آیات و روایات/مقدمه /المكاسب المحرمة

موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /آیات و روایات

بررسی دلالت آیه نهی از اکل به باطل

مروری بر مباحث گذشته

بحث ما درباره آیه 29 سوره مبارکه نساء بود و ما خواستیم از مستثنی و مستثنی منه مذکور در این آیه دو قاعده استنباط کنیم. لازم بود که در مورد مفردات این آیه نکاتی را بیان کنیم تا به نتیجه برسیم. آیه می‌فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ إِنَّ اللّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا﴾[1] . خطاب در این آیه به جامعه و مجتمع مؤمنان است که در اموالی که در میان خود می‌چرخند، از طریق باطل تصرف نکنید مثل قمار و رشوه و معاملات خود را چنین معاملاتی قرار ندهید. برای روشن شدن عباراتِ این آیه، باید مداقه بیشتری نسبت به آن داشته باشیم و در آینه بسیار مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

در مورد واژه «اموال» گفتیم که فعلا به مباحث اختلافی وارد نمی‌شویم اما تعریف مرحوم اصفهانی را پذیرفتیم و مرحوم امام و مرحوم خوئی نیز همین معنا را پذیرفته بودند که می‌فرماید: أن المالية والملكية اعتباران عقلائيان، تنتزع الاولى من الشئ بملاحظة كونه في حد ذاته مما يميل إليه النوع ويرغبون فيه ويبذلون بازائه شيئا[2] .

در کتاب دراسات به این تعریف وارد شده است و مرحوم حکیم نیز به این تعریف اشکال کرده‌اند اما این اشکالات پاسخ دارند ولی باید در جای مناسبتری مطرح شوند. در مجموع ما می‌توانیم با پاسخ به اشکالات بزرگان، این تعریف را اختیار کنیم لکن فعلا به عنوان اصل موضوعی بپذیرید. بنابراین مالیت یک امر اعتباری است و نوع انسان‌ها به مال رغبت پیدا می‌کنند و در ازای آن پولی را پرداخت می‌کنند.

ما شش تعریف اصطلاحی برای مال در جلسه گذشته از بزرگان مطرح کردیم. در تعریف‌های اول و چهارم و پنجم بر منفعت تأکید شده است یعنی جایی که منفعت وجود داشته باشد، مالیت پیدا می‌کند. قول دوم، قول مرحوم اصفهانی است و قول پنجم، قول مرحوم نائینی است. در قول پنجم، بحث رغبت عقلایی مطرح بود. در قول سوم و پنجم، نیاز مردم مطرح شده بود. در قول چهارم و پنجم، کمیاب بودن مطرح شد. در قول ششم، قابلیت تبدیل شدن به ثمن مطرح شده بود. اکنون زمان مناسبی برای بحث تفصیلی از این تعاریف نیست.

معنای «بینکم»

آیه می‌فرماید در اموالتان تصرف نکنید. در این آیه معنای «کم» در «أموالکم» و «بینکم» باید روشن شود. به تعبیر برخی از آقایان مثل مرحوم علامه و صاحب تسنیم، این آیه به نکته مهمی اشاره می‌کند که جامعه ایمانی، اموالی دارند که به صورت‌های مختلف مثل عاریه و تعاوض، منتقل می‌شوند و این ملکیت‌ها اعتباری هستند و مالیت نیز اعتباری است نه تکوینی. آیه خطاب به مؤمنان می‌فرماید کار را به درستی انجام دهید یعنی نقل و انتقال و مبادله و معامله، از راه صحیح صورت گیرد تا بتوانید تصرّف کنید و در غیر این صورت، مرتکب حرام می‌شوید یعنی یک حکم تکلیفی به شما متوجه می‌شود که چه بسا حرمت وضعی (فساد) را به دنبال داشته باشد که غالبا به همین صورت است. این اموال به جامعه به عنوان یک هویت وحدانی تعلق گرفته است لکن در بین افراد گوناگون، دست به دست می‌شوند. تلاش شما به عنوان یک جامعه ایمانی باید در این باشد که به قواعد جامعه ایمانی پایبند باشید و به آنها توجه داشته باشید.

مرحوم علامه طباطبائی بیان لطیفی در ذیل «بینکم» دارد و می‌فرماید: تقیید «لا تأکلوا» به «بینکم» به جهت اشاره به این مطلب است که مردم پیرامون یک مال هستند و این مال بین آنها منتقل می‌شود؛ وفي تقييد قوله : ﴿لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ﴾ بقوله : «بَيْنَكُمْ» الدال على نوع تجمع منهم على المال ووقوعه في وسطهم إشعار أو دلالة بكون الأكل المنهي عنه بنحو إدارته فيما بينهم ونقله من واحد إلى آخر بالتعاور والتداول ، فتفيد الجملة أعني قوله : ﴿لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ﴾، بعد تقييدها بقوله : «بِالْباطِلِ» النهي عن المعاملات الناقلة التي لا تسوق المجتمع إلى سعادته ونجاحه بل تضرها وتجرها إلى الفساد والهلاك ، وهي المعاملات الباطلة في نظر الدين كالربا والقمار والبيوع الغررية كالبيع بالحصاة والنواة وما أشبه ذلك.[3] در برخی از نسخ به جای تعبیر «تعاور» از تعبیر «تعاوض» استفاده شده است.

علامه در این عبارت می‌فرماید، خداوند به مؤمنان می‌گوید روش و نوع مواجهه شما با اموال، باید صحیح باشد و این مربوط به همه معاملات است لکن در معاملاتی که باعث نقل اموال به صورت عاریه‌ای هستند، باید این ضوابط را رعایت کنید تا تصرّف شما صحیح و به جا باشد نه بالباطل.

قرآن کریم در برخی آیات از تعبیر «بینکم» استفاده می‌کند اما بیان نوع معامله و روش صحیح در معامله را اراده نکرده است و اشاره‌ای به معاملات و مبادلات ندارد مثل آیه 188 سوره مبارکه بقره. در این آیه می‌فرماید: ﴿وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ﴾[4] . در این بخش نیز خطاب ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ﴾ وجود دارد لکن در آیه 183 که می‌فرماید ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾[5] . در آیه 188 سوره بقره می‌فرماید: اموال یکدیگر را نخورید تا بعدا بخشی از آنها را به حکام بدهید تا اموال مردم را به ناحق بخورید. بحث در این آیه، اصلا ناظر به معامله و مبادله نیست بلکه در مقام نهی از فریب و حیله است. اما در آیه 29 سوره نساء، عدم تصرّف باطل در اموال اراده شده است. بنابراین «بینکم» به این نکته مهم اشاره دارد که نوع انتقال اموالی که بین مؤمنان وجود دارد، باید صحیح و با روش درست باشد.

معنای «باطل»

واژه دیگری که باید مورد توجه قرار دهیم، «باطل» است و سپس به بررسی معنای «باء» در «بالباطل» می‌پردازیم. ابتدا باید معنای باطل را روشن کنیم تا معنای باء روشن گردد که معنای آن، استعانت و سببیت است یا الصاق یا تعویض که مرحوم خوئی به عنوان یک احتمال ذکر کرده‌اند.

واژه «باطل» 26 مرتبه در قرآن ذکر شده است. با روشن شدن معنای «حق»، معنای «باطل» نیز روشن می‌شود و بالعکس. باطل در لغت به معنای نابودی و هلاکت و ضایع شدن و ذهاب و گم شدن و خسران و زوال و فساد و قلّت مکث و عدم دوام به کار برده شده است. در کلمات مفسّرین وقتی از باطل بحث می‌شود، همین مصادیق برای باطل ذکر می‌شود. در طرف مقابل، حق چیزی است که ثابت و واقع و ضایع نشدنی و شایسته باشد. مفسرین در بیان معنای باطل، در موارد مختلف، معانی گوناگونی ذکر کرده‌اند. ایشان در برخی موارد معنای شیطان و گاهی معنای شرک و گاهی معنای بهتان و گاهی معنای کذب و گاهی معنای تورات و انجیل را برای باطل ذکر کرده‌اند. ذکر این موارد از باب ذکر مصادیق است نه معانی لذا نباید باعث خلط معنا و مصداق شوند.

در قرآن کریم، باطل مثل حق هم در مورد امور تکوینی به کار برده شده است و هم در مورد امور تشریعی. امور تکوینی اموری هستند که ناظر به هستی و خلقت هستند. در مجموع می‌توان چهار معنا برای حق و چهار معنا برای باطل ذکر کرد اگرچه در یکی از کتب فلسفی دیدم که میر داماد و ابن سینا حدود هفت معنا برای حق ذکر کرده‌اند.

معنای اول: حق به معنای «ما هو کائن» و «ما هو الواقع» و «ما هو ثابت» است. باطل به معنای «ما لا وقوع له» و «ما لا ثبات له» و «ما لا واقعیة له» است. در قرآن کریم، در مورد حق تعالی، از تعبیر «حق» استفاده شده است که می‌فرماید: ﴿ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ﴾[6] . به لحاظ وجود شناسی گفته می‌شود که خداوند، حق است بلکه حقیقتِ حق و واقعیتِ واقع و کونِ محض و وجود محض و حقِّ مطلق است.

معنای دوم: در این معنا حق در مقابل باطل و در مورد جریان تمامِ آفرینش به کار برده می‌شود؛ ﴿وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ﴾[7] . یعنی تمام هستی به حق آفریده شده است چون از سوی حکیم است. در خصوص انسان به شکل ویژه مطرح شده است و عبث نبودن خلقت او مورد توجه قرار گرفته است؛ ﴿أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ﴾[8] . در این نظام آفرینش، هر چیزی در جای خود قرار گرفته است و این قابل تبدیل نیست و لذا حق است. در مقابل، فرآورده‌های شیطانی باطل هستند.

معنای سوم: این معنا ناظر به ارزش‌ها است. هر چیزی که ارزش باشد، حق نامیده می‌شود مثل صدق و ایمان و شجاعت و جهاد و وفا. در مقابل، باطل به تمام جنود شیطان اطلاق می‌شود مثل دروغ و کینه و حسادت.

توجه کنید که معنای اول و معنای دوم، در تکوینیات استعمال شده است و معنای سوم، در تشریعیات استعمال شده است که بی ارتباط به تکوینیات نیست.

معنای چهارم: این معنا ناظر به احکام است و همین معنا در ما نحن فیه مد نظر است. شرع مقدس، تکلیف و احکام را به عنوان منن و الطاف الهی معرفی کرده است و به آنها حق اطلاق می‌شود. باطل، در مقابل قرار دارد و به معنای احکام و تکالیفی است که از ناحیه شرع مقدس نباشند. باطل در این معنا به احکامی اطلاق می‌شود که مورد پسند شارع نیستند.

با دقت در این معانی، یک امر مشترک در میان همه آنها برای حق و یک امر مشترک در میان همه آنها برای باطل وجود دارد. آنچه که ثبات و ماندگاری و نوعی اصالت داشته باشد، حق است اما آنچه پوچ و باطل و پندار باشد، باطل است. اما «باطل» در آیه 29 سوره نساء به معنای اول و دوم و سوم نیست بلکه به معنای احکام و مقررات مجعول الهی است که در بخشی از زندگی انسان، جریان دارند. لذا آیه می‌فرماید در انتقال اموال در قالب معامله، از امور باطلی که مورد پسند خداوند نیستند، استفاده نکنید یعنی در معامله و انتقال نباید چیزی که مصداق باطل است، به کار گرفته شود لذا در معاملات باید نگاه شما به شارع باشد یعنی معاملات شما نباید ملصق و ملحق به امر باطل باشد.

معنای «باء» در «بالباطل»

باء در «بالباطل» را غالبا مفید استعانت دانسته‌اند و از آن سببیت را قصد می‌کنند. طبق این معنا، آیه می‌فرماید به سبب امور و شروط باطل در اموال یکدیگر تصرف نکنید. البته می‌دانید که استعانت با سببیت تفاوت دارد مثلا می‌گوید «کتبتُ بالقلم» که باء در آن به معنای استعانت به کار برده شده است نه سببیت لذا گاهی استعانت با سببیت انطباق ندارد.

برخی باء را به معنای مقابله دانسته‌اند مثل «بعتُ هذا بهذا» یعنی این را در مقابل آن فروختم.

برخی معنای استعانت و تعویض برای باء در این آیه را باطل دانسته‌اند و آن را صرفا مفیدِ الصاق می‌دانند. برخی مثل سیبویه قائل هستند که باء صرفا مفیدِ الصاق است که به شکل‌های مختلف محقق می‌شود و مصادیق متعدد دارد که یک مصداق از آن استعانت و مصداق دیگر، سببیت و مصداق دیگر، تعویض است و در همه این مصادیق، نوعی از الصاق وجود دارد. در جلسه بعد به جمع‌بندی این بحث خواهیم پرداخت. وصلی الله علی محمد و آله الطاهرین.