قرائن دال بر وجوب تعیینی نماز جمعه/صلاة الجمعة /كتاب الصلاة

موضوع: كتاب الصلاة/صلاة الجمعة /قرائن دال بر وجوب تعیینی نماز جمعه

در جلسات گذشته ادله و قرائنی که قائلین به وجوب تخییری در زمان حضور و غیبت امام معصوم اقامه کرده بودند را در کردیم، اکنون قرائنی را مطرح میکنیم که دال بر وجوب تعیینی نماز جمعه هستند.

روایت اول: « وَ عَنْهُ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ وَ فُضَيْلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَرِيضَةٌ وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَيْهَا فَرِيضَةٌ مَعَ الْإِمَامِ فَإِنْ تَرَكَ رَجُلٌ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ ثَلَاثَ جُمَعٍ فَقَدْ تَرَكَ ثَلَاثَ فَرَائِضَ وَ لَا يَدَعُ ثَلَاثَ فَرَائِضَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ إِلَّا مُنَافِقٌ.» [1]

«صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَرِيضَةٌ»: این تعبیر در مقام جعل و تشریع حکم است.«وَ الِاجْتِمَاعُ إِلَيْهَا فَرِيضَةٌ مَعَ الْإِمَامِ»: این عبارت در مقام اثبات و تأکید بر اجراست.«فَإِنْ تَرَكَ... إِلَّا مُنَافِقٌ»: اگر نماز جمعه وجوب تخییری داشت، ترک آن به منزله ترک یک فریضه و نشانه نفاق نبود. این فراز، قرینه‌ای قوی بر وجوب تعیینی نماز جمعه است.

روایت دوم: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ جَمِيعاً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ خَمْساً وَ ثَلَاثِينَ صَلَاةً مِنْهَا صَلَاةٌ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَشْهَدَهَا إِلَّا خَمْسَةً الْمَرِيضَ وَ الْمَمْلُوكَ وَ الْمُسَافِرَ وَ الْمَرْأَةَ وَ الصَّبِيَّ.»[2]

بر هر مسلمانی حضور واجب است. در وجوب تخییری، چنین الزام قطعی برای حضور وجود ندارد.«إِلَّا خَمْسَةً...»: اگر وجوب، تخییری بود، نیاز به استثنای این پنج گروه نبود. زیرا در وجوب تخییری، اصل بر اختیار شخص است. این استثناء دقیقاً نشان می‌دهد که برای غیر از این پنج گروه، حضور واجب است و آن وجوب، از نوع تعیینی است. تعبیر «عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ- أَنْ يَشْهَدَهَا» ظهور در وجوب تعیینی دارد.

روایت سوم « وَ عَنْهُ ]أی محمد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن أبیه عن حسین بن سعید اهوازی[ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: الْجُمُعَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ لَا يُعْذَرُ النَّاسُ فِيهَا إِلَّا خَمْسَةٌ الْمَرْأَةُ وَ الْمَمْلُوكُ وَ الْمُسَافِرُ وَ الْمَرِيضُ وَ الصَّبِيُّ.»[3] هیچ‌کس عذر ندارد (از شرکت در آن معذور نیست) مگر این پنج گروه. اگر وجوب، تخییری بود، اساساً بحث عذر و معذور نبودن مطرح نمی‌شد. در وجوب تخییری، شخص به صرف انتخاب خود می‌تواند شرکت نکند و نیاز به عذر خاصی نیست. این روایت نیز به وضوح دلالت بر وجوب تعیینی دارد.

نظر مرحوم آیت‌الله خویی (ره) و برخی بزرگان:

ایشان و برخی دیگر قائل شده‌اند: حضور در نماز جمعه وجوب تعیینی دارد (با توجه به صراحت چنین روایاتی)، اما در انعقاد و برگزاری خود نماز جمعه (اقامه آن) وجوب تخییری است. به عبارت دیگر، هنگامی که نماز جمعه منعقد شد، حضور در آن بر همگان واجب تعیینی است، ولی اصل تشکیل و برپایی آن، وجوب تخییری دارد.

این نظر قابل نقد و بررسی است که ان شاءالله در جلسه آینده به آن خواهیم پرداخت.