موضوع بحث : ثواب و عقاب داخل در محل نزاع

 در جلسه قبل این مطلب بیان شد که عالمان اشعری در باب حسن و قبح قائل به تفصیل شده و برخی از معانی آن را پذیرفته اند . آنان حسن و قبح را به معنای کمال و نقص ،‌ ملائمت و منافرت با طبع و موافق و مخالف با غرض پذبرفته اند . مثلا می گویند علم یا کسب علم، حسن است زیرا کمال است و عقل آن را درک می کند . شجاعت نیز حسن و جبن قبیح است . مشاهده منظره زیبا، حسن و منظره کریه قبیح است . صدای گوش نواز حسن و صدای گوش خراش قبیح است .

 وی می گویند فعل حسن به این معنا که فاعلش مستحق مدح عند العقلا و ثواب اخروی عند الشارع و فعل قبیح به معنای ذم و عقاب، شرعی است و نه عقلی . عقل چنین توانایی ندارد و تنها از عهده شرع بر می آید . این دیدگاه از فخر رازی به این طرف مطرح شده است. وی چنین می گوید «الحسن و القبح قد يراد بهما ملائمة الطبع و منافرته و كون الشي‌ء صفة كمال او نقصان، و هما بهذين المعنيين عقليّان. و قد يراد به كونه موجبا للثواب و العقاب و المدح و الذمّ. و هو بهذا شرعيّ عندنا، خلافا للمعتزلة.»[1]

 قاضی عضد الدین ایجی نیز در این باره گفته است «و لا بد أولا من تحرير محل النزاع فنقول الحسن و القبح يقال لمعان ثلاثة الاول صفة الكمال و النقص يقال العلم حسن و الجهل قبيح و لا نزاع ان مدركه العقل الثانى ملاءمة الغرض و منافرته و قد يعبر عنهما بالمصلحة و المفسدة و ذلك أيضا عقلى و يختلف بالاعتبار فان قتل زيد مصلحة لا عدائه) و موافق لغرضهم (و مفسدة لاوليائه الثالث تعلق المدح و الثواب أو الذم و العقاب) كذلك فما تعلق به المدح في العاجل و الثواب في الآجل يسمى حسنا و ما تعلق به الذم في العاجل و العقاب في الآجل يسمى قبيحا و ما لا يتعلق به شي‌ء منهما فهو خارج عنهما هذا في أفعال العباد و ان اريد به ما يشمل أفعال اللّه تعالى اكتفى بتعلق المدح و الذم و ترك الثواب و العقاب (و هذا) المعنى الثالث (هو محل النزاع فهو عندنا شرعى) »[2]

 فاضل قوشچی در شرح تجرید و دیگران نیز همین مطلب را بیان داشته اند .

موضع عالمان شیعه درباره دیدگاه اشاعره

 عالمان عدلیه خصوصا عالمان شیعی در باره این سخن اشاعره دو گونه موضع گرفته اند :

برخی گفته اند این سخن درستی نبوده و به بیراهه رفتن است . زیرا اشاعره خواسته اند با این ترفند حربه را از دست عدلیه بگیرند و الا اصلا موضع نزاع، ثواب و عقاب اخروی نمی باشد. مرحوم مظفر همین موضع را اتخاذ نموده اند . ایشان می فرماید «و أمّا المعنى الثالث، فإنّ معنى الحسن فيه: إنّه ما يستحقّ فاعله‌ المدح عند العقلاء، و معنى القبيح: ما يستحقّ فاعله الذمّ عند العقلاء، و هذا هو محلّ النزاع، فإنّا نثبته، و هم ينكرونه، فإدخال كلمة «الثواب و العقاب» في تعريفهما خطأ ظاهر. فالحقّ أنّ النزاع بيننا و بينهم في أنّ الفعل هل فيه جهة تحسّنه أو تقبّحه عقلا، أو لا؟» دلائل الصدق، ج‌2، ص: 414

 حضرت آیه الله سبحانی نیز بر همین موضع تاکید دارند. ایشان می فرماید « و ربما يتوهم أنّ للتحسين و التقبيح ملاكا خامسا، هو أنّ الحسن ما استحق الثواب عند اللّه، و القبيح ما استحق العقاب عنده. و لكنه خارج عن مجال البحث أيضا، كيف و قد بحث عن أصل التحسين و التقبيح البراهمة الذين لا يدينون بشريعة فضلا عن الاعتقاد بالثواب و العقاب في الآخرة، فكيف يكون هذا ملاك البحث. نعم قد اتخذ هذا الوجه سنادا من أراد أن ينكر الحسن و القبح، بحجة أنّ العلم باستحقاق الثواب و العقاب على الفعل خارج عن نطاق العقل، و داخل في مجال الشرع. و مما قدمنا يعلم ما فيه.

 و لأجل زيادة البيان في تعيين محل النزاع بين الأشاعرة و العدلية »[3]

موضع دیگری که از طرف غالب عالمان شیعی در این مورد اتخاذ شده، پذیرش سخن اشاعره در این باره است. آنان گفته اند: مدح و ذم و ثواب و عقاب داخل در محل نزاع است . خواجه نصیر الدین طوسی می فرماید « للحسن «2» و القبح معان مختلفة، فمنها أن يوصف الفعل الملائم أو الشي‌ء الملائم بالحسن و غير الملائم بالقبيح. و منها أن يوصف الفعل أو الشي‌ء الكامل بالحسن و الناقص بالقبيح «3»، و ليس المراد هاهنا «4» هذين المعنيين بل المراد «5» بالحسن [في‌] الأفعال ما لا يستحق فاعله بسببه ذما أو عقابا، و بالقبح «6» ما يستحقها بسببه. و عند أهل السنة ليس شي‌ء من الأفعال عند العقل بحسن و لا بقبيح «7»، و إنما يكون حسنا أو قبيحا بحكم الشرع فقط «8». و عند المعتزلة أن بديهة العقل تحكم، بحسن بعض الأفعال كالصدق النافع و العدل «1»، و قبح بعضها كالظلم و الكذب [الضار]، و الشرع أيضا «2» يحكم بهما في بعض الأفعال. » قواعد العقائد، ص: 62

 ابن میثم بحرانی در قواعد المرام می فرماید « الحسن و القبح قد يراد بهما ملائمة الطبع و منافرته، و قد يراد بهما صفة كمال او نقصان، و هما بهذا المعنى مما يحكم العقل بهما عند الكل، و قد يراد بهما كون الفعل على وجه يكون متعلق المدح و الذم عاجلا و الثواب و العقاب آجلا، و هما بهذا المعنى شرعيان عند الاشعرية نظريان عند الفلاسفة، اذ عليهما بناء مصالح هذا العالم و نظام اموره‌ »[4]

 فاضل مقداد نیز همین موضع را اتخاذ نموده اند . ایشان می فرماید « قد يراد بالحسن كونه صفة كمال، و القبيح كونه صفة نقص. و قد يراد بالحسن كونه ملائما للطبع، و بالقبيح كونه منافيا للطبع، و قد اتفق أهل العلم على كونهما عقليين بالمعنيين المذكورين. و قد يراد بالحسن ما يستحق عليه المدح في العاجل و الثواب في الاجل، و بالقبيح ما يستحق عليه الذم في العاجل و العقاب في الاجل.

 و قد اختلف في ذلك: فقالت الفلاسفة: ذلك معلوم بالعقل العملي، لان كمال النوع و انتظام مصالح العالم يتم بذلك، لا بالعقل النظري، كالعلم بأن الكل أعظم من الجزء.

 و قالت الاشاعرة: ذلك معلوم بالشرع لا غير، فما حسنه فهو الحسن، و ما قبحه فهو القبيح، و لا حكم للعقل فيهما بهذا المعنى. و قال أهل العدل. و هم المعتزلة و الامامية: فان العقل يحكم بذلك، »[5]

 مرحوم شیخ انصاری در مطارح الانظار اصرار دارند که بحث ثواب و عقاب داخل در محل نزاع بوده و از فاضل تونی به بعد این مساله پیش آمده که مساله ثواب و عقاب خارج از محل نزاع است . ایشان می فرماید « ظهر من جمیع ما مر ان المراد بالحسن و القبح فی عنوان النزاع ما یستحق الفاعل المدح فی العاجل و الثواب فی الاجل »[6]

 مرحوم محمد تقی اصفهانی نیز می فرماید «البحث الأول في التحسين و الأن المدح و الثواب و مطلوبية الفعل يساوق بعضها بعضا كما أن الذم و العقاب و الحرج متساوقة فما أورده بعض الأفاضل في المقام من أن ترتب الثواب و العقاب على الفعل مما لا يستقل به العقل إذ لا استقلال له في أمر الآخرة بين الاندفاع إذ ليس المقصود في المقام الحكم بترتب الثواب و العقاب في الواقع بل ليس المقصود إلا حسن الثواب و العقاب على فرض وجودهما على الفاعل‌ »[7]

بررسی و نظر درباره این دو موضع

 می توان گفت که هر کدام از جهتی به این مساله توجه نموده اند . بحث حسن و قبح افعال اختصاصی به متشرعه ندارد لذا محل نزاع را نباید تنها منحصر در ثواب و عقاب دانست . افرادی مانند براهمه با اینکه شریعت را قبول ندارند و به ثواب و عقاب معتقد نیستند اما این بحث برای آنان نیز مطرح است . اما چون این بحث با این سبک و سیاق در جهان اسلام مطرح شده است لذا مسلمانان چه اشاعره و چه معتزله، مساله ثواب و عقاب را مطرح نموده اند . به همین خاطر است که می گوییم ثواب و عقاب از ابتدا مد نظر این عالمان بوده است .

وجه اتخاذ این دیدگاه از سوی اشاعره

 اما پافشاری اشاعره بر اینکه محل نزاع را در ثواب و عقاب می دانند چیست ؟ فضل ابن روزبهان در این باره می گوید « و هذا المعنى الثّالث هو محلّ النّزاع، فهو عند الأشاعرة شرعي، و ذلك لأنّ أفعال العباد كلّها ليس شي‌ء منها في نفسه بحيث يقتضي مدح فاعله و ثوابه، و لا ذمّ فاعله و عقابه، و إنّما صارت كذلك بواسطة أمر الشّارع بها و نهيه عنها، و عند المعتزلة و من تابعهم من الإماميّة عقلي، و إدراك الحسن و القبح موقوف على حكم الشّرع، و الشّرع كاشف عنهما فيما لا يستقلّ العقل بإدراكه و فيما يستقلّ فالعقل حاكم‌»[8] توضیح کلام وی آن است که ثواب یعنی پاداش بر طاعت و عقاب یعنی کیفر بر معصیت . حال طاعت و معصیت از کجا پیدا می شود ؟ از اوامر و نواهی الهی . بنابراین مادامی که امر و نهی شرعی نباشد طاعت معنا ندارد و تا وقتی طاعت معنا نداشته باشد، ‌عقاب و ثواب معنا نخواهد داشت .

بررسی

 مرحوم لاهیجی در این جا سخن زیبایی دارد . ایشان در کتاب گوهر مراد می گوید « شك نيست كه معنى حسن عدل مثلا، آن است كه فاعل آن مستحقّ مدح و تحسين گردد و سزاوار جزاى خير شود، و جزاى خير چون از خداى تعالى باشد آن را ثواب گويند. و همچنين معنى قبح ظلم مثلا، آن است كه مرتكب آن مستحقّ مذمّت و ملامت شود و سزاوار جزاى بد گردد، و جزاى بدى چون از حقّ- سبحانه و تعالى- صادر شود آن را عقاب خوانند.»[9] حاصل کلام ایشان این است که ماهیت و حقیقت مدح و ثواب یک چیز است کما اینکه ماهیت و حقیقت ذم و عقاب نیز یک چیز است و آن جزاء بالخیر و جزاء بالسوء است . بنابراین اگر از ناحیه عقلا صورت بگیرد مدح و ذم و اگر از ناحیه خدای متعال باشد ثواب و عقاب نامیده می شود . پس اگر در جایی عقلا مدح و ذم را بفهمند، مساله ثواب و عقاب نیز روشن خواهد شد.

* * *

اللهم صل علی محمد و آل محمد

[1] تلخیص المحصل ،‌ص 339

[2] شرح مواقف ، ج 8 ، ص 183

[3] الالهیات ،‌ج 1 ،‌ص 235

[4] قواعد المرام ،‌ص 104

[5] ارشاد الطالبین ، ص 254

[6] مطارح الانظار ، ص 231

[7] هدايةالمسترشدين،ص433

[8] احقاق الحق ، ص 275

[9] گوهر مراد ،‌ص 343