1405/07/06
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص
موضوع: المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة
این متن توسط هوش مصنوعی پیایده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاید باز بینی و تایید شده است.
مقدمات مسئله جبر و اختیار و راهحل امر بین الامرین
در پایان این غرر، مرحوم سبزواری حاصل حل معضل جبر و اختیار را میخواهد بیان کند. گفتیم مشکل جبر و اختیار از چند جهت مطرح میشود از این جهت که علم خداوند به همه امور تعلق گرفته است، پس افعال ما مطابق علم الهی باید واقع بشود، میگوید امر ضروری است، ممکنه بگوید پس ما دیگه اختیاری نداریم، چون ناچاراً مطابق علم واقع میشود، از طریق اراده، اگر گفتیم اراده ازلی خداوند به همه امور تعلق گرفته است، پس هر چیزی که در عالم رخ میدهد به اراده حق تعالی است.
از جمله افعال اختیاری ما هم به اراده او واقع میشود، پس باید به ضرورت بشود، بنابراین ما دیگه اختیاری نداریم، طرح سوم مسئله جبر و اختیار از راه مسئله خلق اعمال و عمومیت قدرت که خداوند خالق همه امور است یا به عبارت دیگر قدرتش به همه مقدورات تعلق گرفته است، پس هر چیزی چه از قبیل ذوات باشد، چه از قبیل صفات و چه از قبیل افعال، همه مخلوق خداوندند، افعال اختیاری ما هم مخلوق خداوندند، اگر گفتیم این افعال مخلوق خداست پس دیگه ربطی به ما چرا پیدا کند و چرا ما باید بر این مجازات بشیم.
الف) مقدمه اول: وجود کلی طبیعی و ماهیت
چند تا مقدمه رو دقت بفرمایید تا این فرمایشی که ایشان اینجا آمده و خلاصه راه حل را و تفسیر امر بین امرین رو ارائه کرده معلوم بشود مقدمه اول اینکه شما در مباحث ماهیت خواندید که کلی طبیعی یا ماهیت موجود است، همونجا هم گفتیم مقصود از کلی طبیعی، کلی به معنای صادق بر کثیر نیست، وقتی شما از وجود شی سخن میگویید ، در مقابلش باید بگید ماهیت، وقتی از تشخیص شی سخن میگوید، در مقابلش باید بگى کلی طبیعی، خوب این رو دقت بکنید که کاربرد این اصطلاح چگونه است، ما اگر از وجود اشیا سخن گفتیم، میگوییم هر شیئی وجودی دارد و ماهیتی، یه وقت هم میآیم از فردیت و تشخیص شی سخن میگوییم، از هویت شی سخن میگوییم، بعد باید بگیم این شی، این کلی طبیعی متشخص و فرد است.
در جای خودش هم خواندید تشخیص همون وجود است و کلی طبیعی هم همون ماهیته، فقط به حسب اصطلاح کاربردش اینطوریست، حالا بر مسامحه گاهی جاشو عوض بکنیم، میگوییم تشخیص ماهیت، ولی اگر بخوایم رعایت اصطلاحات بکنیم باید اونگاه که از وجود سخن میگوییم، ماهیت رو ذکر کنیم، بگیم هر شی وجودی و ماهیتی دارد، اگه تشخیص مد نظر بود باید بگیم کلی طبیعی است.
خب حالا این کلی طبیعی موجود است، ولی به چه معنا موجوده، بنا بر اصالت وجود، ماهیت امر اعتباری انتزاعی است، اما در عین حال صحیحه که شما به ماهیت و کلی طبیعی بگید متشخص و موجود، چون موجود دوگونه اطلاق میشود، یکی موجود به معنای موجود به نفسه، یکی موجود به وجود منشأ انتزاعه، اگر چیزی به وجود منشأ انتزاع هم موجود باشد، بازم موجوده، نمیتونید بگید معدوم است، نهایت میگوییم اعتباریه به معنای خاص خودش، در باب اصالت و اعتباریت وجود ماهیت، خب این یک نکته که پس کلی طبیعی موجود است ولو به معنای موجود به وجود منشأ انتزاعش که تشخص و نحوه وجود شی است.
ب) مقدمه دوم: کثرت وجود و کثرت ماهیت
مقدمه دوم اینکه در وجود ما یک نحوهای کثرت داریم و به تبع کثرت وجود، کثرت ماهیت هم داریم، کثرت کلی طبیعی داریم، وجود اگرچه از حیث سنخ، حقیقت واحد است، اما مقول به تشکیک و دارای مراتب است، به ازای این مراتب هم شما ماهیتهای مختلف یا کلی طبیعی مختلفی انتزاع میکنید، اما به هر حال وحدت ملازمه با این کثرته و با هم منافاتی نداره، وحدت سنخی وجود منافات با کثرت مراتب و کثرت ماهیات ندارند.
ج) مقدمه سوم: نسبت وجود با فاعل و قابل
مقدمه سوم وقتی که ما از این مراتب سخن گفتیم و طبعاً در حیطه ممکنات داریم حرف میزنیم، دیگه از مقام ذات و اعلی مرتبه که تنزل کردی میشود مراتب ممکنات و دیگه سخن از ماهیت و حد وجود و کلی طبیعی به وجودش میآید، این وجود نسبتی با فاعل دارد، نسبتی با قابل دارد، فاعل وجود یعنی مفیض اش ،وجود بخشش، خداوند فاعل وجود علی الاطلاق حق تعالی است، در اون اول بحث یکی از اون مقدمات که گفته شد این بود که هیچ شیئی از این مراتب موجودات و ماهیات، شأنیت اینکه مفیض وجود باشه ندارد.
پس مفیض وجود واجب الوجود بذات اون میشود فاعل مطلق تمام این مراتب ممکنات، نسبتی با این فاعل دارند که حالا اون نسبتش رو بعد خواهیم گفت که چه نسبتی، اما در عین حال این وجودات متکثره در مراتب نازله نسبتی با قابل وجود دارد، قابل وجود یعنی همون کلی طبیعی، یعنی ماهیت، چرا میگوییم قابل، ما فهمون اینه، اینطوری میفهمیم، میگوییم خداوند مثلاً به انسان وجود داده است، وقتی بخوایم از یک نحوه وجود خاص خبر بدیم، میگوییم حق تعالی به انسان وجود داده، پس الان این وجود مفاض هم نسبتی با فاعل مفیض دارد، هم نسبتی با همین انسانی که داریم بهش این وجود رو نسبت میدهند.
این وجود دیگه مثلاً به فرض به غول نسبت نمی دهند، نمیگوییم خدا به غول وجود داده، میگوییم به انسان وجود داده است، پس او میشود مثل یک قابل، در تحلیل عقلی یک پذیرا وجود، یعنی انسان، به حسب تحلیل عقلی، پذیرای وجود از ناحیه حق تعالی، برای همین شما میآید این ماهیت رو موضوع قرار میدهندد، میگویید الانسان موجود، این وجود رو حمل میکنید، وقتی خواستید خبر از تحقق بدید، اینجوری خبر میدهندد، لذا به این معنا پس این ماهیت قابل و پذیرنده وجود است که از ناحیه فاعل افاضه شده، بنابراین وجود مفاض هم با فاعل نسبت دارد، هم با قابل نسبت دارد.
نسبت وجود مفاض به فاعل، نسبت ضروریه، یعنی فاعل از فرط تمامیت نمیشود که افاضه نکند، نه اینکه اون ناچار و مضطر باشه، چون کمال مطلقه، افاضه میکنه، اقتضای کمال مطلق همین است، قابل البته نسبتش نسبت امکانه، ماهیت را که شما در نظر میگیرید، او به ضرورت این چنین نیست که باید حتماً موجود بشود، اون ممکن الوجود میتونه باشه، میتونه نباشه، پس نسبت وجود به قابل، نسبت امکانیه، اما نسبت وجود مفاض به فاعل، نسبت ضروری، او به ضرورت افاضه میکنند، این دو نسبت هم با هم هستند ملازمند، تا وقتی که شما میگویید الانسان موجود، تا وقتی این معنا صادق باشه که الانسان موجود، عقل به ضرورت مییابد که باید نسبت وجود را به فاعل و نسبت وجود را به قابل با هم باید ملاحظه کنیم.
اگرچه یکیش نسبتش ضروری، یکی نسبتش امکانیه، ولی هر دو باید ملاحظه بشوند و ملازم یکدیگرند، نمیتونید یکی از این نسبتها رو داشته باشید و یکیش رو بردارید، یعنی بگیم مثلاً خداوند وجود افاضه کرد، نسبت ضروری باشه، دیگه سکوت کنید، دیگه انسانی نیست، به انسان کاری ندارم، فقط خدا افاضه کرده، این معنا نمیده، نمیتونید انسان را ملاحظه کنید، بگید انسان موجود است، اما وجود مفاض از ناحیه فاعل در نظر نگیرید که اصلاً از خودش چیزی نیست، پس این دو نسبت بر مدار هم با تلازم با هم باید ملاحظه بشوند.
د) مقدمه چهارم: معنای فاعلیت الهی و افاضه
مقدمه چهارم وقتی میگوییم نسبت وجود، وجود مفاض به فاعل، نسبت ضروریه، مقصودمون از این افاضه چیه، اصلاً فاعلیت یعنی چی، خالقیت و افاضه یعنی چی، وقتی که از نسبت فاعل و معلول سخن گفتیم و مقصودمون هم از فاعل، فاعل الهی باشد نه فاعل طبیعی، قبلاً در مباحث علت و معلول خواندید فاعل طبیعی شأنش این است که ماده موجوده رو از یک حالی به حال دیگری ببرد، این مفید وجود نیست، اما فاعل الهی، اونی که مفیض وجود و وجود بخشه، مثال ناطرش مثل صورتی که شما در ذهن تخیل میکنید، این صورتی که در ذهن تخیل میکنید، معلول مفاض از ناحیه ذهن است.
نسبت عالم و موجودات مفاض به خداوند مثل این میمونه، افاضه و فاعلیت حقیقی یعنی اینکه در اظهار و ابراز این وجود مفاض معلول، چیزی از فاعل کاسته نشده است، اگر به او برگشت یا به فرض معدوم شد، چیزی بر فاعل افزوده نمیشود، مثل قطره آبی که از دریا جدا شد، خب چیزی از او کم میشود، وقتی به او برگشت چیزی به او افزوده میشود، پس نه در اصل اظهار و ایجادش چیزی از فاعل کنده و جدا و کم نمیشود، نه در بازگشتش چیزی بر او افزوده نمیشود، در حین وجودش هم این معلول مفاض خارج از وجود فاعلش نیست، به وجود همون موجود است، این معنای فاعلیت حقیقی و افاضه است.
ه) مقدمه پنجم: فاعلیت و ایجاد فرع وجود
مقدمه پنجم اینکه فاعلیت و ایجاد فرع وجوده، اگر چیزی وجود دارد، در مرحله بعدی برای او میتوانید فاعلیت و ایجاد هم فرض کنید، اگر وجود ندارد، به طریق اولی فاعلیت و ایجادى هم به او نسبت داده نمیشود، پس برای اینکه شما نحوه ایجاد و نحوه فاعلیت رو بشناسید، باید نحوه وجود را بشناسید، چون همواره ایجاد و فاعلیت فرع وجود است.
و) مقدمه ششم: ملاحظه کثرت و وحدت
و آخرین نکته از این مقدمات اینکه ما گاهی در این مراتبی که گفتیم متکثر و متعدد است، نظر به این نسبتهای متعدد، چه اون نسبت امکانى که به قابل است، چه به فاعل، اینا رو نگاه میکنیم، مراتب طولی در این درجات وجود رو در نظر میگیریم، این یک جور ملاحظه است، یک وقت وجود مطلق نامحدود فاعل را که تمام آنچه را که ما مراتب میشمریم، همه به وجود او موجود است و خارج از وجود او نیست، این وجود مطلق نامحدود را ملاحظه میکنید، به عبارت دیگر، گاهی کثرت رو در نظر میگیرید، گاهی نگاهتون مقصور به جهت وحدت، نه وحدت مفهومی، وحدت عینی، وحدت حقه حقیقی که اون وجود مطلق نامحدود است.
تقریر حقیقت امر بین الامرین
با این مقدمات میآیم سراغ تقریر مطلب که حقیقت امر بین امرین که از ناحیه اهل بیت علیهم السلام گفته شد، این حقیقتش چیه، گفتیم در مراتب متعدد وجود، شما اگه این مراتب رو نگاه کردی باید کلی طبیعی و ماهیت رو هم بینی، نمیتونی نبینی این را و این مراتب لوازم و آثاری دارند که ما از این لوازم آثار تعبیر به افعال میکنیم.
حالا ما چون فعال موضوع خودمون هستیم و افعال اختیاری مون، نسبت به بقیه اشیا همینطوری است، فرقی نمیکنه، کاری که ما به خودمون منسوب میکنیم میگوییم این کار من است، مثل وجودی که به خودمون منسوب میکنیم میگوییم وجود من، اگر به کثرت نگاه میکنی، مراتب متعدد متکثره رو میخوای ملاحظه کنی، بگی من هستم، شما هستی، اون هست، اون هست، وقتی کثرات رو نگاه کردی، این فعل مباشر باید به این کثرت بلا واسطه خودش منسوب بشود، ضمن اینکه این فعل، فعل خدا هم هست.
اگر به طور مطلق نگاه کنید، همونطور که وجود از حق تعالی است و آنچه را که ما وجود مفاض گفتیم، حالا این مرتبه وجود مفاض هرچه که میخواد باشه، ذات یا صفت یا فعل باشه، این مفاض از ناحیه حق تعالی است، به همون معنای افاضهای که گفتیم که خارج از وجود او هم نیست، موجود به وجود خودشه، ذوات و آثار و افعال ذوات، فعل خداوند است، اون آثارش فعل ما هم هست، فعل هم کار ماست هم کار خداونده، اما اگر به خودمون خواستیم نسبت بدیم، باید با همون محدودیتهاش نسبت بدیم، چون مرتبه وجود محدوده، فاعلیتش هم محدوده، پس اگر این فعل با این حدود و محدودیتها بخواد نسبت داده بشود، اول باید به فاعل و مباشرش که خودش هم محدوده نسبت داده بشود.
اگر میخواهید فعل را به خدا نسبت بدید، میگویید این فعل خداوند است، خب همه امور عالم فعل خداونده، نه که فقط این فعل فعل خدا باشه، همه چی فعل خداست، همه امور از ناحیه حق تعالی افاضه شده است، استثنا هم نداره، پس الفعل فعلنا و هو فعل الله، اما نگاه بکنید که این فعل ماست به چه اعتباری، فعل خداوند است به چه اعتباری، فعل ماست به چه اعتباری، چون این فعل با این محدودیت باید به این فاعل محدود نسبت داده بشه، فعل خداست مثل بقیه مراتب موجودات که همه چی فعل خداوند و مفاض از ناحیه او است، حالا اگر کسی آمد گفت خب چون فعل خداست پس دیگه من این وسط برای چی باید مجازات بشوم یا پاداش ببینم.
گفتیم وجود نسبتی به فاعل دارد، نسبتی به قابل دارد، این دو نسبت قابل ارتفاع نیست، نمیشود یکیش رو بینی یکیش رو نبینی، یا هر دو رو با هم میبینی یا هیچکدوم رو نمیبینی، کسی که خودش را میبیند و وجود خودش را میبیند و برای خودش وجودی قائل است، باید لوازم وجود خودش را هم بپذیرد، این افعال لوازم همین وجود محدوده، نمیتونه بگه اینا فعل خداست پس به من ربطی نداره، او همین که میگوید به من ربطی ندارد و میخواد بندازه به گردن خدا و پس بگه پس ما حساب کتاب نباشه برای ما، اون معناش اینه که وجود خودش رو دیده است اما حاضر نیست لوازم این وجود رو ببیند.
که دیگه نمیشود، تو اگه خودتو دیدی و بعد میخوای بگی پس من مسئولیتی ندارم در مقابل این کار، اول باید وجود خودتو نفی کنی، اگر وجود خودت اثبات میکنی، لوازمش هم اثبات میشود، این لوازم همین فعل توئه، با اختیار خودت هم سر زده، هرچه هم که تبعات داره خب به دنبالش هست، چون اون نسبت فاعلی و قابلی که گفتیم، شما رو داری میبینی، داری میگوید من هستم، خب اگه من هستم پس لوازم منم هست، اما اگر میخواهی به خدا نسبت بدی، بگی من حساب کتاب ندارم، باید اول خودت را برداری تا بعد افعالت هم برداشته بشود، یعنی کسی به مقام فنا برسد، به اون نگاه وحدت برسه، وقتی خودی خودش ندید، چیزی نبود، خداست و بس، بعد از کی میخواد سؤال کنه که من حساب کتاب دارم یا ندارم، خداست و تجلیاتش، پس یا خودت را میبینی، لوازمش هم هست.
میخوای لوازم رو برداری باید ملزوم رو برداری، یعنی باید به اون مقام فنا برسد، خود را نبیند، خود را که ندید، خودی نیست که حساب و کتابی هم داشته باشد، پس اول خراب خدا شود، بعد خراج از خودش بردارد، تو خود حافظا سر ز مستی متاب، که سلطان نخواهد خراج از خراب، اون قدیم که سلاطین خراج میگرفتند، این دیوانهها که کسی کاری نداشت، کسی که خراباتی بود، گفت هیچ چیزى نداری، هیچی، خودش هم نمیفهمه چیه، خراجی نداره، خب حالا اگر کسی میخواهد حسابی کتاب نباشه، فعل هرچی هست از خداست و تجلی خدا، اول باید ملزوم را و اصل وجودشون را نفی کند.
اون نگاه وحدت، نگاه وحدت نه اینکه به حرف بگه نگاه وحدت، نگاه وحدت یعنی در این شهود، یعنی در مقام فنا، خب اون کسی که به مقام فنا رسید، خب نه حسابی، نه کتابی، نه وجودی، برای خداست و بس، اما نمیشود که ما خودمان را ببینیم، بگیم خب ما که هستیم، برای اینکه مسئولیت ازش رفع بشود و هر کار خواست بکنه، بعد هم بگه که به ما ربطی نداشت، این دیگه کوسه و ریش پهن هست، وجودت اگر هست لوازمت هم هست، از جمله لوازم، اعمال، این اعمال هم یه تبعاتی داره، اونم داخل وجود خودشه، این حاصل خلاصه امر بین امرین بنا بر تقدیر مرحوم حاجی میباشد.
شاگرد : سعید و شقی هر دو از وجود مطلق نشأت گرفتند، بعد اینجا ما بیایم بگیم که مثلاً طینت به معنای اصل، طینت سعید از علیین، طینت شقی از سجین، بعد این تعبیر با ثنویت چه فرقی داره، از یه وجود مطلق نشأت گرفتند، بعد به اون میگوید اصل و طینت ای از سجین، اصل طینت ای از علیین است.
استاد: خب چه ربطی به ثنویت داشت.
شاگرد: اصلاً اگه ما به اصلش نگاه بکنیم، اگه به این پیدا میشن، بله اون منشأ، ولی اگه بیایم بگیم نه، اصل طینت است.
استاد: طینت که گفته شد، اونچه که در مورد طینت معناش نیست که شما دو تا مبدأ فاعلی دارید، یک فاعلی و خالقیست به نام طینت علیین، یک فاعلی ست به نام طینت سجین، فاعل که حقیقت واحده، در تفسیرش گفتم طینت به یک معنا برمیگرده به اون اعیان ثابته و تعینات علمی اشیا در علم خداوند، یعنی در علم الهی کسی شقیست، در علم الهی کسی سعید است، این میشود اصلش، خداوند هم بر اساس همین نقشه علمی و عین ثابت او را میآفریند، طینت معنای مبدأ فاعلی که نیست، تعین علمی در علم خداوند، عین ثابته، نه، به عبارت دیگر، نه آنگونه که خدا این را میداند، خدا چگونه میداند، خداوند سعید را به سعادت میداند، شقی را به شقاوت میداند، خب در خارج هم باید همینطور بشود دیگه، مطابق همین علم باید باشد.
سوال: بعد به صورت علی التعیین باشه، یعنی توی سیری که سعید و شقی اومدن، دیگه علی التعیینه، یعنی مشخصه کدام اون فرد سعید، کدام فرد شقی است.
استاد: خب یعنی برای خداوند علم لا علی التعیین میخوای اثبات کنی؟
شاگرد: خداوند ما مختار آفریده است.
استاد: خب بله مختار آفریده است.
شاگرد: بله، ما مجبوریم که مختار باشیم.
استاد: نه، مجبور نیستیم مختار باشیم، غلطه بگی ما مجبوریم مختار باشیم، جبر در مقابل اختیار، این رو قبلاً چند بار گفتم چون میدونستم که از اول این معنای جبر رو اگر دقت نکنید همیشه تا آخر اشتباهه، برای همین چند بار تکرار کردم، جبر در حیطه اعمال اختیاریه فقط، مقابلش اختیاره، اون چیزی که بالاتر از حیطه اعماله اصلاً جبر معنا نمیده، باید بگی ضرورت علی و معلولیه، ما به ضرورت علی و معلولی بر حسب نحوه وجود، مختار آفریده شدیم، نباید بگیم ما مجبوریم که مختار باشیم، خب حالا بر این اساس بفرما سوالت رو، خداوند به زبون ما مختار آفریده است.
شاگرد: خب این فقط سوالم، پس میره سمت اینکه یه جوری بود که مثلاً گفتن که ازل یا وفق الله، اینجا چه معنی داره، اگه ما سعید یا شقی بودن با علی التعیین بودن هم هست، اینجا دیگه چه معنا داره که ما یا دعا بکنیم یا عملی داشته باشیم،
استاد: دعا و عمل لوازم وجود انسانه، اولاً اینجور است، ثانیاً یکی دیگه از اون مقدمات که در اول بحث گفتیم، گفتیم نظام تکوین را با نظام تشریع خلط نکنید، اراده تشریعی خداوند را با اراده تکوینی خلط نکنید، یه چیزایی به اراده تکوینیه، یه چیزی به اراده تشریعیه، ما به اراده تشریعی مکلف به همین امور هستیم، مکلف به شرعیت هستیم، اون اراده تشریعی است.
بحث جبر و اختیار مربوط به نظام تکوینه، یعنی در سلسله اسباب و علل، با این سلسله طولی، ما افعالی که انجام میدهندم به اختیار خود انجام میدهندم یا بدون اختیار خود انجام میدهندم، خب ما به اختیار انجام میدهندم، اما اینکه این اختیار ضروریه در نظام علت و معلول، اون ربطی به جبر نداره، یه حرف دیگه است، جبر یک حرف دیگر است.
نظم
لكن كما الوجود منسوب لنا فالفعل فعل الله و هو فعلنا[1]
متن کتاب
و لما توهم من الوجوه المذکورة فی النظم الجبر نعوذ بالله منه أردنا أن نبین أن المقصود إبطال التفویض المستلزم للشرک الخفی[2]
توضیح: از این وجوهی که گفتیم کسی ممکنه توهم کنه که اینا جبر است، خب البته با اون نکتهای که همین الان هم تکرار شد، قبلاً گفته بودیم که بین ضرورت علی و معلولی با جبر تفاوته، فرق بگذاریم،مقصودمون ابطال تفویض، تفویض این حرفیست که به صراحت معتزله میگویند، بدون اینکه اسمش رو بیارند، معناش هم متکلمین امامیه میگویند، بعد به زبان کثیراً ما میگویند لا جبر و لا تفویض، هم اون روایات رو تکرار میکنند، وقتی توضیح میدهند میبینی دقیقاً همون حرفیست که معتزله گفتند، هیچ فرقی نداره، فقط الفاظش رو عوض کرده، معناش همین است، خب این شرک است.
به قول ملاصدرا، این مفوضهای که به عدد انسانها شریکی در فاعلیت برای خدا قائلند، از این جهت به لحاظ کمیت از شرک اون مشرکی که ده تا، یکصد تا بت برای خدا شریک قائل بود بدتره، که این به عدد انسانها شریک قائل میشود، ولی به زبون ما میگوید لا جبر و لا تفویض، مقصود ما ابطال تفویض است که این مستلزم شرک خفی است.
و أن التحقیق هو مذهب أهل الحق المنصور من الأئمة الأخیار صلوات الله علیهم من الأمر بین الأمرین،كما أشرنا إليه بقولنا (لكن كما الوجود منسوب لنا) أي إلينا
توضیح: حق اونی که از ائمه علیهم السلام رسید، امر بین الامرین، نه جبر است نه تفویض، و مقصود از این امر بین امرین، نه اینکه بعضی جاها جبر است بعضی تفویض، هم جبر غلطه هم تفویض غلطه، امر بین امرین مخلوط این دو تا نیست، مخلوط دو تا باطل، باطلتر از هر کدوم اینهاست، یعنی هیچ کدوم از اینا نیست، جبر علی الاطلاق غلط هست، تفویض هم علی الاطلاق غلط است، وجود به ما نسبتی دارد، گفتیم نسبتی به قابل دارد.
اذ قد علمت أن الکلی الطبیعیة موجودة و الماهیة متحققة و ان کان بواسطة الوجود و وساطة فی العروض
توضیح: ولو به معنایی که واسطه در عروض باشه، منشأ انتزاعش موجود باشه، ولی به الاخره نسبت دارد، کی این نسبت نفی میشود؟ به شرطی که اون منشأ انتزاعش نفیشود، منشا انتزاعش ان وجود محدود امکانیه، اگر کسی از وجود محدود امکانی خود گذشت، به اون مقام فنا رسید، وقت این نسبت وجودم به ماهیت خودش میتونه نفی کند.
و ان الوحدة فی عین الكثرة
توضیح: وحدت مراتب وجود و به تبع کثرت مراتب وجود و کثرت ماهیات در عین وحدت سنخی است.
(فالفعل فعل الله)
توضیح: پس این افعال که ما میگوییم فعل ماست، این افعال مثل بقیه موجودات عالم همه و همه فعل خداوند هست، اگر اون جهت وحدت را بنگرید.
لأن نسبة ذلک الوجود الی الفاعل بالوجوب و الی القابل بالامکان
توضیح: نسبت وجود کلاً اینطوری است، نسبت وجود به فاعلش نسبت ضروریست، به قابلش نسبت امکانی است.
وان فی مقام التوحید یسقط اضافات الوجود الی الماهیات فکذا فی الفعل
توضیح: اگر در مقام توحید بود، کسی او به شهود وحدت رسید، اضافه به ماهیت و کثرت مراتب را نمیبیند، پس برای او وجود هم از او نفی میشود، به طریق اولی افعال هم از او نفی میشود، چون اوبی نماند، اصلاً غیری نیست.
(و هو) فی عین کونه فعل الله (فعلنا)
توضیح: خب اگر اگه نگاه کثرت باشه، فعل ما هم هست.
اذ قد علمت أن الایجاد متفرغ علی الوجود،و خلاصة الأمر بين الأمرين أن الإيجاد يدور مع الوجود حيثما دار و معرفة نسبة الإيجاد يتوقف على معرفة نسبة الوجود
توضیح: ایجاد فرع وجود است و مدار ایجاد بر مدار وجود است، اگه میخوای نسبت ایجاد و فاعلیت بشناسی بین نسبت وجود چیه، وجود به خودت نسبت داده میشود، پس ایجاد هم هست.
و قد علمت الوجود الممکن له نسبتاً الی الفاعل و له نسبتاً الی القابل[3]
توضیح: وجود امکانی اینجوری است.
فکذا الایجاد
توضیح: ایجاد هم نسبتی به فاعل دارد، نسبتی به قابل دارد.
و هاتان نسبتان فی الوجود محققتان ما دام ذات موضوعه متحققة
توضیح: تا کی شما میگویید این شی موجود است؟ این ماهیت موجود است؟ تا ملاحظه کنی و نسبت وجود بهش بدی، اون نسبت امکانی و نسبت وجودی که گفتیم، این دو نسبت هر دو با هم ملازماند، اگر وجودش هست ایجادش هم هست.
و قد بسط القول فی شرح الاسماء و ذكرت فيه
توضیح: میگوید اینجوری در کتاب شرح السماء گفتم.
أن من يرى شرا و ينفي عن ذاته فعل الشر
توضیح: کسی که یک شر میبیند، مثلاً کار بدی کرده، خب دوست داره که از خودش سلب کنه، بگه نه این مال من نبود، برای اینکه میدونه بگه مال من بود تبعاتش هم مال اوە، کسی که شر میبیند و از ذات خودش فعل شر را میخواهد نفی کنه، حالا اینجا یه جمله معترضه است، این رو داخل یک پرانتزی بگذارید.
مع أن الماهية ينبغي أن يكون جنة و وقاية للحق تعالى عن إسناد الشرور
توضیح: اقتضای ادب چیه، اقتضای تعبد به آداب این است که انسان خیر را از ناحیه حق بداند، شر را از خودش بداند، اون کسی که میخواهد شر را از خودش سلب کند تا اینجوری سلب مسئولیتش بشود، او در واقع غیر از اینکه خلاف عقل و خلاف وجدان خودش داره عمل میکند.
چون بالوجدان میفهمه که او فاعل فعل خودشه، علاوه بر اینکه این حرف خلاف دلیل عقل هم هست، چون خیر مطلقاً از حق تعالی است، او دارد بیادبی هم میکند، چون شایسته ممکن این است که او مثل یک سپری باشد، چون ماهیت محدود است، چون نحوه وجود محدود است، حالا به هر تعبیری که بگیم این ماهیت ممکن است یا وجود محدود، این محدوده که نمیتونه خیر کامل داشته باشه، پس شر باید به ماهیت و به این وجود محدود نسبت داده بشود.
نه به خداوند که خیر محض است، از ناحیه خیر محض که جز خیر محض سر نمیزند، اگر خیری به این نرسید، مشکل از قابلیت خودشه، سوء قابلیت قابل که خیر نمیگیرد، مشکلی از حق تعالی نیست، ذاتش همینطوریه، پس ماهیت و ذات اشیا است که باید مثل یک جُنهای و سپری، شرور رو به خودش نسبت بدهد، نه به خداوند، اما اون کسی که میخواد این کار رو بکنه، در واقع سوء ادب هم مرتکب شده، چون برای اینکه مسئولیت کاراش نپذیرد میگوید اونا که فعل خداست، پس جمله اینه: اون کسی که شر میبیند، میخواهد از خودش شر را نفی کنه، در واقع اینطوریست.
با اینکه ماهیت شایستگی این داره که یک واقیه و جُنهای باشه برای خداوند، که از اسناد شرور مبرا بشه، حالا اینجا که گفت این ماهیت یک سپریست از اسناد شرور به خداوند، معنااش این نیست که خداوند نیاز به این دارد که سپر جلوی خودش مثل ماهیت بذاره، بعد بگه خب تو باشی، دیگه اینجوری شد که تازه یک منتی هم بر سر خدا هست که ما الان خالصه شر رو به تو نسبت ندادیم، به خودمون نسبت دادیم، یک لطفی کردیم.
فلينف وجود ذاته و ليفن ماهية و وجودا
توضیح: او باید چه کند؟ او باید نفی کند وجود خودش را و فانی بشود، ماهیتاً و وجوداً، اول از خودت وجود سلب کن، از خودت که سلب کردی ایجاد هم از تو سلب میشود.
و إلا فكما أن الوجود له كذلك الإيجاد له لما عرفت من دوران النسبتين[4]
توضیح: اگر وجود از توست افعالت هم مال خودته، تبعاتش هم مال خودته، نمیشود کسی تیزبازی دربیاره، چهار تا اصطلاح از اینور یاد بگیره، بگه خب دیگه فعل که فعل خداست و دیگه ما هم هر کاری کردیم خدا دیگه ، این دو نسبت باید با هم ملاحظه بشه، یا وجود هست ایجاد هم هست، ایجاد اگه نمیخواد باشه باید ملزومش که وجوده نباشه، اما اون جملهای که اونجا ماند که اقتضای ادب چیه، اقتضای تعبد به آداب این است که انسان خیر را از ناحیه حق بداند، شر را از خودش بداند، اون کسی که میخواهد شر را از خودش سلب کند تا اینجوری سلب مسئولیتش بشود، او در واقع غیر از اینکه خلاف عقل و خلاف وجدان خودش داره عمل میکند.
چون بالوجدان میفهمه که او فاعل فعل خودشه، علاوه بر اینکه این حرف خلاف دلیل عقل هم هست، چون خیر مطلقاً از حق تعالی است، او دارد بیادبی هم میکند، چون شایسته ممکن این است که او مثل یک سپری باشد، چون ماهیت محدود است، چون نحوه وجود محدود است، حالا به هر تعبیری که بگیم این ماهیت ممکن است یا وجود محدود، این محدوده که نمیتونه خیر کامل داشته باشه، پس شر باید به ماهیت و به این وجود محدود نسبت داده بشود، نه به خداوند که خیر محض است.
از ناحیه خیر محض که جز خیر محض سر نمیزند، اگر خیری به این نرسید، مشکل از قابلیت خودشه، سوء قابلیت قابل که خیر نمیگیرد، مشکلی از حق تعالی نیست، ذاتش همینطوریه، پس ماهیت و ذات اشیا است که باید مثل یک جُنهای و سپری، شرور رو به خودش نسبت بدهد، نه به خداوند، اما اون کسی که میخواد این کار رو بکنه، در واقع سوء ادب هم مرتکب شده، چون برای اینکه مسئولیت کاراش نپذیرد میگوید اونا که فعل خداست، پس جمله اینه: اون کسی که شر میبیند، میخواهد از خودش شر را نفی کنه، در واقع اینطوریست؛ معنایش این نیست، این اینکه ینبغی است یعنی به حسب نظام آفرینش همینطوره، چون شر قبلاً گذشت که امر عدمیه، یعنی فقدان کمال، خداوند شر نیافریده است، خیر را نداده است، چون فاعلیت خداوند بر اساس قابلیت قابله، او ماهیت وجود امکانی چون وجود محدود است کم میگیرد، این کم گرفتن خیر، ما بهش میگوییم شر، و الشر خودش امر وجودی نیست که حالا ماهیت بذاری بین شر و خدا، بگی تو سپر باش، وقتی خدایی نکرده شر به خدا اصابت نکند.
شاگرد: اگه این معنا در مورد شر گفته شد، ماهیت انسان هم بیاد بگه از من که شری صادر نشد، از من خیر صادر نشد.
استاد:خیر کم بهش رسید، به خاطر سوء قابلیتش خیرات بهش کم رسید، خیر که کم رسید به این کم بودن خیر در یک مراتبی بهش میگوییم جهنم، به این کم بودن خیر در یک مراتبی بهش میگوییم عذاب، این عذاب یعنی خیر اندک، جهنم یعنی خیر اندک است.
شاگرد:حالا به هر معنایش چطور؟
استاد: نه، دیگه به هر من فهمیدم چی میخوای بگی، جهنم یعنی خیر اندک، حالا اینجوری سوال تو بگو، نه، به هر معنایی، به همین معنا بگو، به خداوند کلاً نفی شد، یعنی هیچ، صفر بود نسبت به همین شخص هم همین طور است.
شاگرد: خیر هم فرقی نمیکند.
استاد: ولی خیر او خیر نامحدوده، خیر این خیر کمه، فرقش در اینه، شر امر وجودی نیست که صادر از چیزی شده باشد، این شخص به خاطر سوء قابلیتش نتونسته خیر بگیره یا نخواسته خیر بگیره، حالا به هر تعبیری خیر نگرفته است یا کم گرفته است، این مراتب نازله خیر میشود جهنم و عذاب، به زبان شرعی و به زبان عرفیش است.