1405/08/11
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في تحقيق ماهية المثل الأفلاطونية بعد الفراغ عن إنيتها/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى /المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص
موضوع: المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى /غرر في تحقيق ماهية المثل الأفلاطونية بعد الفراغ عن إنيتها
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
۱. جایگاه غرر یازدهم و اثبات اصل وجود عقول عرضی
غرر یازدهم در توضیح و تبیین ماهیت مُثُل است. در بحثهای قبلی، اصل وجود عقول عرضی با توجه به جهات کثرتی که شیخ اشراق در عقول طولی تصویر کرد اثبات شد، زیرا این جهات کثرت موجب صدور عقول عرضی میشود. عقول عرضی به سبب ضعف و نحوه نورانیت وجودشان، دیگر عقلی از آنها صادر نمیشود و واسطه ایجاد انواع مادی و انواع مثالی هستند. اکنون که اصل وجود آنها معلوم شد، ماهیت آنها بررسی میشود.
پیشینه قول به مُثُل در حکمای یونان و ایران باستان
سخن درباره مُثُل سابقه طولانی در بحث فلسفی دارد و یکی از قدیمیترین مسائل است. حکمای یونان باستان و ایران باستان هر کدام با تعبیرهای خود قائل به این مسئله بودند، به این معنا که برای انواع مختلف در عالم طبیعت ربی و الههای و ملکی به زبان شرعی قائل بودند که این انواع از مجرای آنها تدبیر میشود. در اساطیر و افسانههای یونانی، این خداها و الههها که نزد حکما ملائکه و عقولی بودند که واسطه ایجاد و تدبیر مراتب مادوناند، شکل اسطورهای و قصهای و آمیخته با تخیلات و توهمات پیدا کردند. در این اساطیر باستانی برای هر چیزی خدایی تصور میکردند و الههای تصور میکردند، مانند خدای دریا و خدای زمین و خدای خورشید و خدای جنگ و خدای صلح و خدای عشق.
سپس روابط این خدایان را با یکدیگر شبیه روابط انسانی تصور میکردند و میگفتند با هم ازدواج میکنند و فرزند دارند. این حرفها در اساطیر آمد و با تخیلات و توهمات و اباطیل مخلوط شد. ریشهای از این طرف در سخنان حکمای باستان نیز وجود داشت. حکمای باستان قائل بودند که هر نوعی در عالم یک ربی و مدبری و مربی دارد، اما این حرف در کلمات آنها بعضاً رمزآلود بود و بعضاً حدود و ثغور مسئله مشخص نشده بود و اشکالاتی مطرح بود که نمیتوانستند جواب دهند و در عین حال قائل به آن بودند. وقتی این سخن در صورت اساطیر درآمد، به قصهها و اسطورههایی تبدیل شد که امروز بر اساس آن فیلمها و انیمهها ساخته میشود.
سقراط و افلاطون و انگیزه حل معضل معرفت سوفیستی
الف) اصرار سقراط و افلاطون بر مسئله مُثُل
یکی از کسانی که این مسئله را به طور مشخص و روشن بحث میکرد و بر آن اصرار داشت سقراط بود و بعد از او افلاطون. این مسئله از قبل در حکمای پیش از سقراط و حکمای ایران باستان وجود داشت، اما سخن مدون و مکتوبی که به ما رسیده باشد از سقراط و افلاطون است. به تعبیر ابنسینا در شفا، این دو در این نظر افراط داشتند و بسیار بر آن اصرار میکردند.
ب) مواجهه سقراط با سوفسطاییها
علت اصرار سقراط و سپس افلاطون بر این مسئله، مواجهه و مشکلی بود که با سوفسطاییها داشتند. در زمان سقراط، پس از چند قرن بحث فلسفی که علما و دانشمندان در آن بحث میکردند و به کشف علل عالم میخواستند برسند، انها آمدند و حرف دیگری گفتند. آنها گفتند اینان که اینقدر بحث کردند، یا حقیقتی نیست که بخواهند به آن برسند، یا اگر حقیقتی هست قابل شناخت نیست، و اگر هم کسی به آن رسید قابل انتقال نیست و نمیتواند آن را به دیگری تفهیم کند. سقراط با کسانی مواجه بود که علم و شناخت واقع را منکر بودند و میگفتند راهی برای شناخت نیست، بر فرض که واقعیتی باشد.
ج) پاسخ سقراط و افلاطون و نقش شناخت عقل مجرد
حرف سقراط و سپس افلاطون این شد و این بود که هم واقعیت هست و هم برای ما قابل شناخت؛ اما این واقعیتِ قابل شناخت، از راه حس به دست نمیآید، چون امور محسوس گذرا هستند. شما اگر یک انسانی را شناختید یک فرد خاص انسان نمیتونید این شناختها را به افراد دیگه تعمیم بدید، چون اونا رو که نشناختید؛ و حالا این انسان شناختی، شناختی از یک انسان است؛ با یکصد سال مثلاً عمر تموم شد. اما اگر ما بخواهیم به یک شناختی اولاً واقعی و مطابق واقع و دائمی و قطعی و ضروری برسیم، چیکار کنیم؟ معرفت اینه. ما از طریق حس اطلاعات حسی مختلفی پیدا میکنیم، اما معرفت آن شناخت ثابت، ضروری، کلی چگونه به دست میآید؟
اموری وجود دارند که منشأ و علت این محسوساتاند. اگر علتها به درستی شناخته شوند، تمام معلولهای آنها نیز شناخته میشوند. در مورد انسان، افراد انسان معلول یک انسان عقلی مجرد هستند. اگر حقیقت و ماهیت آن انسان عقلی مجرد ثابت ابدی ازلی شناخته شود، تمام افراد انسان و ماهیت و حقیقت آنها نیز شناخته میشوند. اگر یک فرد خاص شناخته شود، شناخت جزئی و محدود است و معلوم نیست بقیه افراد نیز اینگونه باشند.
اما اگر انسان عقلانی را شناختی، او چند خصوصیت دارد: افراد مادی معلول او هستند و او علت آنهاست، و ماهیت انسان عقلانی با ماهیت افراد طبیعی یکی است. پس برای شناخت ماهیت افراد باید ماهیت او شناخته شود و با شناخت او همه شناخته میشوند، چون ماهیت یکی است. تمام کمالاتی که در افراد طبیعی پراکنده است، به نحو جامعیت و وحدت و وساطت در انسان عقلانی مجرد وجود دارد. پس اگر ماهیتش در نظر گرفته شود یکسان است و اگر وجودش در نظر گرفته شود جامع همه کمالات این افراد است. انسان عقلانی با افراد مادی خود نسبت احاطه دارد، یعنی به حسب وجود محیط بر افراد طبیعی خود است و این افراد خارج از حیطه وجود انسان عقلانی مجرد نیستند و به وجود او موجودند.
پس شناخت او شناخت تمام معلولها و افراد طبیعی است و این شناخت، شناخت عقلی است. سوفسطاییها میگفتند واقعیت را نمیتوانیم بشناسیم و سقراط و افلاطون گفتند اگر انسان مجرد ثابت عقلانی شناخته شود، تمام جزئیات طبیعی نیز شناخته میشود و علم ما علم ثابت و کلی و قطعی و ضروری میشود.
۴. قید نوع تام جوهری و عدم ربالنوع برای اجناس و اعراض و امور اعتباری
الف) اختصاص ربالنوع به نوع تام جوهری
وقتی گفته میشود هر نوعی در این عالم عقل مجرد و ربی و مدبری دارد که از مجرای او ایجاد و تدبیر میشود، مقصود از نوع، نوع تام جوهری است. کسی اشکال نکند که اگر برای انسان ربی است، برای جنس حیوان نیز باید ربی باشد و برای جنس جسم نیز عقل دیگری باشد و برای سایر مراتب اجناس نیز همینطور باشد. این اجناس و فصولی که تحلیل میکنیم در وجود انسان هستند و از آن انتزاع میشوند و جنبهها و خصوصیات مختلف همین انساناند.
همین جنبهها در علتش نیز به نحو کاملتر و برتر وجود دارند. آن عقل مجرد و رب مدبر چیزی ایجاد میکند و بعد وقتی فرد و معلول او در عالم طبیعت شناخته شد، با تحلیل و با جهات اشتراک و امتیاز به جنس و فصل و امثال آن میرسیم. پس رب مربوط به نوع تام جوهری است و اجناس و انواع اضافی که با تحلیل به آنها میرسیم رب مستقل ندارند و رب آنها رب همان نوع است و فرقی نمیکند. مانند جعل که وقتی شیء جعل شد ذاتيات نیز جعل میشود، نه اینکه یک بار جاعل ناطق خلق کند و یک بار جسم خلق کند و یک بار نامی و یک بار حساس و بعد ترکیب شود و انسان شود. وقتی انسان به وجود بیاید، ناطق و نامی و جسم و حساس و متکلم و اراده همه با هم به وجود آمدهاند و کار جداگانهای نمیخواهد. ربالنوع مدبر و مربی و واسطه ایجاد این افراد مادی است و این افراد با تحلیل به جنس و فصول و انواع اضافی میرسند.
ب) عدم ربالنوع برای اعراض و امور سلبی و اعتباری
ربالنوع مربوط به نوع کامل و تام جوهری است. کسی توقع نداشته باشد برای اعراض نیز ربالنوعی باشد. هر موجودی در عالم طبیعت صفات و ویژگیها و اعراضی دارد، اما این اعراض ربالنوع مستقل ندارند، چون خودی آنها در ضمن فرد و در ضمن محل و جوهرش است. صفات و خصوصیات و هیئات معنوی عقل مجرد و ربالنوع به گونهای است که اگر در این عالم معلولی بیافریند، آن صفات و هیئت معنوی او در این عالم اینگونه میشود. در غرر قبلی گفته شد که صفتی که از جهت محبت باشد در این عالم آن جهت بر او غلبه دارد و اگر از جهت قهر و غلبه ایجاد شده باشد در این عالم صفاتی اینگونه بر او ظاهر میشود. پس برای اعراض و اجناس و فصول و انواع اضافی و امور اعتباری و امور عدمی و سلبی ربالنوع وجود ندارد. کسی نگوید حرکت داریم پس برای حرکت ربالنوعی باشد، یا جهل داریم و بعضی آدمها جاهلاند پس برای جهل ربالنوعی باشد، یا برای عجز ربالنوعی باشد، زیرا این معنا ندارد.
هر نوع تام جوهری که در نظر گرفته شود نحوه وجودی دارد و عقل مجرد این نحوه وجود را افاضه میکند. اما مرتبه وجود این معلول با مرتبه وجود علتش متفاوت است و ضعف دارد. این ضعف لوازمی به دنبال خود دارد و از ضعف این معلول به عجز و جهل تعبیر میشود، یعنی فقدان کمال. پس امور سلبی چیزی نیستند که ربالنوع بخواهند و ربالنوع آنها را ایجاد کرده باشد. جهل چیزی نیست که ربالنوعی برای ایجادش بخواهد و عجز چیزی نیست که ربالنوعی برای ایجادش بخواهد. حرکت و قوه نیز از همین قبیلاند و حالتها و خصوصیاتی هستند که به سبب وجود ضعیف حاصل میشوند.
پس اینها ربالنوع ندارند، نه اینکه موجوداتی مستقل و بدون ربالنوع باشند. اینها یا امور سلبیاند یا ویژگیهای همین وجود ضعیفاند، مانند حرکت و قوه و استعداد، که حالتها و صفات و اعراض و لوازم وجودات ضعیف هستند. همان علتی که وجود ضعیف را آفریده است لوازم لاینفک و ذاتیات و لوازم لاینفک وجودش را نیز آفریده است. امور اعتباری نیز اعتبارات و انتزاعاتاند و معنا ندارد که برای بالایی و بلندی و پایینی و چپ و راست ربالنوعی باشد و برای چپی و راستی ربالنوعی تصور شود.
ج) ماهیت و نحوه وجود ربالنوع و جامعیت کمالات
از نظر ماهیت، ربالنوع با افراد طبیعی خود یکسان است، ولی افراد طبیعی به وجود ضعیف ناقص موجودند و ربالنوع به وجود کامل ثابت موجود است. وقتی به نحوه وجود این افراد و علتشان نگاه میکنیم، تمام کمالاتی که در این افراد به طور پراکنده قرار گرفته است در آن عقل مجرد عرضی که واسطه ایجاد اینهاست به طور واحد و جامع و بسیط موجود است.
پس عقل عرضی جامع همه کمالات معلولهایش است. از باب تشبیه، مانند مقام ذات انسان است که در اواخر وجود ذهنی گفته شد انسان دو مقام دارد: یک مقام اعلای ذات که بسیط است و یک مقام تفصیلی، یعنی مقام عقل تفصیلی و مقام توهمات و تخیلات و ادراکات حسی. تمام کمالاتی که در این مراتب مادون پراکنده است در مرتبه اعلا به نحو بسیط وجود دارد. ما بر حسب مرتبه تفضیلی، قوه حس و بیناییمان غیر از قوه شنوایی است، ولی در آن مقام اعلای ذات همه این کمالات یک جا جمع شده است به نحو شدیدتر. نسبت ربالنوع با افرادش از جهتی شبیه نسبت مرتبه اعلای نفس بسیط با مراتب تفصیلی آن است.
نظم
و عندنا المثال الأفلاطوني لكل نوع فرده العقلاني[1]
متن کتاب
غرر في تحقيق ماهية المثل الأفلاطونية بعد الفراغ عن إنيتها[2]
توضیح: در مورد ماهیت این مُثُل تحقیق میکنیم، بعد از اینکه از اصل وجود و اثبات آن فارغ شدیم. حالا چرا اینها مُثُل نامیده شدند، وجه تسمیهای ذکر میشود. مُثُل نامیده شدند چون افراد مادی از نظر ماهیت مثل ماهیت همین مثالها هستند، پس مثلیت و تمثل برقرار است. همچنین این عقول عرضی امثالی و مثالهایی برای عقول بالاترند و از جهاتی که به وجود آمدند، از جهات اشراقی و شهودی و جهاتی که به وجود آمدند، پس این عقول بالاتر و جهات کثیره آنها ظهور و بروز و نمودشان در مراتب پایینتر این عقول عرضی میشود. پس این عقول عرضی هم با مافوق خود مناسبت دارند و مثال آنها به شمار میآیند، هم با مادون خود که افراد مادی باشند مناسبت دارند و ماهیتشان با آنها یکی است. پس مثال هر دو طرف هستند و لذا به آنها مثال گفته شد.
(و عندنا المثال الأفلاطوني) إنما سميت تلك العقول المتكافئة مثلا لكونها أمثالا لما دونها و مثالات و آيات لما فوقها
توضیح: این عبارت بیان میکند که این عقول متکاف که کفو هم و در عرض هماند، مثل نامیده شدند چون امثال مادون خود هستند و مثال و آیه و نمود مافوق خود نیز هستند. پس با هر دو طرف مناسبت دارند.
لأنها صور أسمائه تعالى و حكايات صفاته
توضیح: آنها صور و اسمای تعالی و حکایات صفات او هستند، چون این عقول ظهور اسمای الهی و حکایتگر صفات و کمالات خداوند هستند در اعلای مرتبهشان و در مرتبه پایین تر حکایت و مثال آن عقول طولیاند.
أو لكونها أمثالا للإشراقات العقلية التي في سلسلة القواهر الأعلين إذ قد علمت أن إشراق العقلي يحصل منه مثله كما أن إشراق العقل يجعل النفس مثله[3] .
توضیح: از اشراقات عقلی مثلش یعنی عقل دیگری و نور دیگری حاصل میشود. همانطور که اشراق عقل، نفس انسان را به کمال میرساند و نفس به مرتبه عقل میرسد. وقتی نفس به مرتبه عقل مستفاد میرسد، مثل یک عقل کامل میشود و عقل مستفاد بالاترین مرتبه کمال انسان است و همه علومی که عقل دارد این نیز دارد و همه کمالاتی که او دارد این نیز دارد. این به برکت اشراقات و امداد عقل حاصل شد. پس عقل آمد نفس ضعیف مادی را اینقدر موجب تکاملش شد تا به مرتبه عقل رسید و در حد بالاتر و مرتبه بالاتر میتواند خودش مستقیم عقل نیز ایجاد کند.
و إنما نسب إلى أفلاطون لأن أفلاطون و أستاذه سقراط كانا يفرطان في هذا الرأي كما في الشفاء[4]
توضیح: این عبارت بیان میکند که چرا این مثال به افلاطون منسوب شد و چه ربطی به افلاطون دارد.منسوب به افلاطون شد چون او و استادش سقراط به تعبیر شفا در این رأی افراط میکردند و بسیار بر آن اصرار داشتند، در مقابل ارسطو که منکر بود.
در تاریخ بحث فلسفی، بحث مُثُل بسیار قدیمی و زنده بوده و هنوز هم هست. این بحث دو جنبه دارد: هم جنبه معرفتشناسانه دارد و هم جنبه وجودشناسانه دارد. آنچه در بحثهای قبلی گفته شد در نحوه صدور کثرت بود که چگونه اینها به وجود آمدند و نگاه وجودی بود، یعنی در متن واقعیت نحوه به وجود آمدن کثرات چگونه است. شیخ اشراق نگاهش به مسئله مُثُل همینطور است و میخواهد مسئله را اینگونه حل کند. افلاطون و سقراط پیش از آنکه مشکلشان این باشد، مشکلشان سوفسطاییها بودند که میگفتند اصلاً معرفتی نداریم. افلاطون مسئله مُثُل را بیان کرد و ادعا کرد که معرفت اینگونه حل میشود. آنها میگفتند راهی برای معرفت نداریم و نمیتوانیم چیزی را بشناسیم.
افلاطون گفت اگر به اینها برسید مشکل معرفت حل میشود. یک نگاه عمده افلاطون و سقراط به مسئله مُثُل برای حل معضل معرفت بود، نه لزوماً مسئله صدور کثرت. ده یا پانزده اشکال در این مسئله مُثُل مطرح شده است و بسیاری از آنها را خود افلاطون پیشاپیش گفته بود. بعضی را جواب داد و بعضی را گفت جوابی ندارم و نمیدانم. با این حال از مسئله مُثُل دست برنمیداشت، چون اگر از آن دست برمیداشت به محذور بدتر میافتاد و مشکل بزرگتر پیدا میشد و معضل معرفت حل نمیشد. ارسطو نیز چند اشکال گفت و شیخ اشراق بعضی از آنها را با همان نگاه وجودشناسانه جواب داد. ملاصدرا بین دو جنبه جمع کرد و نگاهش به مسئله مُثُل هم از یک جهت مثل شیخ اشراق بود و هم از یک جهت مثل افلاطون، و هر دو را با هم جمع کرد و حتی استدلالی که برای اثبات مُثُل اقامه کرد هر دو جنبه را در بر میگرفت.
امروز غربیها وقتی مسئله مُثُل را میشنوند، در ترجمههای فلسفه غرب و در دانشگاهها و رشتههای فلسفه غرب اینگونه تخیل میکنند که افلاطون نشسته و گفته چیزی هست یا چیزهایی هستند و یک عالمی در آن عالم وجود دارد و ما باید به او برسیم و یک بُعد و دوری عجیبی تصور میشود که عالمی دور از این عالم و غیر از این عالم است. مسئله برایشان عجیب و غریب است که افلاطون یا سقراط بر چه اساسی این حرفها را گفتند.
حال اینها از یک جهت مثل کسی است که هیچ شناختی از خورشید ندارد. دفعتاً او را از تاریکی و از اتاقی که هیچ شناختی از خورشید نداشته بیرون میبرند به فضایی که خورشید میتابد، ولی او سرش را بالا نکرده و در آینه نگاه میکند و از انعکاس میبیند که از چیزی نور میآید. حالا به او بگویند این نور مال این آینه نیست و از جای دیگر میآید و از بالای سر تو نیز رد میشود و اصل این نور یکصد و پنجاه میلیون کیلومتر با تو فاصله دارد. او چگونه باید مطلب را تصور کند. میگوید این نور جلوی من است و از این در میآید، بعد تو میگویی این از او نیست و چیز دیگری است و آن نیز یکصد و پنجاه میلیون کیلومتر با من فاصله دارد.
یعنی باید چیزی که مقابل خودم است انکار کنم و حرف تو را بپذیرم که از جایی است که نمیبینم. واقعاً باید به او حق داد، چون مقدمات و تجربههای سابق را ندارد و دفعتاً با این مواجه شده است. حالا بچه دیپلمی به رشته فلسفه غرب رفته و چهار تا منطق خراب به او درس دادهاند و فلسفه اسلامی نیز خراب تر به او درس دادهاند و بعد یکباره میبیند حرف افلاطون چیست. هر چه جلوتر میآید به فلسفههای غرب جدیدتر میرسد که به حس نزدیکتر است و خیلی زود جا میافتد.
هر چه به حس نزدیکتر باشد خیلی زود جا میافتد و میگوید این حرف درست و حسابی است و میفهمی چه میگویی و میشود اثباتش کرد و اگر غلط باشد میشود فهمید. اما آن حرف که چیزهایی از جای دیگر و عالم دیگر است و ما در ادراک باید به او برسیم، برای او نامفهوم میماند. وقتی شیوه تعلیم غلط بود و مطالب جابهجا گفته شد و قسمتی که باید درست گفته شود معیوب و معلول بود، اگر خروجی اینها عدهای ملحد باشد، واقعاً هم بعضیشان ملحدند. یک زمانی چند سال به دلیلی تعمد داشتم به گروه فلسفه غرب بروم. یک روز چند دقیقه زودتر به کلاس رفته بودم و همه نیامده بودند. یکی به من گفت سؤالی بکنم و شما ناراحت نمیشوید، گفتم بگو. بحث من فلسفه اسلامی بود و به قسمت الهیاتش رسیده بود.
گفت همین حرفهایی که شما در مورد خدا و اینها میگویید، خودتان قبول دارید که همینها این حرفها را اثبات میکند. گفتم این سؤالت را به شوخی میگویم، شوخی کردی. گفت ما از وقتی به اینجا آمدیم و این بحثها را خواندیم، دیگر به همه چیز شک داریم و نه خدایی و نه دینی. صریح میگفت و کسی هم نبود که خانوادهاش ملحد و بیدین شده باشند و خانوادهاش متدین بودند. وقتی ساختار آموزش اینگونه باشد، در جامعه دینی و حکومت دینی با پول همین حکومت افرادی تربیت میشوند و بعد همین ملحد فردا استاد دانشگاه میشود و این چرخه همینطور ادامه پیدا میکند.
(لكل نوع) له فرد في هذا العالم (فرده العقلاني)
توضیح: مثال افلاطونی برای هر نوعی که فردی در این عالم داشته باشد، فرد عقلی آن نوع است. پس نوع انسان دو گونه فرد دارد: یکی افراد طبیعی و یکی آن فرد واحد عقلانی که علت این افراد طبیعی نیز هست و ماهیتش با آنها یکی است.
أي المجرد الموجود في عالم الإبداع غير داثر
توضیح: ان عل مجرد در عالم ابداع یعنی در عالم مجردات موجود است و فانی نمیشود و فنا به او راه ندارد. قبلاً اگر یادتان باشد، افلاطون میگفت معیار و ملاک علم تفصیلی خداوند، عقول عرضی هستند. یعنی افلاطون علاوه بر اینکه مسئله علم و معرفت بشری را با این مُثُل حل کرد، در نحوه صدور کثرت نیز کار خودش را دارد و ملاک علم تفصیلی خداوند نیز همین است.
كما علمت أنه علم الحق تعالى عندهم
توضیح: آنها میگفتند علم الهی و علم تفصیلی الهی همین مُثُلاند. ما در مراتب علم گفتیم اینها صور قضاییه هستند. بعد از مرتبه علم عنایی، مرتبه علم قضایی است و علم قضایی خودش درجات و مراتب داشت و علم عقول عرضی یک نحوه از قضای تفصیلی است.
و صور قضائية عندنا فلا ترد و لا تبدل[5]
توضیح: از نظر ما هم مثل علم قضایی است. در هر صورت اینها ثابتاند، چه علم الهی باشد به رأی افلاطون و چه صور قضاییه باشد به رأی ما. پس عقول، چه عرضی و چه طولی، و علومشان قابل تغییر نیستند و این همان قضای لا یتبدل است. صور قضاییه در بحث علم گفته شد که علم خداوند درجاتی دارد: یکی علمی که عین ذاته است و یکی علم ملائکه و علم عقول که به آن صور قضاییه میگوییم.