کلام و بحث اخلاق و معنویت

موضوع: کلام و بحث اخلاق و معنویت

بحث نسبیت و اطلاق در اخلاق

سخن در بحث نسبیت و عینیت اخلاق بود. شهید مطهری در این باره فرمودند این مساله برای ما مسلمانان که به جاودانگی و خاتمیت دین اسلام معتقد هستیم، ضرورت بیشتری دارد و باید بتوانیم قاطعانه از عینیت اسلام دفاع کنیم. ایشان می فرماید امروزه مد شده است که گویا نشانه روشنفکری، اعتقاد به نسبیت و دوری از جزم گرایی است. اگر کس سخن از مسائل مطلق و ثابت به میان آورد، متهم به دگم بودن و سنتی و قدیمی فکر کردن می شود. در اندیشه اینان، تفکر مدرن و جدید آن است که به نسبیت قائل باشیم. آنان اگر بخواهند فکری را تخطئه کنند، بر او برجسب مطلق گرایی می زنند. در این فضا دفاع از اصول و مبانی و عقاید دینی کار سخت تری است.

شهید مطهری برای اثبات اینکه ارزش های اخلاقی ثابت و جاودانه است، دلیلی اقامه نکرده اند، بلکه در مقابل به نقد نسبیت گرایی پرداخته اند. آیت الله مصباح نیز در فلسفه اخلاق برای مطلق بودن ارزش های اخلاقی، دلیلی اقامه نکرده و بحث را روی نقد نسبیت گرایی برده اند. ممکن است عدم ذکر دلیل از سوی این دو بزرگوار، بدیهی بودن این اصل باشد، اما در هر صورت مطلق بودن ارزش های اخلاقی نیازمند تبیین است.

جدا کردن صفات از رفتار اخلاقی

همان گونه که شهید مطهری فرموده اند در بحث نسبیت اخلاق ما باید صفات اخلاق را از رفتار اخلاقی جدا کنیم، زیرا چه بسا در حوزه رفتار به یک نوع نسبیت قائل شویم، اما در صفات اخلاقی هیچ قیدی نیست. اصولا موضوع اخلاق هم متمرکز بر نفس و صفات نفسانی است و جایگاه رفتار پس از صفات و یا ناشی از صفات است. به بیان دیگر «رفتار اخلاقی» یا نتیجه صفات اخلاقی انسان است و یا فرد با این رفتار تمرین می کند تا صفات اخلاقی در او راسخ شود.

صفات اخلاقی شاخص های انسانیت

در پاسخ به این سوال که «چرا صفات و ارزش های اخلاقی ثابت هستند و جنسیت، نژاد و خصوصیات مکانی و زمانی در آنها دخالت ندارند»، می بایست گفت که این صفات، شاخصه های انسانیت هستند. انسانیت امری همگانی و عمومی است، در نتیجه صفات و لوازم آن نیز همگانی و عمومی است. تفصیل این استدلال به این صورت می باشد:

الف) ویژگی بارز انسان در مقایسه با دیگر انواع حیوانی این است که از نفس ناطقه برخوردار است.

ب) قوه عاقله، اختیار و اراده عقلانی از ویژگی های نفس ناطقه است. (اراده عقلانی در مقابل اراده غریزی در حیوان است).

ج) این ویژگی ها مبانی خوب و بد اخلاقی اند، یعنی اگر بنا باشد درباره خوب و بد اخلاقی صحبت شود، داشتن این ویژگی های عقل، اراده و اختیار لازم است. در غیر این صورت اگر موجودی این ویژگی ها را نداشته باشد، اساسا ارزش اخلاقی درباره او معنا نخواهد داشت. به عبارت دیگر خوب و بد اخلاقی از لوازم قوه عاقله، اختیار و اراده عقلانی است که اینها مقوم نفس ناطقه انسانی اند.

د) صفات اخلاقی اسباب و نشانه های نفس ناطقه هستند. کسانی که فضایل اخلاقی دارند، دارای نفس متکاملی هستند و کسانی که صفات ناپسند و رزیله دارند، انسانیت آنها سقوط کرده است، به عبارت دیگر انسانیت و تعالی انسانی در گرو فضایل اخلاقی است.

اقوام روزگار ز اخلاق زنده اند *** قومی که گشت فاقد اخلاق مردنی است

پیامبر اکرم (ص) در روایت معروفی فرمودند: «انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق» یعنی عقاید، احکام و اخلاق برای این است که انسان بالا بیاید و تکامل یابد. اگر کتاب «بحار الانوار» که از منابع مهم حدیثی است را نگاه کنید می بینید، دو بحث اعتقادات و اخلاق بیشتر مجلدات آن را تشکیل می دهد.

انسانیت و تعالی انسان امری واقعی و ابدی است و تمایز های دنیایی و مادی و جنسیت در آن دخالتی ندارند. بنابراین صفات نیک یا فضایل اخلاقی که قوام بخش انسان می باشند همانند انسان، مطلق هستند. اینها جزء لوازم شی است که همانند ذات از آن انفکاک ناپذیر است.

بیان چند نکته

1. انسان به ما هو انسان دارای قوه تفکر است، یعنی نمی شود انسانی را فرض کرد که قوه تفکر نداشته باشد، اما انسانی که قوه تفکر دارد به این معنا نیست که بالفعل متفکر هم هست.

2. در باره هدف خلقت از عالم گفته شده، اینها همه برای انسان خلق شده است. اما مراد چه انسانی است؟ آیا اینها خلق شده است که فقط انسان بخورد و بخوابد؟ هرگز! اینها را که حیوانات هم دارند، بلکه مراد «احسن عمل» است: «وَ هُوَ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ في‌ سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا»[1] : او كسى است كه آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد ، در حالى كه تخت فرمانروايى‌اش بر آب [ كه زيربناى حيات است ] قرار داشت ، تا شما را بيازمايد كه كدام‌يك نيكوكارتريد؟

بنابراین غرض از خلقت این است که ما تکامل پیدا کرده و آدم شویم. تکنولوژی بد نیست اما همین تکنولوژی منهای انسانیت به هیچ دردی نمی خورد.

ادامه بحث انشاء الله در جلسه آینده دنبال می شود.