1405/08/05
بسم الله الرحمن الرحیم
المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى / غرر في كيفية حصول التكثر على طريقة الإشراقيين/ غرر في تمايز الأشعة العقلية
موضوع: المقصد الثالث في الإلهيات بالمعنى الأخص/الفريدة الثالثة في أفعاله تعالى / غرر في كيفية حصول التكثر على طريقة الإشراقيين/ غرر في تمايز الأشعة العقلية
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
۱. نسبتهای نوری و تصویر جهات کثرت در عقول
بر اساس فلسفه شیخ اشراق، نسبتهای نوری، یعنی مشاهده هر مرتبه نازلی نسبت به مرتبه عالیه، و همچنین تابش و اشراق مرتبه برتر در مرتبه نازلتر، نکته اساسی در تصحیح و تصویر جهات کثرت در عقول است. این اشراقات و این مشاهدات هم مربوط به این است که مراتب نازله همهشان حق تعالی را شهود میکنند، هم مستقیم و بدون واسطه، و همچنین غیرمستقیم و با واسطه؛ کذلک حق تعالی بر همه عقول بلاواسطه، مستقیماً اشراق و تابش دارد؛ از مجرای واسطهها هم اشراق و تابش دارد.
و این مراتب انوار شهودی و اشراقی، در هر مرتبهای که باشد، از آن مرتبه منعکس میشود به مرتبه پایینترش ، پس یک کثرت بسیار زیاد در مراتب عقول قابل فرض و تصویر است، از جهت تابش و اشراق و مشاهده میباشد.
عدم حجاب ماده و زمان و مکان در مجردات
چرا عقول بدون واسطه، حتی مراتب پایین، مراتب عالیه را شهود میکنند، و یا از مراتب عالیه بدون واسطه هم بر مراتب نازله تابش هست؟ چون حجاب ماده و زمان و مکان بین اینها نیست. آن چیزی که اشیای عالم طبیعت را از یکدیگر دور کرده یا مکان است، اشیایی فرض کنید، مخلوقاتی در یک کره دیگری باشند؛ خب پس ما از آنها دوریم، یک دوری، یعنی ادراکی نداریم؛ یا اشیایی به حسب زمان از ما دور باشند؛ صورتها و اشیا و حوادثی که در گذشته بوده است .
این دو، این زمان و مکان، موجب بُعد اشیای مادی از یکدیگرند. معنای بُعد این است که ادراک به او تعلق نمیگیرد. اما اگر چیزی خارج از سنخ زمان و مکان بود، دوری و نزدیکی و قرب و بُعد دیگر معنا نمیدهد؛ نسبتش به همه یکسان است. مثلاً ما میفهمیم، متوجه میشویم دو به علاوه سه پنج است، میفهمیم زوایای مثلث یکصد و هشتاد درجه است. ابتدا ما این را نمیفهمیدیم، آگاه به این نبودیم، بعد آگاه میشویم. اما وقتی آگاه شدیم، یعنی ما او را ساختیم؟ ما این کار را کردیم که دو سه پنج بشود و مثلث یکصد و هشتاد درجه بشود؟ یا خودش یک واقعیتی است؟ نه، در زمان قرار نگرفته است، نه در مکان قرار نگرفته است؛ نمیشود گفت این دو به علاوه سه مربوط به چه زمانی بوده، در چه مکانی اینطوری شده؛ غلط است. نسبتش به همه مکانها و زمانها یکسان است.
دیگر به یک فرد حسگرا و ملحد محض هم که این حرف را بزنید و مثال از این قواعد ریاضی بیاورید، میفهمد که این قواعد ریاضی و مسائل حساب، اینها ارتباطی به زمان و مکان ندارد؛ ما فقط کاشف آنهاییم. اما آن نسبتش به همه یکسان است. موجود مجرد هم همینطور است؛ آن نسبتش در مکانها و زمانها فرقی نکرده و نمیکند؛ نسبت به خودشان هم اصلاً زمان و مکان معنا نمیدهد تا موجب حجابی از یکدیگر بشوند. پس مفارقات و مجردات چون این محدودیت زمانی و مکانی را ندارند، از این جهت بینشان مانعی و حجابی نیست. پس اینکه گفتیم همه مراتب نازله همه مراتب عالیه را شهود میکنند، حتی خداوند را، و تمام عالیها بر سافلها تابش و اشراق دارند، اینکه آن چیزی که اشیا را از یکدیگر دور میکند ماده و لوازم ماده است، یعنی زمان و مکان؛ اگر موجودی مجرد و غیرمادی است، یعنی این محدودیتها هم برای او نیست؛ پس چرا یکدیگر را شهود نکنند؟
مثال آینههای متعاکسه و نقل از فلسفه گذشته
یک جملهای را از فلسفه گذشته نقل میکند که گفته بود در عالم مجردات همه آنها در یکدیگرند؛ یعنی در یکدیگر خود را شهود میکنند. از باب تشبیه محسوسات، مثل مثلاً آینههای متعاکسهای که در یکدیگر به ترتیب انعکاس دارند؛ شما به هر آینهای که نگاه کنید همه آینههای دیگر تو آن هم دیده میشود. شما به آینه اول نگاه کن، ولی آخرین آینه هم تو اولی میبینی؛ به آینه آخر نگاه کن، آینه اول هم در او میبینی. حالا این مثال محسوس؛ مجردات چون حجابی بینشان نیست، در هر کدام همشان قابل شهودند، همه یکدیگر را شهود میکنند. «المؤمن مرآة المؤمن»؛ این سرش برمیگردد به اینکه حجاب ماده و لوازمش که زمان و مکان است از آنها سلب میشود.
شاگرد: الان ما میگوییم به عقل پایینترین که یکی از مجردها است، به تمام آنها انگار نگاه کردیم یا به آنها توجه کردیم؛ پس الان آن مجردی که در پایینترین حد است با آن انوار عالی، حالی که در هر دو مرتبه فرقش چیست؟
استاد: به شدت و ضعف وجود و نورانیتش.
شاگرد: خب ما به فرض که الان مثلاً این موجود عقل پایین را نگاه کردیم، توجه کردیم، و عقل اول هم توجه کرد؛ اگر که تفاوت اینها را بگوییم، مثلاً با نگاه کردن به عقل اول، به حساب رسیده. او علمی که عقل اول دارد، طبیعتاً آن هم باید داشته باشد؛ هیچ فرقی بین علم این موجود مجرد پایینتر با آن عقل اول نباید باشد، چون این هر چه که درون آن هست دارد. میگوید اگر علم پیدا کرده
استاد: خب الان نحوه وجود عقل اخیر با نحوه وجود عقل اول متفاوت هست یا نیست؟
شاگرد:هست.
استاد: با اینکه یکدیگر را شهود میکنند، ولی میپذیرد که تفاوت در نحوه وجود دارند. علم عین ذاتش است، عین وجودش است؛ یعنی پس علمش هم تفاوتش به شدت و ضعف است. اما تصور شما از علم شدید و ضعیف، کثرت و قلت موضوعات و مسائل علمیه است، مثل خودمان که ما اینجا وقتی میگوییم کسی علمش زیاده، یا این مسئله و موضوعات را بیشتر بلده، آن که علمش کمتره این مسائل را کمتر بلده؛ به عبارت دیگر ذهنش تو این ماهیتهاست.
باید بیایید در وجود؛ علم عقل اخیر عین وجودش هست، علم عقل اول عین وجودش است. وقتی پذیرفتی که علم، وقتی پذیرفتی که وجود عقل اول اکمل و اشد از وجود عقل اخیره است، یعنی پذیرفتی که علمش هم اکمل و اشرف است؛ این نتیجه مقدمه است. اما ذهن شما به چه میرود؟ از علم کم و زیاد و شدید و ضعیف، به کم و زیادی تعداد مسائل علمی؛ بعد میگویی پس هر چه که او میداند آن یکی هم باید بداند. خب بله، به این معنا که شما میگویی هر چه که عقل اول میداند عقل اخیر هم میداند، یعنی ذهنت تو ماهیتهاست.
شاگرد: منظور علم حصولی ما؛ در نظر نگیریم، علم حضوری در نظر بگیریم، هر آنچه که او در عقل اولش دارد، عقل اخیر هم دارد.
استاد: فرق دارد، ولی به شدت و ضعف.
شاگرد:خب این شدت را چطور ما میتوانیم ازش تعریف کنیم؟
استاد: شدت و ضعف معنایش معلوم است. آنجوری که شما میخواهی وجدان کنی، انشاءالله در مسیر تکامل نفسانی و علم حضوری شهودی که قرار گرفتی و همرتبه عقل اول شدی، آن وقت وجدان و شهود میکنی که خب الان این شهود تو با شهود مثلاً عقل اخیر چه فرقی میکند. ما در قالب اصطلاحات و مفاهیم همین مقدار کاربرد دارد که مفاهیم میگوید شدت و ضعف است؛ حالا شما دیگر سؤالت از مفهوم نیست، چون معنای شدت و ضعف را بلدی؛ منظورت وجدانی است که با علم حصولی حاصل نمیشود.
۵. اشکال توهم خلط انوار و پاسخ آن
خب تا اینجا معلوم شد که پس جهات کثرت در عقول هست؛ که این جهات کثرت حاصل اشراق و تابشها و از سویی حاصل مشاهدات است، نور اشراق و نور مشاهده. ممکن است یک اشکالی به ذهن کسی بیاید: ما اینجا گفتیم انوار متعدد، اشراقات متعدد، پرتوهای نوری، شهودی. معمولاً وقتی که در مورد نور و احکام نور بخواهیم خوراک واهمه را بدهیم، تشبیه میکنیم به نور محسوس، دیگر؛ این یک اشکالی و سؤالی به دنبال ممکن است بیاورد. اول در قالب مثال بگوییم این مطلب را فرض کنید در این اتاق روی این صفحه کاغذ از چند منبع نوری تابش داریم؛ فرض کنید ده چراغ است.
از همه اینها تابش داری؛ هر کدام نباشد نور اینجا چیزش کم میشود. اما آیا ما میتوانیم این نوری که تابیده، اشراقها و پرتوهایی که روی صفحه تابیده، اینها را بیاییم مشخص بگوییم اصلاً یک پرتو نوری داریم این قسمت، این از آن چراغ است، آن یکی دیگر از آن چراغ است؛ میتوانید از هم جدا کنید؟ شما وقتی که در عالم طبیعت چند منبع نوری داشتید و اینها همه میتابند، شما نمیتوانید شعاعهای آنها را و آن محلی که اینها تابیدند، تابشها را از هم جدا کنید؛ همه با هم مخلوط و ممزوجه. ولی میدانیم که در واقع غیر یکدیگرند؛ پرتوهای نوری که از این چراغ میآید غیر از آن که از آن چراغ دیگر میآید؛ اما نه در این مسیر گذر، نه در این محلی که تابیده، این قابل انفکاک از یکدیگر نیستند، با اینکه در واقع غیرند.
لذا شما ممکن است مثلاً اینجا ببینید از چند جهت سایه درست شده؛ توی جایی که از چند جهت نور میتابد، سایه هم درست میشود. یکیاش را برمیدارید، بعضی سایهها میرود؛ یعنی پس شما در واقع دارید نورهای مختلف و پرتوهای مختلف را میبینید، اما در حس اینها قابل انفکاک از یکدیگر نیستند. اما در همین حس اگر خواستیم نشان دهیم که اینها با هم فرق میکند، از راه مثلاً تشکیل سایه و زوال یک نحوه سایه، حدوث یک نحوه سایه، میگوییم پس معلوم میشود که اینها هستند.
۶. حل توهم خلط در انوار عقلی
برگردیم به بحثمان. گفتیم از مراتب عالیه میتابد بر نازله، و همچنین نور شهودی هم داریم. قوه واهمه ممکن است توهم کند که خب به عقل اخیر، یا به هر عقلی که تعداد زیادی از این نورها به رویش تابیده است و نورهای شهودی هم دارد، این، خلاصه به زبان عامیانهاش بخواهیم بگوییم، قاطی نمیکنیم؛ اگر بین این نورها مختلط میشود، امر براش مشتبه نمیشود؟ براش این نورها با هم مخلوط میشوند، همانطور که در مثال حسی نورهایی که از منبعهای مختلف میتابند، دیگر قابل امتیاز از یکدیگر نیستند، چون در این محل نمیتوانی این را از هم جدا کنی. به عصب حس، چون میدانی که منبعها و منشأهاش مختلف بودند، میگوید اینها قطعاً مختلفند، به خاطر اینکه منابعش مختلف بودند شما میگویی مختلفند، ولی در حس که نمیتوانی جداشان کنی. حالا در عقول مجرد، انوار اشراقی و شهودی بیشمار است؛ اینها چگونه از یکدیگر امتیاز داشته باشند که هر کدام منشأ یک اثر دیگری بشوند؟
چون ما الان تمام تلاشمان این است که بر اساس مبانی شیخ اشراق، جهات کثرت در عقول پیدا کنیم و بگوییم از هر جهت یک معلولی صادر میشود. این جهات کثرت برای مرحله بعد که بگوییم هر جهتی موجب چه شده، موجب یک معلولی شده. خب این جهات کثرت وقتی تابید به این محل، همانطوری که در نور حسی همه با هم مخلوط میشود، دیگر اصلاً قابل تمایز نیست؛ در عقول چطور؟
خب این نورها با هم مخلوط میشوند؛ این ناشی از آن مقایسه غلط وهم بین نور معنوی و نور حسی است. در نور حسی، وقتی به محل واحدی انوار متعددی میتابد، فقط به خاطر تمایز آن منشأش اینها را از هم جدا میگوییم؛ ولی در محل همه با هم جمع شدند، به طوری که نمیشود جداشان کرد. اما نور معنوی محلش کیه؟ این اشراقها و این شهودها بر کی وارد شده است؟
عقل مجرد عالم به ذات خودش و عالم به احوال و صفات و ویژگیها و خصوصیات خودش است؛ که از جمله آن ویژگیها همین نورهاست. پس عقل مجرد که عین حیات است، عین علم است، او هم خودش خودش حاضر است، هم حالات و صفات و ویژگیها و این انواری که بر او میتابد، اینها را با هم خلط نمیکند، اشتباه نمیکند که الان این همه نور بر من وارد شده، مثلاً اینها را چطور از هم تمایز بدهم. او که این مشکل نور حسی و محل مادی را ندارد. پس این انوار معنوی غیبی که بر عقول تجلی و ظهور و بروز دارد، موجب خلط و خبط نمیشود؛ و اینها واقعاً با هم متمایزند؛ اینطور نیست که در ذات مثلاً این عقل اینها همه دیگر باید مخلوط شده باشند و قابل امتیاز از یکدیگر نباشند، آنچنان که در مقام حس اینطوری است. پس شعاعهای نوری اشراقی و شهودی، که خودش انوار معنوی است، اینها در واقع حیثیات و کمالات عقلی است، که این عقل خودش عین حیات است و بین این حیثیت مختلف و جهات مختلف خودش اشتباه نمیکند.
۷. توهم قوه واهمه در تصور اشراق و شهود
به مناسبت این حالا این را از بیرون میخواهم بگویم که این واهمه را حواستان باشد، واهمه چطور برای شما تصویرگری میکند، و به دامش نیفتید. وقتی که ما میگوییم اشراق مثلاً خداوند بر عقل اول، یا اشراق عقل اول بر عقل دوم، یا اشراق این هم بر آخرین عقل، و همچنین شهود این عقول نسبت به مرتبه بالاتر؛ قوه واهمه ما در این شهود و در این اشراق دو صورت توهم میکند، چون ما در مقام حس همینطور هستیم. ما در مقام حس وقتی از اشراق و تابش منبع نوری بر چیزی سخن میگوییم، وقتی این را میخواهیم تصور کنیم، چون تجربههای ما همینطوری بوده: یک چراغی است و از بالا بر ما میتابد، من این سمتم، آن چراغ یک سمت دیگر است، بین من و او هم یک فاصلهای است، این چراغ تابیده. وقتی از شهود سخن میگوییم که خب آن یک چراغی است بالای سر ما، ما هم از این پایین داریم بهش نگاه میکنیم؛ یک خورشیدی است، ما بهش نگاه میکنیم.
پس ما اشراق و تابش را در مقام حس همیشه دو شیئی که مقابل هماند، حالا بالا یا پایین، معمولاً، و یک فضایی و فاصلهای بینشان، و اینکه یک چیزی به نام شعاع و پرتو نوری از آن بالایی خارج شد، تابید به این پایینی؛ اینجور تصور میکنیم. مراقب باشید وقتی از اشراق و تابش بین مجردات و شهود بین مجردات سخن گفته میشود، اینجور کسی تصور نکند که خدا تو یک مکان بالایی است، دارد نور میپاشد، «الله نور السماوات و الارض»، مثل خورشید، بر این عقول پایینتر؛ اینها هم سرشان بالاست، دارند نگاه میکنند. اگر اینطور تصور شد و این فضا و فاصلهای بین آنها فرض شد، دیگر معنایش این است که حس و ماده و زمان و مکان و این قبیل امور دارد تصور میشود و به مجرد نسبت داده میشود؛ و اینها غلط است.
این اشراق و تابش از مرتبه بالا و پایین، و بالعکس شهود پایینی نسبت به بالا، به معنای این نیست که بین این دو یک فاصله وجودی و خلی هست، یک شعاع نوری هم رد و بدل شده، اگرچه قوه واهمه هر موقع این اشراق و تابش بشناسد او همینطور تصور میکند؛ اینها اشراق معنوی است، بُعدی بین آن مرتبه نازل و مرتبه پایین و مرتبه بالاترش نیست، فاصله بین اینها نیست. نظیرش به نحو ضعیف در خود ما که بتوانیم مطلب را یک مقداری تقریب به ذهن بکنیم، همین صورتهای ذهنی است: شما وقتی صورت ذهنی تصور میکنید، معنایش این است که شما بر او اشراق کردید؛ اشراق شما بر او یعنی همین اظهارش، این ظهور و بروزش، توجه کردید؛ اینجور تصور کنید. حالا اگر شما تابیدی، اشراق کردی بر این صورت ذهنی، اظهارش کردی؛ یعنی الان یک مکان بالایی است، شما داری به او، پایین، به عنوان یک صورت ذهنی، یک چیزی میتابانی؛ او موجود است به عین وجود شما، صورت ذهنی که تصور کردی به عین وجود خودت موجود است؛ این مرتبه نازل، مرتبه اعلا. و این اشراق و تابش و شهود را پس مراقب باشید که در اثر حس و آن توهمات قوه واهمه اینجور تصور نکنید.
نظم
عليه قس بوسط و غيره شهود كل و شروق نوره
إذ لا حجاب في المفارقات و إنما اختص المقارنات
فكان في كل جميع الصور كل من الكل كمجلى الأخر[1]
متن کتاب
ثم (عليه) أي على تضاعف الأنوار السانحة من نور الأنوار و مشاهداتها له تعالى (قس بوسط و غيره) متعلق بقولنا (شهود كل و شروق نوره[2] )
توضیح: بر اساس همین مضاعف شدن و ازدیاد انوار سانحه از نور الانوار، یعنی اشراقات، و همچنین انوار مشاهداتش، که عقول دیگر، او حق تعالی شهود میکنند، بر همین اساس قیاس کن شهود هر کدام از این عقول نسبت به هم و اشراق هر کدام را نسبت به یکدیگر. حالا این شهود و اشراق «به وسط و غیره»؛ چه با واسطه باشد و چه بیواسطه.
ای مشاهدة کل سافل من الانوار القاهرة عالیها
توضیح: شهود کل، یعنی مشاهده هر سافلی از این انوار نسبت به آن مرتبه بالاتر عالیش. به آن جمله، آن کلمه دیگرش گفت .
شروق نوری،
توضیح: آن یعنی چه؟
و إشراق كل عال منها على سافلها
توضیح: خب اشراق داشتیم، میگوید قبلاً گفتیم؛ الان اینجا میخواستیم بگوییم این اشراق و این شعاع اشراقی هم میتواند با واسطه باشد هم بیواسطه باشد.
و هذا الإشراق و إن مر في قولنا كذا شعاع إلى آخره إلا أن المقصود التفصيل بالتوسط و غيره
توضیح: به واسطه بودن، و غیر واسطه بودن است.
انما کان کل سافل حتی البعد الاسفل یشاهد العالی حتی نور الانوار
توضیح: هر سافلی، حتی آن آخرین عقل، عقل عالی را مشاهده میکند ، حتی خدا را.
و کل عالٍ حتی نور الانوار یشرق شعاعه علی السافل حتی البعد الاسفل
توضیح: و تمام مراتب برتر، حتی خداوند، اشراق و پرتوافکنی دارد بر سافلها، مستقیماً؛ حتی آخرین مرتبه هم مستقیماً پرتوافکنی دارد.
(اذ لا حجاب) من المادة و لواحقها من الزمان و المکان و غیرهما (فی المفارقات)
توضیح: همه اینها دلیلش چیست؟ خلاصه اینها حجاب ندارند؛ حجاب چیست؟ ماده است و لوازم ماده زمان، مکان و غیره است.
و لا يحجب بعضها بعضا
توضیح: خودشان هم مانع دیگری نیستند؛ یعنی عقل اول مانعی نیست که خداوند را، از عقل اول چون هست، دیگر، دومی نبیند؛ دومی چون عقل اول هست خدا را نبیند؛ مثل دیوار باشد بین او و خداوند. پس نه حجاب ماده و زمان و مکان، نه خودش مانع دیگری است.
(و إنما اختص) الحجاب (المقارنات) للمادة و لواحقها
توضیح: حجاب مختص به عالم ماده و مقارن ماده است.
(فكان في كل) من القواهر (جميع الصور) أي الهيئات النورية التي في كل لكن فيما فوقه بنحو أعلى و فيما دونه بنحو أضعف
توضیح: پس در تمام این عقول و قواهر، همه آن انواری که در یکی در دیگری هم هست، همه بر هم منعکس میشوند؛ همه آن نورهای معنوی و حیات معنوی هست، ولی به شدت و ضعف؛ در بالاتر شدیدتر، در مرتبه نازل ضعیفتر است.
و کان (کل من الکل)، ای منزلة کل من کل، ان یکون (كمجلى الأخر) فهي كالمرائي المتعاكسات
توضیح: همه آنها نسبتشان به یکدیگر مثل آینههای متعاکسه است؛ یعنی به هر یک برسی همه را دیدی.
أرسطاطاليس و الأشياء التي في العالم الأعلى كلها ضياء
توضیح: حقایق عالم برتر همه نور است.
لأنها في الضوء الأعلى
توضیح: چون در آن وجود اعلی همه در نور برترند.
و لذلک کان کل واحد منها یری الاشیاء کلّها فی ذات صاحبه
توضیح: لذا هر کدام از این عقول و از این عالم برتر، همه اشیا را در ذات آن صاحب خودش هم میبیند، در ذات دیگری میبیند.
فصار لذلک کلّها فی کلّها و الکل فی الواحد و الواحد منها و الکل[3]
توضیح: پس اینطوری است همه در یکدیگرند؛ یعنی همه در یکدیگر شهود میشوند؛ یکی از آنها یعنی همه، همه آنها یعنی یکی است.
و النور الذي يسنح عليها لا نهاية له هذا كلامه.
توضیح: انواری که بر اینها صالح است نامتناهی است.
نظم
ما امتازت إلا بتمايز العلل أشعة حسية على محل
لا يشعر ازديادا إذ ليس بحي لكن لبعض دون بعض فيه فيء
أما أشعة لذي حياته ليس يغيب ذاته عن ذاته
و لا الذي يحصل فيه سترا فهو بها إذا تزيد شعرا[4]
متن کتاب
غرر في تمايز الأشعة العقلية و تكثرها في المحل العقلي و شعوره بها[5]
توضیح: آن مطلبی که از بیرون گفتیم، که در انوار حسی اشعه از هم متمایز نمیشن وقتی به محل واحد تابیدند؛ و در عقل اینطوری نیست، پس او موجب اشتباه و خلطش نمیشود که این همه نور به من رسید، الان با اینها چه بکنم، تمایزش چگونه است. اصلاً حرفش حکما همینه که اگر کسی به مرتبه ادراک عقلی رسید، حجاب بین نفس او و عالم عقل برداشته شد؛ تمام این انواری که متعاکس در یکدیگر است، و همچنین انواری که از انسانهایی که قبل از او به این مرتبه رسیدند، چون به آنها هم تابیده، دیگر این انوار متعاکس که اختصاص به عقول به تنهایی ندارد؛ انسانهایی هم که به مرتبه عقل برسند و این حجاب زمان و مکان از ان ها برداشته بشه و حجاب تعلقات و توجهات به عالم طبیعت برداشته بشه، همه این انواری که در عقول است، اینها منعکس میشود.
هر کسی هم که به عالم عقل رسید، باز تمام این انواری که در این عقول است و در انسانهای نامتناهی قبلی که آنها به مرتبه عقل رسیدند، از آن منعکس باز به این میشود و از این هم منعکس به آن انسانها میشود، چون نسبت این انسانی که به عالم عقل رسید با انسانهایی که قبلاً رسیدند، نسبت علی و معلولی نیست؛ از این انسان به عقول چیزی منعکس نمیشود، چون معلول آنهاست؛ ولی از این انسان به انسانهای دیگر منعکس میشود. پس دائماً یک ازدیاد و تزاید در این انوار معنوی عقلی هست. برای همین هرچه که انسان تلاش کند در تکمیل نفوس و رسیدن دیگران به این عالم عقل، در واقع به خودش کمک کرده است، اگر او هم خودش رسیده باشد، البته؛ چون هرچه این ازدیاد پیدا کرد، معنایش این است که ابتهاج و آن لذت معنوی عقلانی بعد از رفع حجابهای ماده ازدیاد پیدا میکند.این اشعه عقلی اولاً با هم متمایزند، متکثر در آن محل عقلیاند، یعنی در آن عقلی که اینها بهش تابیده، و آن عقل هم شعور به اینها دارد؛ خلط و خبط و اشتباه نمیکند، با هم قاطی نمیکند.
بخلاف الحسية في الحسي
توضیح: یعنی به خلاف اشعه حسیه،اشعه حسی در محل حسی با هم مخلوط میشوند، قابل تمایز نیستند.
(ما امتازت إلا بتمايز العلل أشعة حسية( وقعت (على محل) حسي كأشعة سرج في حائط إذ لا يمكن تمايزها إلا بالسرج
توضیح: اشعه حسیه واقع بر محل حسی، امتیاز و جدایی ندارند مگر به تمایز علتهایشان. چی؟ امتیاز ندارد؟ آن اشعه حسی که بر محل حسی وارد شده، از این چراغهای مختلف نور بر این صفحه کاغذ تابید، خب در این محل اینها از یکدیگر امتیاز ندارند. مثل شعاعهای چراغهایی که به دیوار بیفتد.این اشعه که رو دیوار افتاده، از کجاست؟ در خود دیوار نیست، در خودش قابل امتیاز نیست؛ به آن منبعش است.
(لا یشعر) ذلک المحل المیت (ازدیاداً) فی الاشعة
توضیح: حالا شما ده چراغ داشته باشید، هزار تایش بکنید، یکیش بکنید، دوتایش بکنید؛ آن دیوار چون خودش میت و فاقد شعور است، او علم به کم و زیادی اشعه ندارد؛ پس شعور و آگاهی ندارد، این محل میت به چه شعور ندارد؟ به ازدیاد در این اشعه، که از زیاده یا کمه، یا کم شد، زیاد شد.
(اذ ليس بحي)
توضیح: خب چون حیات ندارد. اما در واقع شما اگر این چراغها را کم و زیاد بکنید، یعنی اشعهها کم و زیاد نشدند؟ قطعاً شدند، ولی آن محلش نمیتواند درکی از این داشته باشد.
(لکن) لیس کذلک
توضیح: یعنی اینطور نیست که این کم و زیاد نشدن، متمایز نبودن، جدای از هم نبودن؛ در واقع متغیرند.
(إذ لبعض دون بعض فيه) أي في المحل (فيء)
توضیح: یعنی سایه؛ از کجا اگر بخواهیم به کسی توضیح دهیم که اینها با هم متمایز و متفاوتند، میگوییم خب سایههایش فرق میکند.
أي يقع الظل عن بعضها مع بقاء بعض
توضیح: سایههایی از بعضی از اینها در جهات مختلف درست میشود.
لو كان الواقع من أحدهما عين الواقع من الآخر لما كان كذلك.
توضیح: اگر آن اشعهای که از یک چراغ آمده دقیقاً با چراغ دیگر یکی باشد، اشعهها یکی شده باشند، دیگر پس سایه معنا ندارد که مختلف باشد. خب این مثال حسی بود.
(أما أشعة لذي حياته) أي لذي الحياة من المحل حال كونه
توضیح: آن اشعهای که برای کیست؟ برای چیزی که دارای حیات است. از این محلها، یعنی محلهایی که دارای حیاتاند.
(ليس يغيب ذاته عن ذاته و لا الذي يحصل فيه)
توضیح: اشعه آن محلی که دارای حیات است، در حالی که این محل ذاتش از ذات خودش غایب نیست، و همچنین ذاتش از آن چیزهایی که در او حاصل میشود غایب نیست. چی در او حاصل شد؟ اشعه. خب آن نه از خودش غایب است، نه از این اشعه غایب است؛ آگاه به همه اینهاست. پس اشتباه نمیشود، خلط و خبط پیش نمیآید.آنچه که در او حاصل میشود چیست؟
اعداد الاشعة العقلیة سترا
توضیح: اعداد یعنی افراد آنچه که در این محل عقلی حاصل شده، عبارت است از اعداد و افراد اشعه عقلی.
که غایب نمیشود، که ستر و حجابی داشته باشد، پوشش از هم داشته باشند؛ از ذات خودش و از آن شعاع. به عبارت دیگر این جمله را به زبان رایجتر بخواهیم بگوییم، ببینیم: آقا هم عالم به خودش، هم عالم به آنچه که در خودش هست؛ از صفات و حالاتش و انوارش. همه این جمله یعنی این است.
أي يكون عالما بذاته و بما يحصل في ذاته (فهو) أي المحل العقلي بها أي بالأشعة العقلية (إذا تزيد شعرا)
توضیح: شعور یعنی علم، بنابراین این محل عقلی، این عقول مختلف که گفتیم، اینها به این اشعه عقلیه و به این شعاعهای نوری علم دارند؛ علمشان به آنها هست، غیر از اصل ذاتش؛ علم به آن هم دارد. خب حالا که از این، این عقل به این اشعه و به این ویژگیهای نورانی خودش آگاه است، نور منشأ نور است، پس این نور حی که هم به خودش آگاه است هم به آنچه که در ذاتش هست، از این شعاعها و انوار معنوی، چون به همه اینها آگاه است، پس میتواند از همین جهت مثل همین نورها را هم بیافریند، نور منشأ نور شود، ولی ضعیفتر، دیگر؛ به حکم رابطه علی و معلول است.
فيحصل من هذه الأشعة أمثالها[6]
توضیح: پس از مجرای این اشعه نوری، نورهای دیگری به وجود میآید.
اعتبر بإشراق العقل على النفس و صيرورتها مثله في التجرد و مشاهدة المجردات.
توضیح: یک نظیرش این است: نفس انسانی که در ابتدا فاقد کمال است، بعد مراحل ترقی را طی میکند، به نور معنوی و اشراق و شهود میرسد. از کجا به این رسید؟ چطور شد خودش خودش را کامل کرد، خودش خودش را به مرتبه شهود رساند؟ نه، این نفسی که فاقد کمال است، در پرتو اشراقات و افاضاتی که از ناحیه عقل میشود، خودش به مرتبه عقل میرسد. پس الان عقل مجرد این نفس ظلمانی را به مرتبه عقلانی و نورانیت رساند؛ پس عقل نورانی، نفس را هم نورانی کرد. این که پس گفتیم ، از این شعاعهای نوری، مثل خودش، از این نور نور به وجود میآید. مثل چه؟ این را در نظر بگیر: مثل اشراق و تابش عقل بر نفس و تبدیل کردن نفس به مثل خودش؛ یعنی نفس را مثل خودش نورانی میکند، در چه نورانی میکند؟ در تجرد و در مشاهده مجردات؛ یعنی نفس را به این مقام میرساند.