نسبیت و اطلاق در ارزش های اخلاقی

موضوع: نسبیت و اطلاق در ارزش های اخلاقی

نسبیت یا ثبات افعال اخلاقی

گفته شد صفات اخلاقی اعم از صفات فضیله و صفات رزیله، مطلق و ثابت هستند، و تغییر و نسبیتی در مورد آنها راه ندارد. در مورد افعال اخلاقی نیز گفته شد، هر چند در آنها تغییر صورت می گیرد، اما این تغییر در عنوان محسنه و مقبحه آنها نیست، بلکه مربوط به فعل خارجی است که ذیل مصلحت یا مفسده قرار می گیرد. مثلا در بحث صدق و کذب، عنوان صدق همواره حسن است و عنوان کذب همواره قبیح است، اما در مصداق آن که فعل سخن گفتن است، ممکن است، چند عنوان تزاحم پیدا کند.

صورت مساله به این صورت است که انسان یک سری افعال اختیاری را انجام می دهد، مانند سخن گفتن، راه رفتن، خوردن و غیره. این افعال بما هو نسبت به حسن و قبح خنثی هستند و ذیل هیچ کدام قرار نمی گیرند، اما بر این افعال عناوینی قرار می گیرد مانند عنوان صدق و کذب در سخن گفتن. این فعل می تواند تحت عنوان صدق و یا تحت عنوان کذب قرار گیرد، خود این عناوین ثابت است اما در یک مصداق واحد تزاحم کرده اند (نه تعارض) و در باب تزاحم مساله اهم و مهم پیش می آید.

بررسی روایت «خیار خصال النساء»

امیرالمومنین (ع) مى‌فرمايد: «خِيارُ خِصالِ النِّساءِ شِرارُ خِصالِ الرِّجالِ‌»: بهترين خصلتها و خويهاى زنان همان بدترين خصلتهاى مردان است؛ سه چيز را ذكر مى‌كند: الزَّهْوُ (تكبر) وَ الْجُبْنُ (جبان بودن، ترسو بودن) وَ الْبُخْلُ (بخيل و ممسك بودن).

بعد حضرت می فرماید: زن وقتى كه متكبر باشد، مرد بيگانه را به خود راه نمى‌دهد و به عبارت ديگر ميان خود و ميان مرد بيگانه حريم و دورباش ايجاد مى‌كند، و اگر ممسك باشد، مال خود و شوهر را نگهدارى مى‌كند، و اگر ترسو و جبان باشد، از هر حادثه‌اى كه پيش مى‌آيد كنار مى‌كشد و احتياط مى‌كند.

شهید مطهری می فرماید:

« تكبر در اين موارد يعنى رفتار متكبرانه. اينجا هم در مورد زن- به قرينه اينكه مى‌گويد: لَمْ تُمَكِّنْ مِنْ نَفْسِها- نمى‌گويد زن خوب است متكبر باشد مطلقا، حتى با زنان ديگر. نه، زن با زنان ديگر نبايد متكبر باشد. با محارم خودش چطور؟ با شوهرش، با پدرش، با برادرش، با عمويش، با دايى‌اش. بديهى است كه با اينها نيز نبايد متكبر باشد. انسان هم كه دو جور خلق نمى‌تواند داشته باشد. آدم يا متكبر است يا متكبر نيست. اين حديث مى‌گويد زن در مقابل مرد نامحرم رفتارش متكبرانه باشد. زن در مقابل يك مرد نامحرم كه قرار مى‌گيرد، بايد خودش را بگيرد.

مسئله جبن نيز اينجا ناظر به مسئله عفاف زن است نه مسئله جبن و شجاعت مطلقا. شجاعت به عنوان خلق روحى كه به اصطلاح معروف يعنى قوّت قلب داشتن و نترس بودن و خود را نباختن در مقابل ديگران، براى مرد ممدوح است، براى زن هم ممدوح است.

اینجا امیرالمومنین ع فرموده اند که خیار خصال النساء در مقام فعل است. تکبر و ترس و بخل. در نگاه اول اینها به صفات بر می گردد اما اینگونه نیست . اگر زن متکبر باشد یعنی رفتار متبکرانه داشته باشد. ... دورباش ایجاد می کنند. این در رفتار است.»[1]

:: سوال این است که آیا کلام حضرت، گویای این است که افعال اخلاقی نسبیت بردار هستند؟ پاسخ مثبت است. فی الجمله در افعال اخلاقی نسبیت و تغییر راه پیدا می کند.

غیر از این سه صفتی که حضرت بیان فرموده اند مباحث دیگری نیز شبیه آن وجود دارد. یکی بحث تقیه است که در مواردی، جایز و در مواردی واجب است. تقیه یعنی «انجام کاری ناپسند، برای حفظ جان». مثلا ناخواسته در مسیر سفر با گروهی از دزدان همراه شده است و برای اینکه جان و مالش را محفوظ نگاه دارد با آنان همراه می شود اما خودش دست به دزدی نمی زند. بحث دیگر، مساله جاسوسی است که برای اهداف اهم، در اردوگاه دشمن نفوذ می کند و با آنان همراهی می کند.

تمام این ها به عنوان مفسده و مصلحت باز می گردد، و با یک نگاه دقیق تر به عدل و ظلم بر می گردد. بنابراین در این رفتارهای اخلاقی فی الجمله تغییر راه می یابد.

طرح مساله: نسبیت در آداب و رسوم

تا اینجا بحث صفات و رفتار بیان شد و به بحث نسبیت در آداب و رسوم است. آیا آداب و رسوم هم جنبه اخلاقی و شرعی پیدا می کنند یا نه .

ادامه بحث انشاء الله در جلسه آینده بیان می شود.