا»[1] .

روایت دوم: «أنَّ النَّبيَّ (صلَّى اللَّهُ عليهِ و آله سلَّمَ) مَسَحَ برأسِهِ مرَّتينِ و بدأَ بمؤخَّرِ رأسِهِ ثمَّ بمقدَّمِهِ وبأذنَيهِ كلتيهما ظهورِهِمَا وَبُطُونِهما»[2] .

روایت سوم: «أَخْبَرَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مَالِكٍ هُوَ ابْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّهُ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُرِيَنِي كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَوَضَّأُ؟ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ: نَعَمْ فدعا بوضوء، فأفرغ علی یده الیمنی، فغسل یدیه مرّتین، ثمّ مضمض و استنثر ثلاثا، ثمّ غسل وجهه ثلاثا، ثمّ غسل یدیه مرّتین مرّتین الی المرفقین، ثمّ مسح رأسه بیدیه، فأقبل بهما، و ادبر بدأ بمقدم رأسه، ثمّ ذهب بهما الی قفاء، ثمّ ردهما حتی رجع الی المکان الّذی بدأ منه، ثمّ غسل رِجْلیه»[3] .

این سه روایت به لحاظ «مَضْمون و مُحتوا» با هم چهار «إخْتلاف» دارند:

۱. «إخْتلاف در غَسْل مِرْفَقین»: در برخی از روایات گفته شده رسول گرامی إسْلام (صَلّیٰ الله عَلَیه و آله و سَلَّم) هنگام وضوء، دو بار دست خود تا «مَرافِق» را شُسْتند؛ مثل «روایت سوم». و در بعضی از روایات دیگر گفته شده حضرت دست خود را سه بار شُسْتند؛ مثل «روایت نخست».

۲.«إخْتلاف در مَسْح سَر»: در برخی از روایات گفته شده رسول گرامی إسْلام (صَلّیٰ الله عَلَیه و آله و سَلَّم) هنگام وضوء، فقط سر مبارک خود را مَسْح نمودند؛ مثل «روایت سوم». و در بعضی از روایات دیگر گفته شده حضرت علاوه بر «مَسْح سَر» خود، «گوش ها» را نیز «مَسْح» کردند؛ مثل «روایت دوم».

۳. «إخْتلاف در کیفیّت مَسْح»: در برخی از روایاتشان آمده رسول گرامی إسْلام (صَلّیٰ الله عَلَیه و آله و سَلَّم) از «بالا به پایین» هنگام وضوء «مَسْح» فرمودند؛ مثل «روایت دوم». و در برخی از روایاتشان آمده از «پایین به بالا» در واقع «مَسْح» فرمودند؛ مثل «روایت سوم».

۴. «إخْتلاف در عَدَد مَسْح»: در برخی از روایات گفته شده رسول گرامی إسْلام (صَلّیٰ الله عَلَیه و آله و سَلَّم) هنگام وضوء، دو بار «مَسْح» فرمودند؛ مثل «روایت دوم». و در بعضی از روایات دیگر فقط گفته شده حضرت «مَسْح» فرمودند امّا عَدَدی مطرح نکردند؛ مثل «سایر این روایات». لذا می توان این روایاتی که عَدَدی مطرح نکرده برای «مَسْح»، حَمْل بر یک بار «مَسْح» کرد.

«مُعالِجَةُ رواياتِ الغَسْل»: بالأخره عِلاج این «روایات غَسْل» چیست؟

عِلاج نخست: روایات به وسیله ی آیه ی شریفه ی وضوء، «مَنْسوخ» شده. یعنی پیامبر گرامی إسْلام مدّت ها هنگام وضوء به أمْر خداوند متعال پاهای خود را می شُستند امّا در سال نُهُم هِجْري که این آیه ی شریفه ی «وضوء» از سوی خدا برای ایشان نازل شد، این عَمَل ایشان و این روایت به وسیله ی این آیه ی شریفه «نَسْخ» شد. این راه «أصولي» است.

عِلاج دوم: از زمان «حَجّاج» برخی ها با پاهای آلوده به مسجد می آمدند لذا او إعْمال رأي کرد و فَتواء داد به این که مردم پاهای خود را هنگام وضوء بشویند! در صورتی که حتّی تا قبل از «حَجّاج» و در زمان عُثْمان هم این طور نبود. لذا در چند جلسه ی قبل عرض نمودیم، «عُثْمان» روایتی را از رسول خدا مَبْني بر «مَسْح» پاها نَقْل نمود و برای این نَقْل روایت خود شاهد نیز گرفت! این راه «تاریخی» است.

«خاتِمَةُ المَطاف: الآن حصحص الحَقّ»:

نکته: پیامبر أکْرم قبل از رِحْلَت خود، حدیث ثَقَلین را نَقْل فرمودند و این حدیث «مُتواتِر» است. یعنی بعد از من به قرآن کریم و أئمّه ی اهلبیت (علیهم السّلام) تَمَسُّک کنید.

روایات مَعْصومین (علیهم السّلام):

الف) «العِدّة عن أحمد و أبو داود جميعا عن الحسين عن فضالة عن داود بن فرقد قال سمعت أبا عبد اللَّه (علیه السّلام) يقول‌ إن أبي كان يقول إن للوضوء حدّا من تعداه لم يؤجر و كان أبي يقول إنما يتلدد فقال له رجل ما حده قال تغسل وجهک و يديک و تَمْسح رأسک و رِجْليک»[4] .

ب) «أ لاَ أَحكي لَكُم وُضوءَ رَسولِ اللّه ِ (صَلّىٰ الله عليه و آله و سَلَّم)؟ فقُلنا: بلى، فدَعا بقَعْبٍ فيهِ شَيءٌ مِن ماءٍ ثُمّ وَضَعَهُ بَينَ يَدَيهِ، ثُمّ حَسَرَ عن ذِراعَيهِ ، ثُمّ غَمَسَ فيهِ كَفَّهُ اليُمنى، ثُمّ قالَ: هكذا إذا كانتِ الكَفُّ طاهِرَةً، ثُمّ غَرَفَ فمَلأَها ماءً فوَضَعَها على جَبينِهِ، ثُمّ قالَ: بسمِ اللّه و سَدَلَهُ على أطرافِ لِحيَتِهِ، ثُمّ أمَرَّ يَدَهُ على وَجهِهِ و ظاهِرِ جَبينِهِ مَرّةً واحِدَةً، ثُمّ غَمَسَ يَدَهُ اليُسرى فغَرَفَ بها مِلْأَها، ثُمّ وَضَعَهُ على مِرفَقِهِ اليُمنى، و أمَرَّ كَفَّهُ على ساعِدِهِ حتّى جَرَى الماءُ على أطرافِ أصابِعِهِ، ثُمّ غَرَفَ بيَمينِهِ مِلْأَها فوَضَعَهُ على مِرفَقِهِ اليُسرى، و أمَرَّ كَفَّهُ على ساعِدِهِ حتّى جَرَى الماءُ على أطرافِ أصابِعِهِ، و مَسَحَ مُقَدَّمَ رأسِهِ و ظَهرَ قَدَمَيهِ بِبِلَّةِ يَسارِهِ وَ بقيَّةِ بِلَّةِ يُمناهُ»[5] .