1405/08/09
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في فذلكة ما ذكر/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى /المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص
موضوع: المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى / غرر في فذلكة ما ذكر
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
۱. جایگاه سه اشکال شیخ اشراق بر نظریه صدور مشایی
شیخ اشراق روابط نوری عقول را به گونهای تقریر میکند که جهات کثرت در عقول برتر تصور میشود و این جهات کثرت، صدور عقلهای ضعیفتر در مرحله دوم عقول را که عقول عرضی باشند تصحیح میکند. پس از این مطلب، مرحوم سبزواری سه اشکال شیخ اشراق را بر نظریه صدور مشایی وارد میکند. باید به خاطر آورد که بحث صدور کثرت نزد مشاء این بود که در عقل حداقل دو جهت کثرت وجود دارد؛ علم به ذات و علم به مبدأ، یا وجوب غیری و امکان ذاتی و امثال اینها. هر جهتی نیز صدور یک معلولی را تصحیح میکند.
بر این اساس، مشائیان نه عقل را تصور کردند که هر یک از این نه عقل، علت یک جسم فلکی میشود تا آخرین عقل که علت اجسام عنصریه است. علت این افلاک، هر یک خود این ها معلول عقل بالاتر است. مثلاً فلک ثوابت که دومین فلک از سمت بالا باشد، معلول عقل دوم است و فلک اطلس که بزرگترین فلک و محیط به ثوابت است، خود معلول عقل اول است. بنابراین بین علتها نسبت علیت وجود دارد؛ یعنی عقل اول که علت فلک اطلس است، علت عقل دوم نیز هست و عقل دوم که علت عقل سوم است، علت فلک ثوابت نیز هست.
الف) اشکال اول
شیخ اشراق میگوید اگر این سخن درست باشد که این عقول طولی که علت یکدیگرند، هر کدام علت یک فلک نیز باشند، چون بین علتها ترتب وجود دارد، یعنی عقل دوم مترتب بر اولی و سومی مترتب بر دومی است، و اینها علت این افلاکاند، پس باید بین فلکها نیز ترتب و رابطه علی و معلولی باشد. همانطور که علتهایشان نسبت به یکدیگر ترتب دارند، عقل اول نتیجهاش عقل دوم است و دومی نتیجه سوم است، اگر اینها معلول جسمانی داشتند، آن معلولهای جسمانی باید همین نسبت را با هم داشته باشند. در حالی که جسم و جسمانی نمیتواند علت چیزی باشد.
موجود جسمانی اثرگذاریش در حد اعداد است و آن هم مشروط به وضع و محاذات و نسبتهای مکانی و زمانی خاص بین مؤثر و منفعل متأثر است. پس حاصل اشکال اول شیخ اشراق این است که شما میگویید عقل اول علت فلک اطلس است و عقل دوم و خود عقل دوم علت فلک ثوابت است و عقل سوم و خود عقل سوم علت فلک دیگر است، و عقل اول و دوم و سوم همه با هم ترتب علی و معلولی دارند، پس باید معلولهایشان نیز همینطور باشند.
ب) اشکال دوم: ناسازگاری شرافت معلول با شرافت علت در افلاک
اشکال دوم این است که اگر بخواهیم شرافت و فضیلت وجودی معلول را بشناسیم و آن را با فضیلت معلول دیگری مقایسه کنیم، از کجا این را متوجه میشویم. باید به علتش بنگریم؛ اگر علت اشرف بود، معلول نیز اشرف و افضل است. اکنون علت افلاک را با یکدیگر بنا بر تصور مشایی مقایسه میکنیم. فلک خورشید دارای ستاره نورانی است که همین خورشید محسوس است و این خورشید محسوس یک نقطه بسیار نورانی در فلک خورشید است. نور این ستاره و اثرگذاریش از همه ستارگان دیگری که در افلاک دیگر هستند بیشتر و شدیدتر است. فلک مریخ بنا بر آن تصوری که مشائیان از رابطه افلاک داشتند، بزرگتر از فلک خورشید است.
مشائیان میگفتند نه فلک تو در تو وجود دارد؛ نزدیکترین و کوچکترین فلک به ما فلک قمر است که نقطه نورانی قمر در آن مانند میخی کوبیده شده به بدن آن است. خورشید فلکی است که نقطه نورانیش از همه نورانیتر است، ولی مریخ و زحل بزرگترند و محیط به فلک خورشید هستند، اما آن نور را ندارند.حتی ان همه ستاره ایی که در فلک هشتم که از سمت ما هشتم و از سمت دیگر دوم است و به آن فلک ثوابت یا فلک بروج میگفتند، بیشمار ستاره دارد و همه ستارهها نقاط نورانی کوبیده شده در فلک ثوابتاند، ولی نور خورشید از همه آنها بیشتر است. اکنون این را چگونه توجیه کنیم. فلک مریخ هم بزرگتر است و هم علتی که فلک مریخ را خلق کرده عقل بزرگتری بوده و عقل برتری بوده است. آن عقلی که فلک خورشید را آفریده، عقل بعد از فلک است و علت ضعیفتر است، مثلاً عقل هشتم علت خورشید و فلکش است و عقل هفتم یا ششم علت مریخ است.
پس علت قویتر است، در حالی که در ناحیه معلول، معلول قویتر شده و این ناسازگاری دارد و نمیشود. یا فلک ثوابت که معلول عقل دوم است، از همه این هفت فلک دیگر بزرگتر است، ولی ستارههایش کمنورتر از خورشیدند. پس مدل مشائیان که هر فلکی را با یک عقلی مستقیماً مرتبط میکردند، نمیتواند این رابطه را توجیه کند.
ج) اشکال سوم: ناتوانی جهات کثرت عقل دوم از وفا به صدور فلک ثوابت
اشکال سوم این است که بنا بر نظر مشایی، عقل اول فلک اطلس را آفریده و عقل دوم فلک ثوابت را. فلک ثوابت ستاره دارد. در مدلی که مشائیان در هیئت گذشته تصور میکردند، فلک اطلس هیچ ستارهای ندارد و فقط جسم شفافی است که محیط به کل افلاک دیگر است. فلک ثوابت تمام ستارگان را در خود دارد و هفت فلک بعدی هر کدام فقط یک ستاره و یک نقطه نورانی دارند: زحل و مشتری و زهره که همان ناهید است و عطارد و خورشید و مریخ و ماه. پنج فلک غیر از ماه و خورشید بین فلک ثوابت و این دو فلک آخر قرار دارند.
پس تصور مشائیان از این نه فلک چنین بود که یکی اصلاً ستاره ندارد و دومی همه ستارهها را در خود دارد، به غیر از هفت ستاره که در فلکهای بعدیاند. این ستارهها هر کدام یک ویژگی دارند. در فلک ثوابت هزاران هزار ستاره است و هر ستارهای موقعیت و خصوصیت و نور و وضعیتش در آن فلک با دیگری فرق میکند. اینها باید علتی داشته باشند. شیخ اشراق میگوید عقل دوم که شما میگویید علت فلک ثوابت است، چقدر جهت کثرت دارد که با آن جهت کثرت بگوییم از یک جهت علت این ستاره شد و از جهت دیگر علت آن ستاره دیگر شد و از جهت دیگر علت خصوصیات یکی شد. شما کلاً دو یا سه جهت گفتید؛ وجود شیء و ماهیتش و امکان ذاتیش و وجوب غیرش و تعقل خودش و تعقل مبدأش، فرض کنیم شش یا هفت یا ده جهت شد. عقل دوم چند ستاره دارد و این همه جهات کثرت را با چه چیزی میخواهید حل کنید.
هر یک از این ستارهها علتی میخواهد. پس عقل دوم اینقدر جهت کثرت ندارد که وافی به صدور این همه ستاره و اختصاص یافتن هر کدام به موقعیت و وضعیت و صفت خاص باشد. پس نمیتوان این کثرت را به عقل دوم برگرداند. این سه اشکال شیخ اشراق است.
1) باطن فلسفی اشکالات و تطبیق آن با تصور امروزی از کثرت عالم
همه این اشکالات بر اساس فلکیات، پوسته طبیعی دارد که شیخ اشراق بر فلک پیاده کرده است، اما او یک مشکل فلسفی را به مشائیان وارد میکند. اشکال او باطن عقلی فلسفی دارد و ظاهری بر اساس طبیعیات. فرض کنیم این سخن درباره افلاک همه غلط باشد و بخواهیم همین سخن مشایی را با نظام کنونی و تصور امروزی از فضا حل کنیم. میگوییم فضایی داریم که یا نامتناهی است یا بسیار بسیار بزرگ است و در آن چقدر ستاره و کهکشان و سیاره وجود دارد. اگر روی بعضی از اینها مخلوقات دیگری نیز باشند، مزید بر علت میشود.
فرض کنیم ده عقل یا صد عقل وجود داشته باشد. معنای اشکال شیخ اشراق به زبان امروزی این میشود که این جهات عدیده و موجودات مختلفی که در عالم طبیعت و در این فضا وجود دارد، با چند واسطه باید به خدا برگردند. هر یک از اینها یک جهت کثرت در فاعلش میخواهد و حیثیت صدوری میخواهد و فاعل باید از یک جهتی علت اینها باشد. آیا میشود با تعداد محدودی واسطه گفت این کثرات با ده واسطه به خدا برمیگردد. این همه کثرت یک طرف و بساطت و احدیت مطلق که هیچ کثرتی به هیچ اعتباری در او نیست طرف دیگر قرار دارد.
به حکم سنخیت بین علت و معلول و اینکه هر معلولی که غیر از معلول دیگر است باید حیثیت صدوری خاص خود را در علتش داشته باشد، پس باید در علتش یا علتها متعدد باشند یا اگر علتها زیاد نیستند، آنقدر جهت کثرت در این علت باشد که وافی به صدور این کثرات در مرتبه معلول باشد. عین این سخن در معلولهای عالم طبیعت است ذ ناحیه علتش هم تکرار میشود و آن جهت کثرت نیز باید مستند به جهت کثرت بالاتری باشد. پس سخن اساسی شیخ اشراق، بطن فلسفی و کبرای استدلال او، یک امر فلسفی است و درست هم هست که وقتی میخواهید کثرت را به واحد احد بسیط مطلق برگردانید، باید در این وسط آنقدر واسطه باشد که مصحح این کثرات باشد.
با این تعداد واسطهای که مشائیان دارند، این کثرت درست تصویر نمیشود. تصور مشائیان مانند تصور ما نبود. ما میگوییم فضا مجموعهای از کهکشانها و ستارگان و سیارات است و هر کدام ویژگیهایی دارند و امروز ماده و ضدماده و چیزهای دیگر نیز مطرح است. پس ما با کثرت فراوانی از موجودات مادی مختلف مواجهیم. سؤال این است که این کثرات در چه ترتیبی و نظامی از علت و معلول به واحد احد برمیگردد. هر جوری که تصور کنیم باید بفهمیم که جهت کثرت در علتش به گونهای باشد که وافی به صدور این معلولهای متعدد باشد و خود آن علت نیز دوباره این جهات کثرت را داشته باشد یا اگر علتها متعددند باز علتهایی بخواهد، تا آنقدر جهات کثرت کم شود که به عقل اول برسد که در دو جهت است: تعقل ذات و تعقل مبدأ.
با ده یا صد واسطه نمیشود این کثرت را حل کرد. حرف اساسی شیخ اشراق این است. اما تصور او از کثرت در عالم طبیعت مانند تصور ما نبود. ما میگوییم کهکشان و ستاره و او میگفت فلک و هر فلکی ستارهای دارد و فلک ثوابت ستارگان زیادی دارد و فلک اطلس هیچ ستاره ندارد. این مسائل طبیعی بود و به عنوان اصل موضوع از طبیعت گرفته شده بود. همانطور که اگر از ما بپرسند به چه دلیل این همه ستاره و سیاره وجود دارد، میگوییم ما در فلسفه نیامدهایم ستاره و سیاره و کهکشان و ماده و ضدماده را اثبات کنیم؛ منجمین و فیزیکدانان و فضاشناسان این را میگویند و ما حرف آنها را پذیرفتهایم. مسئله ما این نیست که الان در فضا چه چیزی هست.
پیشینیان نیز هر دورهای تصوری داشتند و آن تصورات ثابت نبود. پیش از هیئت بطلمیوسی میگفتند اجرام در فضایی به دور خورشید گردش میکنند و بعد مسئله فلک به عنوان جسم شفاف مطرح شد و امروز نیز تصور دیگری وجود دارد و فردا ممکن است حرف دیگری مطرح شود. هیچیک از اینها برای ما موضوعیت ندارد. آنچه در همه تفسیرها مسلم است این است که با کثرتی از موجودات مختلف در عالم طبیعت مواجهیم و این کثرت باید در نظام علی و معلولی به آن وحدت برگردد. مسئله فلسفی ما تصویر این بازگشت است. حالا مصداق این کثرات افلاک و ستارگان و نقاط نورانی باشد یا ستاره و سیاره و کهکشان و ماده و ضدماده باشد یا فردا چیز دیگری باشد، به مسئله فلسفی ما ربطی ندارد.
پس نباید از وجود این حرفها در کتابهای فیلسوفان خجالت کشید. سیر علم تدریجی است و اگر فیلسوفان گذشته در آرا خود خطایی داشتند، نباید از خطای آرای آنها خجالت کشید و باید آن را تصحیح کرد. او تلاشی کرده و عقلش به همین مقدار رسیده و مرحله بعد فرا میرسد. در علوم تجربی نیز خطا وجود داشته است و آرای تجربی دائماً عوض میشود. بسیاری از این تغییرها حتی اغراض علمی ندارد و قصد سود مالی در آن هست. در علوم تجربی که با سلامت جسم انسان سروکار دارد نیز چنین است و محققان و پژوهشگران ممکن است قصد سود مالی داشته باشند. کسانی که هیچ قصد مالی نداشتند و اگر هم میخواستند به جایی نمیرسیدند، فیلسوفان بودند. فیلسوفان هر نظری میدادند کسی به آنها پول نمیداد و کالایی تولید نمیکردند، ولی در علوم تجربی تغییر نظرها جریانهای عظیم سود را از جایی به جای دیگر میبرد. پس فیلسوف میخواهد ارتباط این کثرات را با واحد احد بسیط بفهمد و این فهم برای او فضیلت نفسانی و شرافت است.
گزارشهای هیئت یونانی یا گزارشهای امروزی برای ما موضوعیت ندارند و آنچه موضوعیت دارد ارتباط این کثرات با بسیط محض است. اگر ما نیز امروز کتابی بنویسیم و صدور کثرت را توضیح دهیم، ناچاریم به عنوان مثال از ستاره و سیاره و کهکشان سخن بگوییم و اگر صد سال یا هزار سال دیگر این آرا باطل شد، باز مسئله همان است که تعدد موجودات علت میخواهد. پس کسی نباید احساس خجالت کند و شرم بر کسانی است که مسئله را نمیفهمند و با طعن و سخریه میخواهند صورت مسئله اعتقادی اساسی را محو کنند. اشکال اول گفتیم این است که لازم میآید علیت بین اجسام، اگر افلاک نسبتشان همینگونه باشد که مشایی میگفتند که از عقول طولی مترتب افلاک صادر میشود؛ چون علتها مترتباند، پس باید معلولها هم چنین ترتبی داشته باشند.
نظم
و إن لأعلين انتمى فيلزم
علية الجسم لجسم و انتفى و كونه من كل وجه أشرفا
و فلك الشمس من الذي يحف أصغر أما الشمس فهو ذو شرف
فإنه الطلسم للسهرير سلطان كل كوكب سنير
و ليس في الثاني من الجهات ما يفي بثامن كثير أنجما[1]
متن کتاب:
(و إن لأعلين) أي إلى القواهر الطولية (انتمى)[2]
توضیح: اگر این کثرات به اعلای آن، یعنی آن قواهر طولی، منسوب بشوند.
كما زعمه المشاءون
توضیح: که مشاء همینطور میگفتند: عقل اول و دوم و سوم، علت فلک اطلس و ثوابت و سایر افلاک هستند.
(فليلزم علية الجسم لجسم)
توضیح: باید یک جسم علت جسم دیگر باشد؛ چون علتهایش هم اینطوریاند؛ان معلولان باید همین ویژگی را داشته باشند.
لأن بين عللها حينئذ ترتبا عليا و معلوليا فلا بد أن يكون بين أجسام الأفلاك التي هي معاليلها ترتب أيضا لوجوب التطابق
توضیح: چون بین علل این افلاک ترتب علی و معلولی است، عقل اول و دوم و سوم، پس باید اجسام افلاک هم که معلول این علتاند ترتب داشته باشند؛ به حکم تطابق بین علت و معلول.
(و انتفى) اللازم
توضیح: در حالی که چنین چیزی منتفی است.
لأن الجسم و الجسماني لا يؤثر إلا بالوضع و الوضع بالنسبة إلى المعدوم لا يتصور
توضیح: معنا ندارد که جسم باید به وجود آورنده جسم دیگر باشد؛ چون تا قبل از اینکه به وجود بیاورد، آن جسم معلولی معدوم است، دیگر؛ پس با آن وضعی ندارد، در حالی که اثرگذاری علت جسمانی منوط به وضع است؛ یعنی باید علت جسمانی با آن منفعل اثرپذیر یک وضع و محاذات مکانی و زمانی داشته باشد تا اثر بگذارد، در حالی که وقتی بخواهد به وجودش بیاورد، یعنی با آن وضع ندارد.
خب این اشکال اولش را به اینجور که ایشان مطرح کرده قابل دفع است؛ یعنی مشایی میتوانند جواب بدهند: لازم نیست که معلول در همه خصوصیاتش مثل علت باشد؛ حداکثر چیزی که بر میآید این است که معلول علت اشرف باید از معلول علت اخس برتر باشد. خب آنها میگویند برتر هست: فلک اطلس معلول عقل اول است، او برتر از فلک ثوابت است؛ فلک ثوابت برتر از فلک بعدی است؛ و هکذا. پس این فضیلت هست، اما اینکه چون عقل اول علت دومی است پس فلک اطلس هم علت یک فلک دیگری باشد، برای چه اینجوری باشد؛ یعنی آن میتواند اینجوری جواب بدهد، از این اشکالش. ولی حالا خیلی کاری به این حرفها نداریم، چون اساسش بر اساس فلک است؛ فلک برای ما موضوعیت ندارد. عمده این است که شما آن ارتباط متکثرات را با علت بسیط بتوانید حل کنید؛ این مهم است.
(و) أيضا إن لأعلين انتسب عالم الحس فيلزم (كونه) أي كون جسم كالفلك الحاوي (من كل وجه أشرفا) من جسم آخر معلوله كالمحوي
توضیح: فلک حاوی یعنی فلکی دربردارنده؛ محوی آن که داخلش است. اگر این عالم حسی به اعلای قواهر، یعنی به قواهر طولی اعلی، منسوب باشد، آنطور که مشائین میگویند هر عقلی علت یک فلکی، پس لازم میآید که یک جسمی مثل فلک حاوی، مثلاً فلک مریخ که محیط به فلک خورشید است، از همه جهت اشرف باشد از جسم دیگری که معلول عقل بعدی است، یعنی محوی؛ مریخ معلول است برای عقلی که آن عقل بزرگتر از عقل خورشید است، برتر از او است؛ پس باید از همه جهت برتر از خورشید باشد، در حالی که از خورشید برتر نیست، ضعیفتر هم هست، با اینکه فلکش بزرگتر است.
(و) الحال أن (فلك الشمس من) الفلك (الذي يحف) و يحيط به و هو فلك المريخ و إن كان (أصغر)
توضیح: فلک خورشید از فلکی که محیط به او است، فلک مریخ محیط به فلک خورشید احاطه دارد و امکان اصغر، فلکش کوچکتر است.
و (أما الشمس) التي (فيه فهو ذو شرف فإنه الطلسم للسهرير) و هو بالفهلوية اسم أعظم أنوار الطبقة العرضية [3]
توضیح: اما خورشید میشود دارای برتری و شرافت؛ معلوم است که نورش خیلی قویتر است. بعد میگفتند که فلک خورشید به یک عقلی برمیگردد؛ اینها دیگر از بیرون نگفتیم؛ این افلاک به عقول عرضی بر میگردند؛ آن عقلی که عقل عرضی، که خورشید را و فلکش را ایجاد کرده، بزرگترین عقل در عقول عرضی است؛ چون بزرگترین است، معلولش هم از همه قویتر است. و شمسی که در این فلک است، آن خورشیدی که در داخل آن فلکش است دارای شرافت است. این طلسم شهریور است؛ همان عقل عرضی که واسطه ایجاد خورشید این سهریر همان شهریور است.
و اذا كان صاحبه اعظم الانوار
توضیح: وقتی عقلش و صاحبش بزرگترین نور عقول عرضی باشد، پس معلولش هم بزرگترین معلول در عالم طبیعت خواهد بود، برترین و با فضیلتترین میباشد.
فالشمس نفسه و يقال له هو رخش بالفهلوية أعظم الطلسمات
توضیح: چون علتش اعظم عقول عرضی است، معلولش هم اعظم در طلسم است؛ طلسم ما گفتیم این موجودات طبیعی را طلسم برای آن عقول میگویند.
و إن الشمس (سلطان كل كوكب منير)
توضیح: این کهنه شاه و سلطان همه ستارگان است.
و ما ازداد على الكواكب بمجرد المقدار و القرب بل بالشدة
توضیح: نه اینکه فقط به ما نزدیکتر است، از حیث اندازه و از حیث نزدیک بودن اینطوری نیست؛ بلکه حتی از جهت شدت نورانیت هم از همه قویتر است.
فإن ما يتراءى من الكواكب أكبر من الشمس بما لا يتقايس و لا يفعل النهار
توضیح: آنچه که از ستارگان دیده میشود بعضاً بزرگتر از خورشیدند، به چیزی که مقایسه هم نمیشود، ولی در عین بزرگتری، فاعل نهار نیستند؛ روز را نمیتوانند ایجاد کنند؛ اینقدر این نور ندارد که روز درست کند، روز را ایجاد کند.
و نسبته إلى العالم الكبير نسبة القلب إلى البدن فكما أن به حياة البدن كذلك بالشمس حياة هذا العالم
توضیح: عالم کبیر یعنی تکوین عالم انسان عالم صغیره است ؛ این عالم تکوین طبیعت را میگویند عالم کبیر. نسبتش به عالم کبیر مثل نسبت قلب به بدن است؛ یعنی اینقدر اهمیت دارد، چون حیات بر زمین بر مدار همین خورشید میچرخد. حالا این قسمتهایش دیگر اینها همه حرف فلسفی نیست؛ اینکه ستارگان و از جمله خورشید نقش بسیار عمدهای، بلکه اساسیترین نقشی، در حیات دارند، که شکی نیست؛ ولی حالا به این تعبیراتش دیگر کاری نداریم. اشکال سوم: عدم وفای جهات کثرت فلک ثوابت با آن عقلی که علتش است.
و أيضا كيف ينسب عالم الحس إلى القواهر الأعلين
توضیح: چگونه عالم حسی به آن قواهر برتر و اول طولی منسوب بشود.
(و ليس في) العقل (الثاني من الجهات ما يفي بثامن) أي
توضیح: در حالی که در عقل دوم از جهات آن چیزی نیست که به هشتمین فلک وفا کند.
صدور فلك ثامن (كثير أنجما) أي من حيث الأنجم
توضیح: فلک هشتمی که کثیر است از جهت انجم و ستارگان، یعنی ستارگان زیادی دارد؛ خلاصه، عقل دوم چقدر جهت کثرت دارد که وافی بشود به صدور فلک ثوابتی که آن همه ستاره در او هست، در حالی که هر کدام یک خصوصیتی دارد و یک جهت فاعلی میخواهد.
لأنها أكثر من قطرات البحار[4]
توضیح: یعنی انجم فلک هشتم، اینها دیگر از قطرههای دریا بیشترند.
فالأجسام كلها مستندة إلى العقول العرضية و الطبقة المتكافئة
توضیح: پس باید بگوییم اجسام به آن افلاک، به عقول عرضی برمیگردند. خب در عقول عرضی با سه چهار تا عقل رو که نگاه کردیم، دیدیم چقدر جهت کثرت درش پیدا شد که دیگر ما نمیتوانستیم بشماریم؛ حالا این سلسله جوری ادامه پیدا کند، خب آنقدر جهت کثرت بیشمار که به عدد این اجسامی که ما در مرتبه طبیعت داریم وفا میکند؛ دیگر نه تنها به این، بلکه به عالم مثال هم همینطور. پس اینطوری قابل توجیه است آن کثراتی که در عالم اجسام است، و کذا عالم مثال؛ نه با آنجوری که مشائین گفتند.