مراجعه 72 ، بررسی حدیث عایشه و مساله ازواج پیامبر (ص)

موضوع: مراجعه 72 ، بررسی حدیث عایشه و مساله ازواج پیامبر (ص)

درباره ماه پر فضیلت شعبان

ماه شعبان ماه با عظمت و ماه پیامبر اکرم (ص) است. در این ماه چند عمل وارد شده است:

1. روزه. در روایت آمده است کسی که یک روز از این ماه را برای محبت نسبت به پیامبر (ص) روزه بگیرد، بهشت بر او واجب می شود. توجه به این امور هم باعث تقرب به خدای متعال و صفای باطن و هم گره گشایی حتی در زندگی دنیوی می شود. آیت الله جوادی می فرمود: آیت الله حسن زاده، دو ماه رجب و شعبان را روزه می گرفتند.

2. عمل دیگر استغفار است، که در این ماه به آن تاکید شده و اذکار ویژه ای برای آن ذکر شده است.

3. عمل دیگر صدقه داده است که در این ماه فوق العاده فضیلت دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: اگر کسی در راه خدا در این ماه صدقه ای دهد، خدای متعال این صدقه را پرورش می دهد همانند کسی که بچه شترش را پرورش می دهد، و این صدقه آن قدر افزایش می یابد که در روز قیامت مانند کوه احد شده و در مقابل او تجسم پیدا می کند.

4. عمل دیگر، مناجات شعبانیه است که از دعاهای پرفضیلت این ماه است. عرفان حقیقی در این دعاها است، امثال ابن عربی کجا و امیرالمومنین (ع) و دعای شعبانیه کجا! این دعاها معارفی است که هم جنبه معرفت افزایی و هم نورافزایی دارد.

پیامبر اکرم (ص) در روایتی فرمودند: «أَكْيَسُ النَّاسِ مَنْ كَانَ أَشَدَّ ذِكْراً لِلْمَوْت‌»[1] . زیرک ترین افراد کسی نیست که فلان مقدار پس انداز داشته باشد یا فلان مقدار زمین و باغ داشته باشد. اینها زیرکی نیست زیرا باشد یا نباشد زندگی می گذرد. زیرک کسی است که بیشتر به یاد مرگ باشد، یعنی توجه کند که کارهایی انجام دهد تا آخرت خود را آباد کند. آیت الله مصباح از قول آیت الله بهجت نقل می کردند که استاد ایشان شیخ محمد تقی اصفهانی، صاحب «نهایه الدرایه»، گاه که می خواستند بخوابند آن قدر گریه می کردند که متکای ایشان خیس می شد.

اینها عطایای الهی در زندگی است و اگر انسان آنها را کسب کند، علم و نفس او هم مفید خواهد بود؛ همه چیز او الهی خواهد بود، و منشا خیر و برکت هم برای خودش و هم دیگران خواهد بود.

برتری حضرت خدیجه (س) بر سایر زنان

گفته شد که حضرت خدیجه (س) برترین همسر پیامبر (ص) بودند. البته این بحثی اعتقادی و درجه اول نیست، اما در کتاب «المراجعات» مطرح شده و بدان خاطر به آن پرداخته می شود. ابومریم اعظمی ابتدا کلام ابن کثیر صاحب «البدایه و النهایه» را نقل می کند. ابن کثیر گفته است: در میان علمای اهل سنت در مورد اینکه آیا حضرت خدیجه (س) افضل است یا عایشه، دو قول است: برخی حضرت خدیجه (س) را افضل و برخی عایشه را افضل دانسته اند. کسانی که گفته اند حضرت خدیجه (س) افضل است به همان چند روایت در صحیحین استناد کرده اند که فرمود: «خير نساء العالمين‌ أربع ... » که یکی از آنها حضرت خدیجه (س) است. کسانی هم که قائل شدند عایشه برتر است از جمله مستندات آنان همان روایت «فضل العایشه علی النساء کفضل الثرید علی سائر الطعام» است. ابن کثیر خودش در این باره توقف می کند و نظری نداده است.[2]

اعظمی می گوید می شود با استناد به حدیث «سیده النساء العالم» خدیجه (س) را افضل دانست، در عین حال می توان گفت عایشه افضل است، اما احتمال اینکه حدیث افضلیت عایشه شامل آن چهار نفر نباشد و نسبت به آنها انصراف داشته باشد اقوی است.

کلام آلوسی در مورد برترین زنان

سید محمود آلوسی صاحب «روح المعانی» ذیل آیه 42 سوره آل عمران این بحث را مطرح کرده است: «وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى‌ نِساءِ الْعالَمين‌»[3] . وی می گوید: آیا مقصود از آیه همه زنان از اول تا آخر هست یا مراد عالمین زمان خود حضرت مریم(س) است و در این صورت دیگر حضرت مریم (س) بر حضرت فاطمه (س) افضل نیست. ائمه اهل بیت (ع) همگی گفته اند که فاطمه زهرا (س) برتر است. من نیز می گویم که حضرت زهرا (س) افضل زنان از متقدم و متاخر است، زیرا او بضعه الرسول است. از اینجا معلوم می شود که حضرت فاطمه (س) بر عایشه هم افضل بودند.

برخی عایشه را برتر دانسته اند و به سه روایت استناد کرده اند: اول روایتی که در آن آمده است: «دو ثلث دینتان را از عایشه بگیرید»، دوم: روایت ثرید، و سوم: روایتی که می گوید: ام المومنین عایشه در قیامت به همراه زوج خود یعنی پیامبر (ص) است و فاطمه (س) نیز همراه همسر خود علی (ع) است و روشن است که جایگاه پیامبر (ص) برتر از جایگاه علی (ع) است، پس جایگاه عایشه هم برتر از فاطمه (س) است. اینها ادله کسانی است که عایشه را بر فاطمه (س) برتر می دانند.

آلوسی در پاسخ می گوید: این استدلال درست نیست به سه دلیل:

1. حدیث اول بر فرض ثبوت آن، اثبات می کند که عایشه عالمه است و می توان بخشی از دین را از او گرفت. این دیگر نفی علم بضعه الرسول (ص) را نمی کند. و اگر پیامبر (ص) می دانستند که حضرت زهرا (س) می مانند می فرمودند کل دینتان را از فاطمه (س) بگیرید. عقل و نقل دلالت بر علم حضرت فاطمه (س) می کند. علاوه بر همه اینها حدیث ثقلین نسبت به حدیث «خذوا دینکم» دلالت بیشتری دارد. چگونه دلالت نکند در حالی که فاطمه (س) سیده عترت پیامبر (ص) بودند.

2. اما حدیث «فضل العایشه علی النساء...»، با احادیثی که نشان می دهد دیگران بر عایشه برتر بودند معارض است، مانند فضلیت خدیجه (س) و فضلیت حضرت مریم (س) بر وی. بررسی این احادیث نشان می دهد که دلالت آنها بر این حدیث گویا تر است، زیرا روایت فضل عایشه اگر چه ظهور در افضلیت دارد، اما به نظر می آید کلمه الف و لام در «النساء»، الف و لام عهد است یعنی مرادد زنانی است که پیامبر (ص) درباره آنها خبر داده است نه همه زنان.

3. در مورد حدیث جایگاه عایشه در بهشت نیز، اگر این سخن درست باشد لازم می آید سایر زنان پیامبر (ص) که در بهشت با ایشان همراه هستند بر سایر انبیا افضل باشند و چنین لازمه ای باطل است. بنابراین این همراهی دلالت بر افضلیت بر دیگران نمی کند.

آلوسی می گوید نظر من این است که برترین زنان، فاطمه (س) است و بعد از ایشان مادرشان خدیجه (س) و بعد عایشه است. وی سپس می گوید: آنچه در بحث ما حلش مشکل است، حدیث ثرید است، زیرا در صحیحین آمده است. با وجود اخبار فراوانی که بر خلاف این روایت آمده است، بهتر این است که این روایت را تاویل کنیم، زیرا تاویل یک حدیث به جهت چندین حدیث بهتر است تا تاویل چندین روایت به خاطر یک روایت.

ارزیابی روایت « فضل عایشه على النساء »

ما در اینجا در مقام گفت و گو با اهل سنت هستیم. همان گونه که آلوسی گفتند روایت فضل عایشه، تاویل می شود و قرائنی هم داریم که نشان می دهد نمی توان این روایت را حاکم بر روایات دیگر دانست. از جمله قرائن این است که حضرت مریم (س) یکی از زنانی است که در حدیث «خير نساء العالمين‌ أربع» آمده است. آن حضرت بر اساس آیه 42 آل عمران، دارای مقام عصمت بودند. کلمه «طهرک» در این آیه به چه معناست؟ آلوسی می گوید برخی گفته اند مراد طهارت از حیض و نفاس است به همین خاطر ایشان می توانستند در بیت المقدس عبادت کنند. این احتمال را زجاج داده است. حسن بصری و ابن جوید گفته اند مراد طهارت از کفر در عقیده و در عمل از معصیت است. برخی هم گفته اند مراد طهارت نسبت به اخلاق رزیله است. اما آیه اطلاق دارد و شامل همه می شود و دلیلی بر تقید نداریم، لذا شامل طهارت عقیده، اخلاق و عمل می شود، و این همان عصمت است. پس حضرت مریم (ع) طبق این آیه از مقام عصمت برخوردارند، و قطعا هیچ غیر معصومی بر معصوم برتر نیست.

یکی دیگر از آن چهار خانم، فاطمه زهرا (س) هستند که به دلیل آیه تطهیر ایشان هم دارای عصمت بودند. همچنین روایات نبوی که در منابع فریقین آمده است و بیان کرده که رضای فاطمه (س) رضای پیامبر و غضب فاطمه (س) غضب ایشان است و نیز روایت «یا فاطمه ان الله بغضب لغضبک و یرضا لرضاک»، دلالت بر عصمت ایشان می کند.

اکنون با توجه به این دو قرینه می گوییم وحدت سیاق حدیث دلالت می کند که آسیه و حضرت خدیجه (س) هم رتبه آنان بوده اند، پس این چهار زن بیان شده در روایت، برترین زنان نسبت به غیرشان هستند. این مطلب ثابت می کند که روایت فضل عایشه باید قید بخورد.

ادامه بحث انشاءالله در جلسه آینده بیان می شود