1405/08/06
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في فذلكة ما ذكر/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى /المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص
موضوع: المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى / غرر في فذلكة ما ذكر
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
۱. سیر بحث صدور کثرت بر مبنای اشراق
سیر بحث در نحوه صدور کثرت بر مبنای اشراق را باید مورد توجه قرار داد. بر اساس قاعده الواحد، صادر اول واحد است. ابتدا باید جهت کثرتی در او تصور کرد برای صدور مرتبه بعدی، و همینطور در مراحل بعدی نیز آن جهات کثرت تصویر میشود. بعد از اینکه جهات کثرت مشخص شد، به سراغ آن طبقه بعدی از این معلولها میآییم که از این جهات کثرت این عقول طولی چه چیزهایی به وجود آمده است، و سپس باز مراحل دیگرش را بررسی میکنیم.
تصویر جهت کثرت از طریق انوار اشراقی و شهودی
شیخ اشراق برای اینکه این جهت کثرت را تصویر کند، گفت که غیر از اصل ذات این عقول، انوار معنوی دیگری وجود دارد که به دو دسته کلی تقسیم میشوند. دسته اول اینکه هر مرتبه نازل، مرتبه عالی را شهود میکند، و هر عالی نیز نسبت به مراتب مادون پرتوافکنی دارد. هر کدام از اینها پس یک نور، یک کمال، و یک صفتی متفاوت با دیگری است. این شهود به همه مراتب عالیه تعلق میگیرد. مثلاً عقل پنجم، خداوند را مستقیماً شهود میکند، خداوند را از طریق عقل اول شهود میکند، خدا را از طریق عقل دوم شهود میکند، خدا را از طریق عقل سوم شهود میکند، و خدا را از طریق عقل چهارم شهود میکند. اینها هر کدام یک نور است. حق تعالی بر او اشراق دارد مستقیماً، و همچنین اشراق دارد از طریق عقل اول، اشراق دارد از طریق دوم، و از هر کدام از این اشراقات باز با هم متفاوتند.
عین این شهود و اشراقی که الان با واسطه و بیواسطه نسبت به خدا هست، نسبت به عقل اول نیز وجود دارد. عقل اول نیز عقل پنجم را مستقیماً شهود میکند، و عقل اول بر او اشراق دارد، از طریق دوم و سوم و چهارم نیز اشراق دارد. باز همین حرف در مورد دومی و سومی نیز صادق است. پس شما به عقل پنجم که بنگرید، چندین نور اشراقی دارد که یا از خدا تابیده یا از عقلهای دیگر تابیده است، و چندین نور شهودی دارد که یا مستقیماً شهود خداست، یا شهود عقل اول است، یا شهود خدا از طریق عقل اول است. این دو با هم فرق کردند: یک وقت میگوییم این عقل اخیر، عقل نازلتر، شهود میکند خداوند را از طریق عقل اول، و یک وقت میگویید خود عقل اول را شهود میکند، و اینها با هم متفاوتند. شیخ اشراق با این بیان، انوار متعدد اشراقی و شهودی را فرض کرد، که پس میشود ما در عقول این جهات را در نظر بگیریم.
جهات کثرت ناشی از رابطه علی و معلولی
حالا به سراغ قسمت دیگری از جهات کثرت میآییم. به اقتضای اینکه بین این مراتب عقلها رابطه علی و معلولی و وابستگی و این امور وجود دارد، شیخ اشراق میگوید جهتهای دیگری نیز در این عقول وجود دارد غیر از نور اشراقی و شهودی. هر معلول نسبت به علتش وابسته است و فقر دارد، و علت نسبت به معلول بینیاز است. پس الان شما یک جهت فقر و یک جهت بینیازی در رابطه علت و معلول میتوانید تشخیص دهید. عقل اول نیازی به دومی ندارد، ولی خودش نیاز به حق تعالی دارد، و اینها دو امر متفاوتند. پس یک جهت فقر دارد و یک جهت بینیازی دارد. عقل دوم هم فقر به عقل اول دارد و هم فقر به خداوند دارد و به هر دو وابسته است، ولی نسبت به عقل سوم بینیازی دارد، و اینها با هم فرق میکنند. اقتضای علی و معلولی این است که معلول در تحت احاطه علت باشد، ولی علت قهر و غلبه نسبت به معلول دارد، پس با هم متفاوت شدند.
عقل اول نسبت به حق تعالی مغلوب است، ولی نسبت به عقل دوم غالب و قاهر است، و این را با هم فرق کرد. معلول نسبت به علت چون وجودش و کمالاتش از طریق اوست، پس حبی به او دارد، چون وابسته به اوست، پس میتوانیم بگوییم یک جهت حب در معلول نسبت به علت وجود دارد. اما علت نسبت به معلول عزت و بینیازی دارد و آن وابستگی را ندارد. پس این جهات گوناگون، یعنی عزت، ذلت، محبت، قهر و غلبه، مغلوب بودن، احاطه داشتن، و محاط بودن، اینها اموری هستند که به اقتضای رابطه طولی علت و معلول در ارتباط با علت و معلول وجود دارند. هر مرتبه عالی نسبت به سافل ویژگیهایی دارد که باز خود همین عالی نسبت به برتر از خودش اینها را دارد، ولی نسبت به معلولش آنها را ندارد. معلول نسبت به علتش محبت دارد، اما علت نسبت به معلول محبت به ذات ندارد، چون وابستگی ندارد.
شیخ اشراق میگوید این جهات که غیر از آن انوار اشراقی و شهودی هستند، اینها نیز دخیل در این صدور کثرت هستند. چون ما در بحث صدور کثرت باید جهتها، حیثیتها و صفاتی که با هم مغایرند را در علت تصور کنیم تا بعد بگوییم از جهت این خصوصیت علت شد برای فلان معلول، و از آن جهت دیگر علت شد برای آن معلول دیگر. باید جهت کثرت پیدا کنید. در آن تصویری که مشایی میدادند، میگفتند که عقل مثلاً از جهت امکان ذاتیش علت برای فلک است، و از جهت وجوب غیریش که اشرف است علت برای عقل دیگری است، پس یعنی دو جهت در او تشخیص دادند، و بعد هر جهت واسطه شد برای صدور معلولی. در اینجا هم همینطور است، یعنی شما در اینجا هم باید جهتهای متکثر متفاوت پیدا کنید، بعد بگویید عقل اول و عقل دوم از جهت این نورش علت برای یک معلول، و از جهت آن نور دیگرش علت برای یک معلول دیگر است. منظور این است که این جهاتی که داریم میگوییم غیر از آن انوار شهودی و اشراقی که گفتیم، این جهات نیز وجود دارند و اینها جهات کثرت واقعی هستند.
۴. اصل شیخ اشراق در باب اجتماع علتها
یک نکته دیگر نیز باید مد نظر داشت. یک مقدمه اصلی شیخ اشراق دارد که میگوید در علیت ممکن است که یک چیزی به تنهایی علت چیزی باشد، اما همین شیء را همراه شیء دیگری در نظر بگیریم، و این دو با هم کنار هم قرار گرفتن و اجتماع داشتن، باز علت چیز دیگری بشوند. مثلاً یک نفر را در نظر بگیرید که بخواهیم به او بگوییم کاری انجام دهد و باری بردارد. چقدر میتواند بار بردارد؟ ده کیلو، بیست کیلو، پنجاه کیلو، یکصد کیلو، و دیگر ده تن بار نمیتواند بردارد. اما حالا اگر به جای یک نفر هزار نفر شوند، این هزار نفر همه با هم جمع شوند، بعد کاری میتوانند بکنند که آن یک نفر از پسش برنمیآید.
پس اینها را اگر علتها را تکتک در نظر بگیرید، مصدر یک کاری میشوند و یک نحوه فعلی دارند، و اگر مجتمع در نظر بگیرید، مصدر یک نحوه فعل دیگری میشوند. ویژگی علت اینطور است. شیخ اشراق میگوید این جهاتی که الان ما گفتیم و نورهای اشراقی که گفتیم، اینها هر کدام به تنهایی میتوانند منشأ صدور معلولی باشند، و با یکدیگر هم میتوانند معلول دیگری ایجاد کنند.
مثلاً فرض کنید عقل اول یک نور اشراقی از خدا گرفته است و یک نور شهودی هم دارد، نسبت به خداوند محبت دارد و نسبت به خداوند ذلت دارد، و همین عقل اول نسبت به عقل دوم عزت و قهر و غلبه دارد. پس میتوانیم بگوییم این نور اشراقی که دارد منشأ یک معلول است، نور شهودی او نیز منشأ معلول دیگر است، نور اشراقی به اضافه آن جهت عزت منشأ معلول سومی است، نور اشراقی به اضافه جهت ذلت که نسبت به خداوند ذلت دارد منشأ معلول چهارمی است، نسبت به خداوند محبت دارد، پس نور اشراقی با آن محبت منشأ معلول پنجم باشد، نسبت به عقل دوم بینیازی دارد، نور اشراقی با این جهت بینیازی منشأ معلول ششم باشد. عین این سخن در مورد نور شهودی نیز وجود دارد. پس این جهاتی که الان ما گفتیم و نورهای اشراقی و شهودی که گفتیم، هم جدا جدا منشأ صدور معلول میتوانند باشند و هم با یکدیگر منشأ صدور معلولها باشند. این حاصل این قسمت دوم حرف شیخ اشراق است.
۵. مرور و جمعبندی سیر بحث
قسمت اول چه بود؟ فراموش نکنید، سیر بحث را تکرار میکنم، چون معمولاً بحث صدور کثرت اشراقی همینطور مبهم بین همه ما مانده است. آن صدور کثرت مشایی نیز سادهفهمش را همه همان را تکرار میکنند و همه جا میگویند و همه بلدند. اشراقی نیز خود شیخ اشراق مقداری مطلب را مبهم گفته، جایی مطلبی را گفته و جایی نگفته، و تمام اصولش یک جا نیامده که بگوید. لذا هنوز که هنوز است خیلیها، هم از همینها که بحث فلسفه میخوانند، تصور درست و حسابی از حرف شیخ اشراق ندارند. پس توجه کنید: آن اول آمد، خب یک سلسله عقول طولی که داریم، از عقل اول شروع میشود و از ذات عقل اول عبور میکند، دیگر بعد دنبال این است که جهت کثرت در این عقول پیدا کنی، چون تا شما جهت کثرت در عقل پیدا نکنی نوبت به صدور معلول بعدی نمیرسد.
جهت کثرتش را از چه شروع کرد؟ از نورهای اشراقی و شهودی. علاوه بر این نورهای اشراقی و شهودی، این جهتهایی که گفتیم، یعنی محبت سافل به عالی، عزت عالی به سافل، قهر و غلبه عالی به سافل، ذلت سافل نسبت به عالی و امثال اینها، به انضمام آن اصلی که اشاره کردم که شیخ اشراق معتقد است در باب علیت اینطور ممکن است،حالا فعلاً به ارزیابی حرفش کاری نداریم که درست است یا غلط، ایشان یکی از اصولش این است که در باب علت ممکن است که این علتها هم با همدیگر جمع شوند و روی هم یک معلول داشته باشند، یعنی چندین علت روی هم یک معلول دارند. بعد مثال میزد مثل اینکه چندین نفر جمع میشوند و یک جسم سنگین را حرکت میدهند، خب علتها الان چند نفرند، ولی معلول یک چیز است، آن حرکت جسم سنگین است. اینجا هم میگوید در این جهات هم مثلاً نور اشراقی به تنهایی خودش یک معلول داشته باشد، هم نور اشراقی با نور شهودی جمع شود و دوتایی روی هم یک معلول داشته باشند، و با آن جهتها، جهت محبت و جهت ذلت، باز همین جهتها میتوانند با هم جمع شوند، یعنی نور اشراقی هم با جهت ذلت و هم با جهت محبت، این دوتایی را به اضافه نور اشراقی باز اینها یک معلول را داشته باشند. خلاصه جهات کثرت را آنقدر تصویر میکند که آدم میگوید سیر میشود که اینقدر جهت کثرت گفت و لازم نداریم دیگر اینقدر. خلاصه میخواهم بگویم این سیر را دقت کنی.
۶. پاسخ به توهم اشتباه عقل در کثرت جهات
این غرر هفتم، تمایز اشعه عقلیه، این بود که این جهات چون خیلی زیاد شده، خودش توجه دارد که از بس زیاد میشود، بعد میگوید خب این عقل به اشتباه میافتد با این همه کثرت، دیگر؟ میگوید نه، او را اشتباه نمیکنند، و با خودمان نباید قیاس کنیم که ما وقتی که خیلی دور و برمان شلوغ شد سردرگم میشویم و به تحیر میافتیم، عقل به حیرت نمیافتد، هر چقدر هم جهات کثرت در برابر او زیاد باشد، او موجب اشتباهش نمیشود. یا من لا تغل الحاجات، این همه مردم از خدا حاجت میخوانند، مردم که نه، همه مخلوقات عالم، خدا به اشتباه نمیافتد که الان حاجت کیست باید بدهم.
خب عقل هم همینطور است، او در این جهات کثرتی که برایش پیش میآید موجب حیرت و اشتباهش نمیشود. بله، تنوع اسماء، بحث عرفانی است، از جهت اینکه در عرفان از اجتماع آن انوار معنوی غیبی باز انوار دیگری را در نظر میگیرند و میگویند اجتماع اسما نتایجی دارد، خود اسمای کلی نتایجش اسمای جزئی و هکذا، از این جهت میخواهید بگویید، میشود، حال وجهی، ولی این یک معناست، این مربوط به عقول است، آن در مرتبه واحدیت تنوع اسما میباشد.
۷. چگونگی صدور عقول عرضی از عقول طولی
خب این قسمت اول را بخوانیم که برسیم به این عقول عرضی. تا الان پس ما در عقول طولی جهات کثرت متعددی یافتیم. نتیجه این جهات متکثر در عقول طولی میشود به وجود آمدن عقول عرضی. یعنی عقل اول نور اشراقی دارد، از نور اشراقی او یک نور دیگری به وجود میآید که ضعیفتر از آن عقل دوم است. عقل دوم از صریح ذات عقل اول به وجود آمد، اما این عقل عرضی، مثلاً شماره یک، فرض کنید، عقل عرضی شماره یک از نور شهودی عقل اول به وجود آمد، و عقل عرضی شماره دو از نور اشراقی عقل اول به وجود آمد. اینها دیگر چون آن جهت صدوری و آن حیثیتی که از آن حیثیت به وجود آمدن ضعیف بوده، پس این عقل عرضی توان ایجاد یک عقل دیگر را ندارد، پس انواع مادی را به وجود میآورد یا انواع مثالی را به وجود میآورد.
۸. تفاوت انوار اشراقی و شهودی و نقش آنها در ایجاد عالم طبیعت و مثال
یک نکته آخر نیز بگوییم و بعد متن را بخوانیم. شما در این تقسیمبندی گفتید و فهمیدیم که این انوار به دو دسته کلی تقسیم شدند: نورهای اشراقی و نور شهودی. نورهای اشراقی، حالا چه تنهایی و چه با آن اجتماع با آن جهات دیگر، اینها علت میشوند برای موجودات عالم طبیعت، یعنی آن حیثیتهایی که درون نور اشراقی است، حالا چه نور اشراقی به تنهایی و چه به کمک آن جهات دیگر، اینها که غلبه با نور اشراقی است، عقلهایی را به وجود میآورد که آن عقلها واسطه ایجاد انواع عالم طبیعی هستند.
آن نورهایی که از قبیل شهودی بودند، آنها عقلهایی را به وجود میآورند که آن عقلها واسطه ایجاد انواع مثالی هستند. پس تفاوت کرد: اول آن اشراق و شهود را در نظر بگیرید، این انوار دو دسته کلی داشتند، اشراقی و شهودی. نورهای اشراقی، چه منفردند و چه به انضمام آن جهات، هر کدام علت میشوند برای نوعی از انواع عالم طبیعت، یعنی عقلی به وجود میآید که آن عقل واسطه ایجاد انواع طبیعیه است. آن نورهای شهودی، آنها واسطه ایجاد عقلهایی میشوند، ربالنوعهایی ایجاد میکنند که این ربالنوعها انواع موجودات عالم مثال را به وجود میآورند. تا اینجا معلوم شد؟
پس سه مرتبه را از هم جدا کنید: شما یک انواعی دارید، یعنی افرادی و موجوداتی در عالم طبیعت، و یک موجوداتی هم دارید در عالم مثال. علت اینها چیست؟ عقل مجرد، هر نوعش یک عقل مجرد خاص خودش را دارد. به آن عقل مجردی که علت این است میگوییم ربالنوع، میگویید عقل عرضی، مُثُل افلاطونی، اصطلاحات مختلف. با این عقلهای عرضی، آنهایی که واسطه ایجاد عالم طبیعت و انواع طبیعیاند، اینها از طریق آن نورهای اشراقی به وجود آمدند.
عقلهایی که مربوط به عالم مثالاند و موجودات مثالی از طریق آن ربالنوعها به وجود آمده، آنها از طریق نورهای شهودی به وجود آمدند. حالا چرا اینجوری میشود؟ برای چه باید مثلاً عالم مثال از طریق عقلی به وجود بیاید که آن عقل از طریق نور شهود به وجود آمد، و عالم طبیعت از طریق عقلهایی به وجود بیاید که آن عقلها از طریق نور اشراقی به وجود آمدند؟ اول توجه کنید: عالم مثال نحوه وجودش شریفتر از عالم طبیعت است، چون عالم مثال اشرف است از عالم طبیعت. پس آن علتی هم که واسطه یا علتهایی که واسطه ایجاد انواع مثالیاند، باید طبعاً آن علل اشرف باشند از علتهایی که واسطه ایجاد انواع طبیعی هستند. حالا نور شهودی را با نور اشراقی مقایسه کنید: انوار شهودی قویتر است از انوار اشراقی. چرا؟
نور شهودی یعنی چه؟ نور شهودی یعنی این سافل شهود میکند عالی را، معنای نور شهودی این است، دیگر، نور شهودی یعنی شهود این سافل نسبت به عالی. اشراق یعنی چه؟ اشراق یعنی تنزل از آن عالی به این مرتبه دانی، آن مرتبه بالاتر پرتوافکنی بر سافل میکند، پس به پایین نظر کرد. ولی در شهودی، منظورش و مشهودش مرتبه بالاتری است. پس نور شهودی اشرف است از نور اشراقی. بنابراین عقل اول که اشراقی و پرتوی بر دومی دارد، این معنایش که تنزل دارد و به او تنزل کرد، اما عقل دوم شهود میکند علت خودش را که مرتبه بالاتر است. پس به نظر شیخ اشراق نور شهودی اقواست از نور اشراقی، چون نور شهودی اقواست، پس عقلی که از طریق نور شهودی به وجود میآید اقواست از آن عقلی که از طریق نور اشراقی به وجود میآید. پس عقول عرضی دو قسمت شدند: یکی عقلهایی که قویترند و نتیجه نور شهودیاند، و یکی عقلهایی که باز ضعیفترند و نتیجه نور اشراقیاند.
چون این عقلهای حاصل از اشراق ضعیفتر از عقلهای حاصل از شهودند، پس باز معلول آنها هم دوباره چه میشود؟ ضعیفتر میشود. پس معلول عقلهای اشراقی میشود عالم طبیعت، و معلول عقلهای حاصل از شهود میشود عالم مثال. به این دلیل میگوید عالم مثال از طریق عقلهایی به وجود آمده که خود آن عقلها نتیجه انوار شهودیاند، ولی عالم طبیعت از طریق ربالنوعهایی به وجود آمده که خود آن ربالنوعها حاصل انوار اشراقیاند.
نظم
فكان من كل من إشراقات عقل كما من المشاهدات
فردا و بالجهات فردا مثنى كالقهر و الحب و فقر و غنى
إذ كل سافل له ذل و ود لكل عال ذا غنى قهرا يعد
فجاءت القواهر قسمين من أنوار أعلين بترتيب زكن
و اللات أرباب الطلسمات بدت طبقة عرضية تكافأت
منها التي من المشاهدات و بعضها التي من إشراقات
نور الشهود كل نور شارقة يسمو فمنه المثل المعلقة
و عالم الحس إلى الثاني نمي[1]
متن کتاب
فی غرر فذلكة ما ذکر[2]
توضیح: در خلاصه حاصل آنچه که ما گفتیم.
و هی کیفیة صدور الطبقة العرضیة من الطولیة و غیر ذلک
توضیح: نحوه صدور عقول طبقه عرضی، ربالنوعی، از عقول طولی، و بعضی نکات دیگر که حالا خواهیم گفت.
(فکان) تامة (من کل من إشراقات) ذکرت (عقل کما)کان عقل (من المشاهدات) للام للاستغراق
توضیح: کان اینجا تام است ، عقل به وجود آمد از هر کدام از این اشراقاتی که ذکر شد، یک عقل دیگری به وجود میآید. همچنان که «کان» یعنی «وجد»، از آن جهت نور های شهودی عقلی بوجود می آید.
(فردا و بالجهات) أي مع الجهات (فردا و مثنى)حالان من الجهات
توضیح: یعنی هم از این اشراقات یا از این مشاهدات، «فرداً» یعنی فقط از یک اشراق یک عقل به وجود میآید، از یک شهود هم یک عقل به وجود میآید، همینطور است.
(القهر و الحب و فقر و غنى) أمثلة للجهات يعني
توضیح: یعنی این اشراق با آن جهتهایی که گفتیم: جهت محبت، جهت ذلت، جهت قهر و غلبه. باز در این جهات هم ممکن است یک جهت به تنهایی باشد، مثلاً اشراق با محبت فقط، اشراق با محبت و ذلت، اشراق با قهر و غلبه، اشراق با قهر و غلبه و محبت، همهاش میشود،. یعنی همچنین آن اشراقات و مشاهدات به تنهایی و همچنین با همراه جهات. باز این جهات هم چه جهت فردی به تنهایی، چه خود جهات هم با هم جمع بشوند.
یحصل من کل إشراق أو مشاهدة فردا عقل
توضیح: از یک اشراقی یا یک مشاهدهای به تنهایی عقلی به وجود میآید، یعنی عقل عرضی است.
و منهما مرکبین عقل
توضیح: عقلی از اشراق و شهود روی هم به وجود میآید.
و من الإشراق مع القهر شیء
توضیح: اشراق با مثلاً قهر. خب اگر با قهر و غلبه بود، معلولش هم همیشه لابد دعواگر، دیگر، همچین قهر و غلبه دارد، اینجوری. آن یکی که با محبت است، جهت حبش غلبه دارد، هر دو با هم باز عقل اینجوری به وجود میآید.
و منه مع الحب شیء و منه معهما جمیعا شیء و هکذا
توضیح: حالا این جهات اینها از کجا آمد؟
(إذ کل سافل له ذل و ود) بالنسبة (لکل عال)
توضیح: هر سافلی برای او ذل و ود و محبت است نسبت به آن بالاتری خودش. از سوی دیگر میباشد.
(ذا) أی العالی (غنی) من السافل و (قهرا) له (یعد)
توضیح: این عالی یک بینیازی و قهری برای او هست نسبت به سافلش، نسبت به سافلش بینیاز است، یا قهر و غلبه دارد، نه اینکه دعوا میکند.
(فجاءت القواهر) و العقول (قسمین من) بيان للقسمين
توضیح: پس ما دو قسم عقل داریم: یکی عقول طولی، که از شدت نورانیت و علو مرتبهشان فاعل مباشر بلاواسطه برای خلقت اجسام نیستند، از بس شدیدالوجودند، نمیشود معلول ضعیف جسمانی را به او نسبت داد مستقیماً، این میشود قاهر اعلیف قسم دوم عقولی که ضعیفترند، چون ضعیفترند، پس فعل جسمانی به آنها میشود نسبت داد، یعنی مخلوق جسمانی، که بگوییم واسطه ایجاد انواع جسمانیه، حالا عالم مثال یا طبیعت. پس این قوا و این عقول دو قسم شدند، که عبارت باشد از باشد.
(أنوار أعلین) و هي الطبقة الطولية (بترتيب زكن) أي مع ترتيب علي و معلولي بينها
توضیح: به ترتیبی که در انوار اعلایی که طبقه طولیاند به ترتیبی که معلوم شد، یعنی ترتیب علی و معلولی، طبقه طولی ترتیب علی و معلولی است، و این رابطه بین آنهاست.
غیر حاصل منها شیء من الأجسام
توضیح: هیچچیز از اجسام از اینها حاصل نمیشود، اینها علت جسم نمیشوند بلاواسطه. چرا نمیشود؟
لشدة نوریتها و قربها من الوحدة الحقیقیة و قلة الجهة الظلمانیة فیها
از بس شدیدالوجودند، معنا ندارد که ایجادکننده جسم باشند، اجل از این است که بلاواسطه فاعل جسم باشند. چون شدت نوریت و قربش به ذات خداوند و جهت ظلمانی در او کم است، همه این اسباب باعث میشود بگوییم این واسطه ایجاد بلاواسطه جسم نیست، شأنش اجل است.
و من القواهر (اللات أرباب الطلسمات بدت)
توضیح: قسم دوم عبارت از آن قواهر و آن عقولی که ربها و مربیان طلسمات ظاهر شدند. طلسم یا همان معلولهایشان، یعنی افراد مادی یا افراد مثالی، به این افراد میگویند طلسم. مثلاً این انسانی که در عالم طبیعت است، این طلسم ربالنوعه، طلسم این نماد است.
و (هی طبقة عرضیة تکافأت)
توضیح: این طبقه عرضی عقول است که تکافو دارد، یعنی همه عدل یکدیگر و کف یکدیگرند، به این معنا کف، که یعنی رابطه علی و معلولی با هم ندارند، اگرچه به لحاظ شرافت و فضیلت فرق میکنند. آن عقولی که مثلاً عالم مثال را ایجاد میکنند، اینها اشرف و اقوامی از عقول عقلی که عالم طبیعت را ایجاد کردند، ولی باز هم نسبت به هم علت و معلول نیستند، به این معنا تکافو دارند، نه اینکه رتبه وجودشان دقیقاً به نورانیتشان مثل هم باشد.
ای لا تقدم و لا تأخر بالعلیه بینها
توضیح: رابطه علی و معلولی و تقدم علی معلولی نیست.
إنما هی علل الأجسام
توضیح: اینها علت اجساماند. اما اجسام دو گونهاند: اجسام مجرد، اجسام طبیعی.
و هی قسمان (منها) القواهر (التی) صدرت (من) جهات هی (المشاهدات) و (بعضها) القواهر (التی) حصلت من جهات هی (إشراقات)[3]
توضیح: عقلهایی که از جهت نور اشراقی به وجود آمدند، عقلهایی که از جهت نور شهودی به وجود آمدند.حالا این تفاوت بین اشراق و شهودی برای چه گفتید؟
و لما کان (نور الشهود کل نور شارقة یسمو)
توضیح: چون نور شهودی سمو دارد و علو و برتری بر هر نور اشراقی دارد.
أی الجهات التی هی المشاهدات یعلو علی الجهات التی هی الإشراقات
توضیح: آنهایی که مربوط به نور شهودیه، این علو دارد بر جهاتی که اشراق باشد. چون اینجوری است.
و لما کان عالم المثال أشرف من العالم الحسی
توضیح: عالم مثال هم که شریفتر از عالم طبیعت است.
لأن ذلک کله حیاة و شعور لتجرده عن المادة بخلاف هذا
توضیح: چون عالم مثال تمامش عالم تجرد و شهود است، تمامش حیات و شعور است، چون مجرد از ماده است، به خلاف عالم طبیعت که موجودات طبیعی به خودی خود فاقد شعورند.
فمنه أی من نور الشهود العقول و الأرباب التی بإزاء (المثل المعلقة)
توضیح: پس از این نور شهودی حاصل میشود آن عقولی و آن ربها و ربالنوعهایی که به ازای مُثُل معلقه است. مُثُل معلقه اسم دیگر عالم مثال است. مُثُل معلقه را با مُثُل نوری یا مُثُل افلاطونی یا ربالنوع اشتباه نگیرید، خیلیها اشتباه میکنند، چون واژه مُثُل مشترک است. وقتی میگوییم مُثُل عقلی یا مُثُل نوری یا ربالنوع، مقصود همان عقل عرضیه است. و میگویند عالم مُثُل، اگر بدون قید و اینها آوردند، عالم مُثُل وقتی گفته شد اشاره به همین ربالنوعهاست، اما به عالم مثال هم میگویند مُثُل معلقه. معلق است، یعنی برزخ بین عالم طبیعت و عالم عقل است، نه از سنخ عالم عقل است، نه از سنخ عالم طبیعت است، این معلق بین عالمین است، یک برزخ است، با هر دو هم مناسبت دارد، البته شباهت با هر دو، از اصطلاح مثل معلقه اشتباه نگیرید. از نور شهود آن عقلهای عرضی و آن ربالنوعهایی است که به ازای معلقه و عالم مثال است.
) عالم الحس إلى الثاني) أي العقول و الأرباب التي حصلت من الإشراقات (نمي)
توضیح: عالم حس به آن قسم دوم مربوط و منسوب میشود. آن ربالنوعهایی که از اشراق به وجود آمدند، اینها علت برای عالم طبیعت هستند.