مراجعه 71 و 72 ، بررسی حدیث عایشه و مساله ازواج پیامبر (ص)

موضوع: مراجعه 71 و 72 ، بررسی حدیث عایشه و مساله ازواج پیامبر (ص)

مراجعه 71

سخن در اثبات وصایت امیرالمومنین (ع) بود. ایشان به تعداد زیادی روایت و دلیل عقلی بر این مطلب استناد کردند. شیخ سلیم دو حدیث به عنوان معارض بیان کردند که یکی از سوی عایشه و دیگری از ابن ابی اوفی نقل شده بود. امام شرف الدین حدیث ابن ابی العوفا را جواب داند و به حدیث عایشه جوابی ندادند. شیخ سلیم در مراجعه بعد یعنی مراجعه 71 می گویند: چرا حدیث عایشه را مورد توجه قرار ندادید، در حالی که افضل همسران پیامبر (ص) و قول او قول فصل است.

مراجعه 72

امام شرف الدین در مراجعه 72 می فرماید: «إن لأم المؤمنين عائشة فضلها و منزلتها، غير أنها ليست بأفضل أزواج النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، و كيف تكون أفضلهن مع ما صحّ عنها إذ قالت: ذكر رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خديجة ذات يوم فتناولتها فقلت: عجوز كذا و كذا، قد أبدلك اللّه خيرا منها، قال: «ما أبدلني اللّه خيرا منها، لقد آمنت بي حين كفر بي‌ الناس، و صدّقتني حين كذّبني الناس و أشركتني في مالها حين حرمني الناس، و رزقني اللّه ولدها، و حرمني ولد غيرها الحديث ...»، و عن عائشة قالت: كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لا يكاد يخرج من البيت حتى يذكر خديجة فيحسن الثناء عليها، فذكرها يوما من الأيام، فأدركتني الغيرة، فقلت: هل كانت إلّا عجوزا فقد أبدلك اللّه خيرا منها، فغضب حتى اهتز مقدم شعره من الغضب، ثم قال: لا و اللّه ما أبدلني اللّه خيرا منها، آمنت بي إذ كفر الناس، و صدقتني إذ كذّبني الناس، و واستني في مالها إذ حرمني الناس، و رزقني اللّه منها أولادا إذ حرمني أولاد النساء ... الحديث».[1]

افضلیت حضرت خدیجه (س) بر سایر همسران پیامبر (ص)

اینکه ادعا کردید که عایشه افضل ازواج نبی است، سخن درستی نیست. ما قبول داریم که او جایگاه خودش را دارد اما افضل آنان نیست، بلکه او حضرت خدیجه (س) است. در روایت آمده است که پیامبر خدا (ص) حضرت خدیجه (س) را بعد از مرگشان یاد می کردند. عایشه روزی به ایشان گفت: او سالمند بود و خدا بهتر از او را به تو داده است. پیامبر خدا (ص) فرمود: این گونه نیست، خداوند بهتر از خدیجه را به من نداده است. او وقتی به من ایمان آورد که مردم به من کافر بودند و زمانی که مرا تکذیب می کردند او مرا تصدیق کرد. وقتی مردم مرا تحریم کردند، او مالش را در اختیار من قرار داد. خداوند از او به من فرزندی عطا کرد، اما از غیر او به من فرزندی نداد.

این حدیث و حدیث بعدی صحیح و مستفیض هستند و در کتاب «الاستیعاب» ابن ابی البر و صحیح بخاری و مسلم با الفاظی شبیه به آن نقل شده است.[2]

در روایت دوم آمده است عایشه می گوید: پیامبر (ص) وقتی از خانه من می خواست برود، از خدیجه به خوبی یاد می کرد. روزی همین کار را کرد، حسادت مرا گرفت و گفتم مگر خدیجه یک خانم سالمند نبود و خداوند بهتر از او را به تو داده است. پیامبر(ص) از سخن من خشمگین شد و فرمود: قسم به خدا که بهتر از او به من داده نشده است. او زمانی به من ایمان آورد که دیگران منکر من شدند و ....[3]

امام شرف الدین می فرماید بنابراین به اعتراف خود عایشه، حضرت خدیجه (س) افضل همسران پیامبر (ص) بود.

«فأفضل أزواج النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خديجة الكبرى صدّيقة هذه الأمة، و أولها إيمانا باللّه و تصديقا بكتابه، و مواساة لنبيه، و قد أوحي إليه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، أن يبشرها ببيت لها في الجنة من قصب و نصّ على تفضيلها، فقال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: «أفضل نساء أهل الجنة خديجة بنت خويلد، و فاطمة بنت محمد، و آسية بنت مزاحم، و مريم بنت عمران» و قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: «خير نساء العالمين‌ أربع ثم ذكرهن» و قال: «حسبك من نساء العالمين مريم بنت عمران و خديجة بنت خويلد، و فاطمة بنت محمد و آسية امرأة فرعون» إلى كثير من أمثال هذه‌ النصوص و هي من أصح الآثار النبوية و أثبتها».

امام شرف الدین می فرماید: پیامبر (ص) بر تفضیل حضرت خدیجه (س) در روایاتی تصریح کرده اند. از جمله فرمودند: «افضل زنان بهشت خدیجه بنت خوید و فاطمه (س) و آسیه (س) و حضرت مریم (س) است»[4] .

امام شرف الدین در ادامه می فرماید: «على أنه لا يمكن القول بأن عائشة أفضل ممن عدا خديجة من أمهات المؤمنين. و السنن المأثورة، و الأخبار المسطورة تأبى تفضيلها عليهن، كما لا يخفى على أولي الألباب، و ربما كانت ترى أنها أفضل من غيرها، فلا يقرها رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم على ذلك، كما اتفق هذا مع أم المؤمنين صفية بنت حيي، إذ دخل النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عليها و هي تبكي، فقال لها: «ما يبكيك؟ قالت: بلغني أن عائشة و حفصة تنالان مني، و تقولان نحن خير من صفية، قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ألا قلت لهن كيف تكنّ خيرا مني، و أبي هارون، و عمي موسى، و زوجي محمد» و من تتبع حركات أم المؤمنين عائشة في أفعالها و أقوالها وجدها كما نقول.

أما إعراضنا عن حديثها في الوصية فلكونه ليس بحجة، و لا تسألني عن التفصيل، و السلام».[5]

تا اینجا فرمودند این سخن که عایشه افضل همسران پیامبر است، صحیح نیست، بلکه به تصریح خود عایشه، خدیجه (س) افضل بودند. بعد امام شرف الدین می فرماید برتر بودن عایشه بر دیگر زنان پیامبر (ص) هم محل تامل است. این مطلب از روایات استفاده می شود و بر صاحبان خرد مخفی نیست. در روایتی در مورد صفیه، همسر دیگر پیامبر (ص) آمده است که روزی پیامبر خدا (ص) بر ایشان وارد شدند و دیدند گریه می کند. سوال کردند: چرا گریه می کنی؟ گفت به من رسیده است که عایشه و حفصه از بد گویی کرده و گفته اند که ما بهتر از صفیه هستیم. پیامبر (ص) به من فرمود: چرا در جواب به آنان نگفتی که تو از نظر حسب و نسب به حضرت موسی (ع) و هارون (ع) بر می گردی و همسر پیامبری خدایی.[6]

امام شرف الدین در پایان می گوید اما اعراض ما از حدیث عایشه در مورد وصایت، به خاطر این است که ما او را حجت نمی دانیم.

اشکال صاحب «الحجج الدامغات»

ابومریم اعظمی در نقد این مراجعه دو بحث را مطرح می کند: یکی مقایسه بین عایشه و سایر همسران پیامبر (ص) و دیگر مقایسه بین او و حضرت خدیجه (س).

درباره عایشه و سایر زنان غیر از خدیجه (س)، روایاتی از صحیحین نقل کرده و نتیجه گرفته است که او بر دیگران همسران پیامبر (ص) برتر بوده است. روایت صفیه را هم ضعیف دانسته است زیرا از سوی کنانه نقل شده و او مجهول است. تنها ابن حبان او را توثیق کرده است، اما وی را جزء متساهلین می دانند و اگر تنها باشد خیلی به سخن او بها نمی دهند. ابن حجر در «تقریب التهذیب» گفته حدیثش مقبول است به شرط اینکه متابع داشته باشد، در این جا نیز متابع ندارد. بعد می گوید ابن عدی در «الکامل» این روایت را از طریق یزید بن مقلس غیر از کنانه نقل کرده است، اما او هم توثیق ندارد بلکه ذهبی از ابن حبان نقل کرده که روایت یزید بن مقلس اعتبار ندارد. (اگر روایتی معتبر نباشد اما خیلی وضع آن خراب نباشد، می تواند به عنوان شاهد و موید مورد استفاده قرار گیرد).[7]

نقد و بررسی

روایاتی که اعظمی از صحیحین و غیر آنها درباره برتری عایشه بر سایر همسران پیامبر (ص) نقل کرده است طبق موازین آنها صحیح است، اما اینکه روایت صفیه را ضعیف دانسته، این اشکال قابل دفع است، زیرا ضعف روایت دو گونه است: گاه راوی از جهت صدق یا ضبط ضعیف است، در این صورت نمی شود آن روایت را کاری کرد، اما اگر ضعف روایت به خاطر این است که راوی آن مجهول و مانند آن باشد، در این صورت با تعدد، آن ضعف جبران می شود.[8]

در مورد حدیثی هم که می خواهد به عنوان متابع و شاهد مورد استفاده قرار گیرد و جبران حدیث ضعیف را کند سه حالت متصور است: یا این روایت ضعیف تر است و یا مساوی و یا اقوی است. اگر ضعیف تر باشد نمی تواند جابر باشد اما در دو صورت دیگر می تواند جبران ضعف سند را کند. در بحث ما نیز دو روایت کنانه و یزید بن مقلیس موید و جابر هم هستند. بنابراین حدیث صفیه با روایات دال بر افضلیت عایشه بر سایر زنان تعارض دارد.

روایت صفیه مویدی هم دارد، ابن سعد صاحب «الطبقات» از زید ابن اسلم نقل کرده است که وقتی پیامبر اکرم (ص) بیمار بودند همسران ایشان جمع شدند و در میان اینها صفیه خطاب به پیامبر (ص) کرد و گفت: «من آرزو داشتم که ای کاش من به جای شما بیمار می شدم». سایر همسران به او چشم غره رفتند، اما پیامبر (ص) فرموند: «او راست می گوید». این سخن صفیه و تایید پیامبر (ص) نشان از شیدای او نسبت به پیامبر خدا (ص) دارد.[9]

ابومریم می گوید: روایات صاحب المراجعات درباره حضرت خدیجه (س) درست است اما روایتی داریم که در صحیحین آمده و در خصوص عایشه است و بیان می کند که عایشه افضل بر سایر همسران است. «فضل عائشة على النساء كفضل الثريد على غيره من الطعام‌»[10] . برتری عایشه بر سایر زنان مانند برتری آبگوشت بر بقیه غذاها است. این ضرب المثل است که بیان گر برتری است.

ادامه بحث در جلسه آینده بیان می شود