1405/07/05
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص
موضوع: المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
1. دلیل پنجم: تلازم تفویض افعال با تفویض ذات
دلیل پنجم اثبات عمومیت قدرت این بود که انسان بر اساس اکتسابات و ملکاتی که دارد نحوه وجودش شکل میگیرد، ملکات حاصل تکرار اعمال، اعمال قلبی و قالبی است، حالا اگر ما مثل مفوضه قائل شدیم که در مقام عمل مستقلاً این کار را انجام میدهیم، معنایش این است که کارهای ما که فعل ماست، مستقلاً در تکرارش ملکات را میسازد و ملکات هم وجود ما را میسازد، یعنی همان وجودی که خودش فاعل این افعال است، همان خودش توسط این افعال ساخته میشود و به وجود میآید، خب این غلط است که نمیشود به این معنا ملتزم شد، پس ما در مقام فعل استقلال نداریم، این اصل مطلب است.
الف) بحث طینت و تطبیق آن با روایات علیین و سجین
در ذیل این استدلال ایشان بعضی نکات دیگر آوردند که به اصل مطلب و این استدلال مرتبط نیست، اگرچه خودش فینفسه مطالب شریف و بلندی است، یکی از این مطالب در مورد طینت است، ما در روایات معروف حسب روایت طینت، در آن روایات فرمودند که خداوند اولیایش را از طینتی آفرید که بسیار بلندمرتبه و شریف است، از علیین، و طاغوت ها و شیاطین را از طینت سجین آفریده است، بعد از زیادی طینت علیین، شیعیان اولیای الهی آفریده شدند، از زیادی طینت سجین، پیروان آن طاغوت ها و اشقیا آفریده شد، هر کسی طینتش علیین است، آن هم همان طینت خودش است، هر کس هم سجین است، باز هم همین است.
خب این یک نکته که بر اساس این روایت، ظاهرش هم همین است، حالا تفسیر اینها که مسلماً مقصود از این طینت، خاک مصطلح نیست که مثلاً یک خاکی بود که ارواح از این خاک آفریده شدند، آن که معلوم است روح انسان از سنخ مجردات است، پس با این خاک مصطلح مرتبط نیست و ربطی به این ندارد، اینها را حالا در جای خودش البته بحث مفصلش باید باشد که طینت اصل شیء، وقتی از طینت شیء سخن میگوییم، یعنی آن اصلش و مبدأش، به اصطلاح عرفانی اگر بخواهیم تعبیر کنیم، اعیان ثابت، نحوه تعینات اشیا در علم الهی است و این اعیان لوازم اسماء الهیه هستند.
هر موجودی هم در خارج بر اساس همان تعین علمی و نقشه علمی خودش که در علم الهی ظاهر میشود، اینطور نیست که در علم خداوند مثلاً یکی سعید باشد و در وجود خارجی شقی باشد، یا او در علم الهی اگر شقی است در خارج سعید باشد، امکان تخلف که ندارد، او اگر در مقام تعین علمی اهل سعادت است، یعنی در وجود خارجی هم همین است، اگر در مقام تعین علمی اهل شقاوت است، در وجود خارجی هم مطابق همین نقشه علمی ظاهر میشود، دیگر تخلفی که نمیشود.
اسماء الهی هم با هم مختلفاند، لوازم اسماء هم مختلفاند، بعضی اسماء از اسماء محیط و کلی و امهاتاند، بعضی اسماء جزئیاند، لازمه اسماء محیط این است که لوازمش هم همینگونه باشد، اگر مثلاً اسم اعظم یا اسمایی که قریب به اسم اعظم است، لازمهای داشته باشد، عین ثابتی یا اعیان ثابتهای از لوازمش باشد، آن عین ثابت هم حیطهاش مثل ملزومش وسیعه، اما اسمای جزئیه، اسمای حاکم بر مظاهر کونیه، بر مظاهر محدود، معنایش این است که آن اسم حیطه و دامنهاش محدود است، لازمه آن اسم هم محدود میشود.
اینکه گفته شد اشقیا از طینت سجیناند و پیروانشان هم همینطور، سجین مبالغه در تنگنایی و محدودیت و ضیق است، خب این با همان اسماء جزئی که لوازمش و اعیان ثابتش هم همینگونه است، محدوده وجودش و دایره وجودش خیلی ضعیفه، به عبارت دیگر کمالات الهی را خیلی محدود نشان میدهد، مثل جهنمیها و اهل شقاوت، اینها مظهر ثنای الهی هستند اما مظهر کمالات وسیع نیستند، خیلی خیلی محدود، پس در غایت تنگنایی و سجن و سجینی است که کمال الهی را خیلی نشان نمیدهد و محدود نشان میدهد، معنایش این است که وجودش هم اینطوری است، پس میشود با این توضیح که گفتیم و با آن مشخصاتی که در مورد طینت علیین و سجین گفته شد، این احادیث را با همین اصطلاح تفسیر کرد و کاملاً بر هم منطبق میشود، این یک نکته که در فرمایش ایشان بود.
ب) حد انسان و ویژگیهای خاص آن
یک نکته دیگر در مورد حد انسان است، وقتی که ما در مقام تحدید و تعریف انسان برمیآییم، خب همه شنیدید میگویند انسان حیوان ناطق است، بعد آن مباحث جنس و فصل را خواندید که فصل گاهی فصل حقیقی است و یک وقت هم فصل منطقی است، فصل حقیقی اگر بنا به رأی ملاصدرا حساب کنیم میشود نحوه وجود، آن فعلیت اخیر، اصلاً به مفهوم در نمیآید و نحوه وجود، وجود هیچگاه به سنخ مفهوم در نمیآید، پس ما باید اگر خواستیم از او تعبیر کنیم، یک مفهومی را از او تعبیر کنیم.
اگر هم به رأی مشهور بخواهیم بگوییم، فصل حقیقی شناختش بسیار بسیار دشوار است، چون شناخت فصول حقیقی سخت است، از همان اول میآمدند اقرب لوازم فصل حقیقی را در مقام تحدید و تعریف شیء میگفتند، بعد در مقام تعریف یکی از نزدیکترین و مهمترین ویژگیهایی که انسان دارد ادراک نطقی است، ادراک عقلیه، این را آمدند گفتند انسان حیوان ناطق، ولی معنایش این نیست که انسان ویژگیهای دیگری که بشه در مقام تعریف و تحدیدش آورد ندارد، لااقل دو ویژگی دیگر هست که کمتر گفته میشود که اینها هم جز ویژگیها و خواص انسان است و حیوانات دیگر این ویژگی را ندارند.
1) عاقبتاندیشی: یکی اینکه انسان عاقبتاندیش است، هیچ حیوانی هیچگاه این اندیشه را ندارد که اگر من مردم چه میشود، گاوی را به سمت کشتارگاه ببرند، میفهمد، دارد میبیند که بقیهشان دارند کشته میشوند، میفهمد که اینجوری است، برای همین هم اگر بتواند باید فرار کند، پس یک درکی از این خطر دارد که کشته دارد میشود، اما آن درکش در همین حد است، اما هیچگاه این اندیشه در او نیست که خب حالا من مردم بعد چه میشود و عاقبتم چیست، اما انسان حتی اگر منکر حیات پس از مرگ هم باشد، ولی این سؤال را دارد که خب بعد از مرگ من چه میشوم.
حالا بر اساس مقدمات و ذهنیتش میگوید نه هیچی، نیستی، همین ماده برمیگردیم به چرخه ماده، چون غیر از ماده هیچی نبودیم، اما این سؤال برایش هست، هیچ کس نیست که این سؤال را نداشته باشد که ما وقتی مردم چه میشود، اینطور نیست که سؤال نباشد، سؤال هست، انسان عاقبتاندیش است و عاقبتاندیشی ویژگی خاص انسان در مقابل حیوانات است.
2) موت: یکی دیگر از ویژگیهای انسان موت است ، حالا به این برداشتهای عرفی عامیانه وقتی میگویند موت، اینطور معنا میشود که یعنی مثلاً رابطه نفس و بدن قطع شد و جسد میماند، حالا روح هم در حالت خودش به هر مرتبهای که رسید، این یک نحوهای از موت است، هر موجودی که از هر مرتبهای از کمال گذر کند و به یک مرتبه بالاتری برسد، معنایش این است که آن حد قبلی را شکسته است، تا آن حد قبلی را نشکند و از آن حد نمیرد، به حد بعدی و به مرتبه بالاتر نمیرسد، دانه تا آن حد خودش نشکند جوانه نمیزند، پس باید آن حد دانه بشکند، پس از دانه بودن باید بمیرد.
دائماً انسان در همین موت و احیا هست، موت و احیا هست، یکی از اسمای کلیه خداوند که موت است، خیلی جاها در آیات و در ادعیه تعبیر همین است که یحیی و یمیت، دائماً موجودات را در عالم طبیعت احیا و اماته میکند و از هر مرتبه نفس به مرتبه بالاتر میرساند، اما خصوصیت انسان این است که موت در او حد یقفی ندارد، به هر مرتبهای از کمال که برسد، او از آن مرتبه میتواند گذر کند به مرتبه بالاترش برسد، حد یقف در انسان نیست، اما دیگر در یک گیاه، گیاه با حفظ نحوه وجود نباتیش قرار نیست به مرتبه تخیل برسد، بله اگر صورتش شکست، کلاً وجود نباتی زائل شد و داخل ماده حیوانی شد، آن به تخیل میرسد.
حیوان با حفظ وجود حیوانی دیگر به مرتبه عقل نمیرسد، پس آنها موتشان یک حدی دارد و بالاتر دیگر نمیرود، اما انسان مائت است، یعنی به هر حدی که برسد باز از آن میتواند عبور کند، مادامی که تعلق به عالم طبیعت دارد و جهت ماده در او هست، یک نحوهای موت دارد که ملازمه با ماده، اگر از مرتبه ماده گذشت، مثل مرتبه برزخ که بقایای تعلقاتش باز هم به عالم طبیعت هست و توجهاتش هست، یا به آخرت رسید که دیگر تعلقات و توجهات همه منقطع شد، موت و حیاتش به یک نحو دیگری متوقف بر ماده نیست.
حتی اگر کسی به مرتبه فنا در احدیت هم برسد، باز هم تجلیات اسمایی پناهی ندارد، دائماً از مظهریت اسمی و شهود اسمی از اسمی به اسم دیگر میرسد، به این معنا که ربطی به ماده ندارد و به حرکت اصطلاحی که ما در عالم طبیعت میشناسیم نیست، به این معنا انسان حد یقفی ندارد، اگر در مظهریت اسماء کسی دیگر مثلاً مظهر اسماء شد، دیگر اسم دیگری و کمال دیگری و تجلی دیگری از خدا نمانده که او دیگر نداشته باشد، این معنایش که پس خدا باید محدود باشد، خب که اینطور نیست، پس در مظهریت و تجلیات اسمایی حد یقف نیست.
این هم که انسان مائت است با این توضیحی که گفتیم ویژگی اوست، موجودات دیگر اینطوری نیستند و همه یک حدی دارند که ما منا الا له مقام معلوم، برخلاف انسان که این حد یقف در تجلیات برایش نیست، البته یک نحوهای از موت که با او رابطه انسان با ماده قطع بشود و سیر استکمالی دیگر پیدا نمیکند و سیر، سیر عرضی میشود، بعد از آن، آن با موت از ماده و قطع ارتباط با عالم طبیعت، وقتی با ماده طبیعی رابطه قطع شد، سیر استکمالی متوقف میشود.
اگر کسی مثلاً در حد مرتبه مثال رسیده است، او دیگر بعد از مرگ به عالم عقل نمیرسد، اگر به مرتبه عالم عقل رسیده است، او دیگر بعد از مرگ استکمال پیدا نمیکند که مثلاً به شهود احدیت و واحدیت برسد، ولی در همان حقایق معقول سیرش تناهی ندارد، یا در حقایق مثالی تناهی ندارد، مثل حالا مثال راحتش که راحت میشود فهمید، مثل لذتهایی و نعمتهایی که برای اهل بهشت است، کسانی که در مرتبه بهشت جسمانی متوقفاند و لذا جسمانیشان که توقف ندارد، بعد از هر لذتی لذت دیگری، ولی این دیگر سیر استکمال نیست و سیر عرضی است.
پس بین این موت به معنای اینکه سیر استکمال متوقف بشود، یا آنکه سیر عرضی و هر تجلی و هر کمالی و هر سعادتی، باز بعدش سعادتی که تو همون مرتبه است بهش برسه، باید فرق گذاشت با این موت طبیعی که ما در این عالم میشناسیم، تخمیر و ساختوساز وجود انسان در سیر استکمالی منقضی میشود و تمام میشود، اگرچه آن سیر عرضی همواره هست، مقتضای دلایل عقلی این است که بعد از قطع ارتباط نفس با ماده، سیر استکمالی که به معنای حرکت و این متوقف بر ماده است، یعنی مرتبه ضعیف باید برسد به مرتبه بالاتر و متلبس به کمالی بشه که فاقدش بوده، به این معنا دیگر نیست، اما اینکه باقیات الصالحات و امثال اینها برای انسان اثر دارد، قطعاً اثر دارد، نه به این معنا که او در مقام طولی استکمال پیدا کند.
انسانها یک نحوه ویژگی دارند که وقتی که حجابهای ماده و عالم طبیعت برطرف بشه، اینها کمالاتشون در یکدیگر منعکس میشود، مؤمن مرآت المؤمن، اگر مثلاً انسانی به فرض کنید مرتبه عقل رسیده است، حجابهای عالم ماده برداشته شد، او بعد از رفع این حجابها خب شهود میکند مجردات عقلی را، قبل از این، انسان که به این مرتبه شهود مجردات عقلی برسد، قطعاً انسانهای دیگری بودند که در همین مرتبه رسیدند، بلکه اصلاً نامتناهی، رأی حکما این است که ادوار انسانی نامتناهی است.
اگر در هر دوره انسانی یک نفر هم به مقام عقل رسیده باشد، معنایش این است که بینهایت انسان به مرتبه معقولات و به شهود عقل رسیدند، حالا اگر این انسان، اینکه او هم به همین کمال رسید، حجابهای عالم طبیعت ازش برداشته شد و به شهود مجردات رسید، معنایش این است که تمام آن انوار نامتناهی و اشراقات عقلی که در انسانهای دیگر بود به او منعکس میشود، چرا نباید منعکس بشود، مانع چیست؟
مانع یا مانع داخلی بوده مثل جهلش که بنا به فرض میگوییم این جهل را ندارد، یا مانع خارجی بوده که حجابهای عالم طبیعت و بدن مادی است که این هم بنا به فرض برداشته شده، فیض از ناحیه مجردات همواره مبذول است و آنها که بخل ندارند، اگر فیض به کسی و به چیزی نرسید، به خاطر محدودیت خودش است نه اینکه او نمیدهد، خداوند یا مجردات کسی را محروم از فیض نمیکنند، ، او بخلی ندارد، اگر نرسید سوء قابلیت خودش است.
حالا اگر این قابلیت را دارد و حجاب هم نیست، پس همه اشراقات نامتناهی و انوار عقلانی نامتناهی بر او منعکس میشود و از او هم دوباره بر آنها منعکس میشود، پس یک التذاذ و ابتهاج نامتناهی حاصل میشود، یعنی همواره با افزوده شدن انسانهایی که به مرتبه ادراک عقلی و شهود مجردات رسیدند، هم بر خودش آن لذت نامتناهی که از سابقین بود منعکس میشود و هم التذاذ و ابتهاج قبلیها اشتداد پیدا میکند، چون دوباره منعکس شده به آنها، دیگر سرّ امر به معروف و نهی از منکر این است که در واقع آن کسی که این امر را و نهی میکند برای کمال خودش است، اگر بفهمد البته، نه کسی که جهات دیگر امر و نهی میکند.
هر چقدر که عدد انسانهایی که در جهات خیر وارد شدند بیشتر شد، کمال همه بیشتر میشود و ابتهاج اینها بعد از رفع حجابها بیشتر میشود، در جانب شقاوتش هم همین است، هر چقدر جهات ظلمت بیشتر شد، ظلمات بعضاً فوق بعض، حالا اگر خیرات شد، یعنی یک نفسی توجه باطنی کرد یا دیگران بر او صدقه دادند و قرآن خواندند و دعا کردند، یا خودش کاری کرده که این ادامه پیدا کند، معنایش این است که این خیرات که از نظر ما چون در این حجابیم نمیبینیم.
الان آن کسی که به آن عالم رسیده که دیگر این حجابها را ندارد، این خیرات به او منعکس میشود، پس باقیات صالحات اینها هست، اما به همین نحو که عرض کردم، نه اینکه این خیرات کسی را که مثلاً در مرتبه عالم مثال است اینقدر خیراتش بشه که این سیر طولی پیدا کنه به عالم عقول برسد، اینجوری نمیشود، اما این سیر، سیر عرضی اشتداد پیدا میکند و لذتها تضاعف پیدا میکند.
نسبت به اولیای مثل مثلاً برخی از ائمه و برخی از امامزادگانی که در سنهای پایین از دنیا رفتند، خب آن کمال وجودی خودش همینطور است، ما تصورمان این است که مثلاً کمال وجودی در این است که این شخص بیاید بعد به یک اعمالی و کارهایی انجام بدهد، خب کمالات یک قسمتش این است، اما یک قسمتی از کمالات، کمالات ذاتی است و اکتسابی نیست، انسان ذاتاً شرافت بر مثلاً سگ و گربه دارد، همان نوزاد انسان هم یک شرافت ذاتی بر گربه دارد و هیچ کاری هم نکرده، نه آن نوزاد گربه گناهی کرده است و نه این انسان نوزادش کار خیری کرده، ذاتش اینطوری است.
بین خود انسانها هم بعضی انسانها ذاتاً یک شرافتی دارند که اقتضای ذاتش است، نه اینکه با عمل رسیده باشد، همانطور که در اصل ذاتيات، انسانها با عمل انسان نشدند و اقتضای ذاتشان است، خب حالا کسی نمیتواند اعتراض کند که گربه بگوید بچه چی من گربه شدم، الاغ بگوید بچه چی من الاغ شدم و من میخواستم انسان باشم، اقتضای ذاتش همین است و جای اعتراض ندارد، عدالت خداوند یعنی قرار دادن هر چیز در جایگاه خودش، جایگاه خودش را علم تعیین میکند، در علم خدا همینطور است، در علم خدا الاغ الاغ است و در وجود خارجی هم باید الاغ خلق بشود، نمیشود در علم خدا الاغ باشی و در وجود خارجی آدم از کار دریاید، این که دیگه عدالت نیست و قرار دادنش در جایگاه خودش نیست.
حالا در علم خداوند یک شرافت ذاتی هست و ربطی به این سن ظاهری هم ندارد، که سن ظاهری اینکه یک عرض است، خب حالا به حسب ظاهر کم باشد یا زیاد باشد، فرقی با آن نمیکند، مرضعه هم که اگر گفتند در جنت مرضعه است، او وابستگی که دارد به علل باطنی خودش که همان ائمه و سلسله طویله دیگر، بالاخره امام و یک امامزادهای که آن شرافت وجودی دارد، او وابسته به مرتبه بالاترش هست، و الا نه اینکه مرضعه که تو بهشت قرار است بیایند به بچه بیارند شیر بدن، مثل سیری در دنیا است.
ج) نسبت تخمیر و ساخت انسان با زمان و با مبادی عالیه
یک سؤالی اینجا مطرح میشود که خب این تخمیر و این ساختوسازی که گفتیم برای انسان که با تکرار اعمال ملکات شکل میگیرد و ملکات وجود انسان را شکل میدهد، این برای ما در گذر زمان قرار گرفته است، یعنی ما این را زمانی میفهمیم و به تدریج ظاهر میشود، آیا برای مبادی عالیه، از منظر عقول، از منظر حق تعالی اگر بنگریم، چیزی برای او ظاهر میشود که قبلاً نبوده است، میگوییم نه، این تخمیر و این ساختوساز وجود انسان برای خود انسان و امثال او که وجودهای محدودند، در امتداد زمان قرار میگیرد.
اما اگر از منظر آن مبادی عالیه بنگرید، او برایش همه چیز حاضر است ، برای خدا همه چیز حاضره، برای مبادی عالیه همه چیز حاضره، برای مایی که اینطوریست، آن را قبلاً در یکی از آن مقدماتی که بحث حدوث دهری بود، که نسبت دهر و زمان و سرمد و آنها را آنجا گفتیم، مطرح شد که دهر مرتبه وجود مجردات، محیط به تمام مراتب زمانه، پس آنچه که برای ما در گذر زمان و امتداد زمان پیش میآید، برای موجود مجرد همش حاضر است، این تازه برای مبادی عالیه و مجردات است، تا چه رسد به خداوند که همه آن عالم نزد او حاضر است.
مثال محسوسش را مکرر گفتیم، چون ما بالاخره ذهنمون در زمان رشد کرده و همه چیز را زمانی میشناختیم، بعد تصور این معنا که چطور تمام این حوادثی که در این امتداد نامتناهی گذشته و آینده زمانه، همه برای حق تعالی یا مبادی عالیه حاضر است، تصور این برای ما سخت است، اگر کسی هم بخواهد تصور کند، تصورش این است که پس همه این امتداد زمان یک لحظه است و دوباره باز تو لحظه و آن تصور میکنند، خب اینجا دیگر آن قوه واهمه است، و خوراک واهمه را باید در قالب مثالها داد.
مثالش را یادتونه که گفتم شما این میز را میبینید، هر جاش یک رنگی و یک خطی دارد، همه این خطها برای ما الان حاضر، ما با یک نگاه همه اینها را میبینیم، یعنی اگر یک مورچهای شروع کند اینجا به حرکت، او هر لحظه خطی و یک رنگی میبیند، از منظر آن مورچه نگاه کنید که او که هر لحظه یک چیزی میبیند، بهش بگه همه اینها با هم هست و همه را هم با هم میشود دید، او چون تجربه از این دیدن ما ندارد، بعد اینجور تصور میکند که تمام میآید تو همون یک خطی که میبینی، میخواهد جمع بشود، در حالی که هر چیزی در مرتبه خودش است.
تفاوت در آن نحوه دیدن و احاطه است، اگر احاطه وجودی باشد، او همه را میبیند، وقتی نبود، نمیبیند، آن ندیدن خودش را و عدم الوجدانش را تفسیر میکند به اینکه نیست، در آینده خواهد به وجود آمد، یا آن که در گذشته بودم از بین رفته است، حالا کسی هم از این فیلمها و قصهها زیاد میبیند، میگه خب پس اگر اینجور شد همه هستند، پس سفر در زمان هم میشه دیگه، ما بریم به گذشته، مثلاً باز دوباره یک تصور دیگری و توهم دیگری توهم میکند، این که خب پس میشه به گذشته رفت یا به آینده رفت، دوباره باز هم زمانی معنا میکند.
نظم
و كيف فعلنا إلينا فوضا و إن ذا تفويض ذاتنا اقتضى[1]
إذ خمرت طينتنا بالملكة و تلك فينا حصلت بالحركة
متن کتاب
وخامسها قولنا (و کیف فعلنا إلینا فوضا)[2]
توضیح: چطور فعل به ما تفویض شده است؟
(و) الحال (إن ذا) ای
توضیح: یعنی هذا تفویض، این تفویض فعل به ماست.
(تفویض ذاتنا) إلینا (اقتضی)
توضیح: اقتضای اینکه کار به ما تفویض شده باشد این است که ذاتمون به ما تفویض شده باشد، اگر من استقلال در فعل دارم، یعنی خودم دارم ذات خودم را ایجاد میکنم، چرا این پیش میآید.
(اذ خمرت طینتنا)
توضیح: چون ساخته شده و تخمیر شده طینت ماست.
ای طینة نفوسنا بقاء
توضیح: در بقا اینگونه است.
(بالملکة) الحمیدة العلمیة و العملیة، إن کانت طینتنا من علیین، رزقنا الله و إیاکم بحق محمد و آله
توضیح: طینت نفوس ما در بقا با ملکات نیکوی علمی یا عملی، اگر از علیین باشد ان شاء الله، به قول خواجه عبدالله گفت همه از آخر کار میترسیم، از رو اول میترسیم، و اول چی بود؟
او الملکة الرذیلة الجهلیة المرکبة و العملیة السیئة، إن کانت طینتنا من سجین، أعاذنا الله و إیاکم منها
توضیح: در بقا باز اگر از این قبیل طینتها باشد، از این ما ساخته شدیم.
(و تلک) الملکة (فینا حصلت)، (بالحرکة) النفسانیة و البدنیة
توضیح: این ملکهها چگونه حاصل میشود، با حرکات قلبی و قالبی، یا تأملات و تکرارهای ذهنی و نفسانی، یا اعمال بدنی است.
اذ الملکات إنما تحصل من تکرر الأفعال و الحرکات،نفسانية كانت أو بدنية
توضیح: ملکات حاصل تکرار اعمال، اعمال قلبی و قالبی، خب فرض کنیم که این اعمال به ما واگذار شد، پس یعنی ما کار میکنیم، تکرار این کارها ملکه میسازد و ملکات وجود ما را میسازد، پس یعنی خودم خودم را ایجاد میکنم.
و المفروض أن تلک الأفعال و الحرکات مفوضة إلینا
توضیح: اگر بنا بر چیزی که مفوضه میگویند، اینجوری فرض میشه که این افعال و حرکات به ما واگذار شده است.
و حقائق ذواتنا و هویاتنا لیست إلا الملکات العلمیة و العملیة
توضیح: حقایق ذات و هویات ما هم جز همین ملکات نیست.
سیما بناء على اتحاد العاقل و المعقول
توضیح: حالا این معنا بنا بر اتحاد عالم و معلوم که خیلی واضحه، حتی اگر اتحاد عالم معلوم که ملاصدرا میگه نباشد، باز هم انسان در ذانش میشه یک ذات مجرد خالی و وجودش این لوازم حواشی را دارد، و این تمام آن چیزهایی که دلالت بر این ادعای ما میکند، همین چیزی که در تعریف انسان از قدما میگفتند.
و لأجل أنه لم یستحکم ملکاتنا لم یتم تخمیر ذواتنا
توضیح: به خاطر اینکه تا وقتی این ملکات استحکام پیدا نکرد، معناش که ساخت و ساز ما تمام نشد، تا لحظهای که انسان زنده است، به این حیات طبیعی، یعنی در حال ساخت و ساز داره ساخته میشه، تا آن آخر ببین چی میشود، چون این چنین است تا این ملکات محکم نشود ساخت و ساز ما تمام نشد.
قیل فی حد الإنسان حیوان ناطق مائت
توضیح: مائت را به عنوان یکی از اجزای تعریف انسان آوردند، یعنی با موت از عالم طبیعت استکمال طولی معلوم میشه این مرتبهاش چیه؟
و لم نذكر الحالات لأنها في معرض الزوال فلم يعبأ بها
توضیح: حالات،نه که محو بشود و از بین برود، ولی حالات اثری ندارد آنچنان، و الا هیچ انسانی حتی اشقی الاشقیا نیست که احیاناً حالتهایی از فضیلت و نیکویی و خیر نداشته باشه، عمر علیه ما علیه موقع یکی آمد یک سؤالی کرد، بعد عصبانی شد گفت نه الان من با تو نبودم، با این بودم، اون خیلی عصبانی شد، آمد گلوش رو گرفت که خفهش کنه، تو میدونی این کیه، این اگه مولای منه، مولای هر کسی مولای نباشه، مؤمن نیست اصلاً، خب بعضی چیزا هم داشت،حالا جوگیر شد یک چیزی گفت، این حاله، ولی ملکهاش اون چیز دیگر است، ، چون حالا چه در جانب خیرش چه در جانب شرش، اونا کماثره، حالا نمیگم مطلق بیاثر باشه، ولی کماثره، گفتیم ملکات وجود ما رو ساخته، چون اونه که دارای اثره، باید ببینیم ملکه چیه؟
و لهذا قال تعالى ﴿فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ﴾. [3] و قال النبي ص: شيبتني سورة هود[4] لمكان هذه الآية[5] .
توضیح: چون حصول ملکات ذاتی و استقامت و ورزیدن بر این طریق سخته، حالاتها سخت نیست، اتفاقاً خیلی هم لذیذه که انسان دائماً از یک حالی به حال دیگه بره، آدم طبع آدم، جز خیلی خوشش میآد، هر جدیدی یه لذتی داره، اما اگه بخواد بر یک طریقی استقامت بورزد، این خیلی سخته، چون این ملکه حاصل میکند.
حالا کسی که این شاخه اون شاخه زیاد رفت و همه کار کرد و از آخر هم هیچ ملکهای براش نبود، معلومه که وجود پوچ خیلی پستی داره، چون ملکه است که وجود انسان رو مشخص میکنه چیه، حالات مشخص نمیکنه، حالات چیز ضعیفه، مثل یک سطح آبی که عمقش یک نیم میلیمتر باشه، حالا هر چقدر هم بزرگ باشه، همه رو جمع کن یه کاسه آب هم نیست، اون ملکه است که مشخص میکند مرتبه وجود چیه، استقامت بر این طریق هم سخته، لذا پیغمبر فرمود که این سوره هود منو هوت کرد، چون آیه تش هست که به همون چیزی که مأمور شدی استقامت بورز.
و اما این دفع دخل مقدر، گفتم سؤال این است که این تخمیرات را شما میگید بالاخره وقتی که کار ما نیست، پس پس خداست و مبادی عالیاند که ما رو در واقع افاضه میکنند، اینها که میشه فعل تدریجی تو تدریج به اونا نسبت میدی، چگونه این تخمیرات اگر به خودمون برگشت داده نشد، ساخت و ساز وقتی به خودمون برنگشت، چگونه به مجردات برمیگردد، در حالی که اونا زمانی نیستند و فعلش نباید تدریجی باشه، پاسخش اینه؛
ثم هذه التخميرات و إن وقعت فيما لا يزال بالقياس إلينا
توضیح: این ساخت و ساز نسبت به ما در ما لایزال، یعنی به تدریج، کمکم پیش میآید.
لكن بالنظر إلى المبادي العالية فضلا عن مبدإ المبادي جف القلم بما هو كائن إلى يوم القيامة فقد فرغوا عن التخمير و التعجين بوجه و ﴿كُلَّ يَوْمٍ﴾[6] بل كل آن ﴿هُوَ فِي شَأْنٍ﴾﴾ بوجه و هذا[7]
توضیح: در قیاس با مبادی عالیه و عقول، تا چه رسد به خداوند، اینجا باید گفت جف القلم، دیگه قلم نوشت و خشکم شد ،ان ها از این ساخت و ساز، از این خمیره ساختن و از این نونواییشون، خلاصه به یک وجهی، به وجه قضایی فارغ شدند، اگرچه به وجه قدری، یعنی این ظهور تفصیلی که ای مراتب مادونه، در هر شانی ایجاد کردند.
و هذا الوجه الخامس،مما سنح بخاطري الفاتر في الرد على المفوضة.
توضیح: میگوید این وجه پنجم و به ذهن من رسید که بر اساس اون مقدماتی که گفتیم از حرکت جوهری انسانی که انسان با ملکات ساخته میشود و اگر اعمال به ما واگذار شده ما فاعل مستقیم، معناش این که پس خودمون مستقل در وجودیم و استقلال در ساخت وجود خودمون داریم، این به ذهن ما رسید.