1405/07/04
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص
موضوع: المقصد الثالث فی الالهیات بالمعنی الاخص/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
1. طرح مسئله عمومیت قدرت و نسبت آن با افعال انسان
در بحث قدرت، پس از ارائه تعریف، یکی از مسائل مطرحشده عمومیت قدرت است، همانطور که در بحث علم تبیین میشود که خداوند عالم به هر شیئی است، در بحث قدرت نیز تبیین میشود که خداوند بر هر چیزی تواناست و قدرت خداوند همه امور را در بر گرفته است، در این مسئله به حسب ظاهر اولیه کسی اختلاف ندارد و میپذیرند که خداوند قدرتش به هر چیزی تعلق گرفته است، اما وقتی تأمل بیشتری میکنیم میگوییم از جمله اشیا کارهایی است که ما انجام میدهیم، همه کارهایی که انسان یا هر فاعل دیگری انجام میدهد عدم محض نیست، این کار و این فعل نیز یک چیزی در عالم است و از قبیله ممکنات است، آن هم از قبیل ممکنات موجود است، همانطور که ذات ما وجود دارد کار ما هم وجود دارد.
آن قاعده که قدرت خداوند به هر چیزی تعلق گرفت و همه امور مقدور خداوند است نسبت به افعال ما نیز جریان پیدا میکند، پس افعال ما و کارهایی که ما انجام میدهیم متعلق به قدرت خداوند است و مقدور است، یعنی مخلوق خداست، اگر بگوییم مخلوق خدا نیست یعنی متعلق به قدرت خدا نیست و جز مقدورات نیست، از یک طرف موجود است و از یک طرف بگوییم این موجود مخلوق خدا نیست.
معنایش این است که پس یا خودش باید واجب بذات باشد یا واجب بذات دیگری خالق او باشد، خب همه اینها پس محذور دارد، بنابراین به اقتضای دلایل توحید از سویی و اقتضای ممکنالوجود که ممکن مستدعی علت مفیض است و ممکن خودبهخود به وجود نمیآید، مجموع اینها ما را به این میرساند که افعال ما مقدور و مخلوق خداوند است.
الف) اشکال جبر ناشی از خلق اعمال
این سخن یک اشکال دیگر به دنبال دارد که اگر کار ما و فعل ما مخلوق خداست پس برای چه ما بر این کار مجازات بشویم یا پاداش ببینیم، خب خدا خودش این کار را انجام داده است و خدا خودش خلق کرده است، بحث جبر و اختیار اینجا از حیث مسئله خلق اعمال از این جهت در ذیل صفت قدرت مطرح میشود، در ذیل صفت علم هم مسئله جبر و اختیار از یک جهت دیگری مطرح میشود.
این تقریری که الان گفتیم طرح مسئله جبر و اختیار است از راه صفت قدرت و عمومیت مخلوق بودن همه اشیا یعنی عمومیت قدرت، از راه علم نیز مطرح میشود و آن اینگونه است که میگوییم خداوند عالم به همه امور است و هر چه خداوند علم دارد همانگونه خواهد شد، خب خداوند میداند که مثلاً ما در آینده چه کاری انجام میدهیم و ما هم که خلاف علم خدا نمیتوانیم کاری انجام بدهیم، پس قطعاً ما بر اساس علم خدا کار انجام خواهیم داد، بنابراین اگر بر اساس علم الهی این کار انجام شده و امکان تخلف هم ندارد یعنی ما مجبوریم که مطابق علم خدا کار بکنیم، اگر ما مجبوریم مطابق علم خدا کار انجام بدهیم پس باز چرا ثواب و عقاب بر ما بار بشود.
مسئله جبر و اختیار از راه اراده هم قابل طرح است، اراده و اختیار خداوند تعلق گرفته است به چیزی در عالم، اراده خدا تعلق گرفته است که مثلاً ما فلان کار انجام بدهیم، خب ما میتوانیم در مقابل اراده خدا بایستیم، خدا اراده کرده این کار بشود بگوییم نه نمیکنیم این کار را، این که معنا نمیدهد، پس ما همان چیزی را انجام میدهیم که خدا اراده کرده است، هر گونه که اختیار الهی بود ما مطابق همان کار انجام میدهیم، خب اگر به اراده خدا این کار انجام شد برای چه ما باید مجازات بشویم یا پاداشی ببینیم، مخصوصاً در جریان مجازات مشکل بیشتر است، پس مسئله جبر و اختیار از چند طریق و در ذیل چند صفت از صفات الهی که بحث میشود قابل طرح است.
ب) دلیل چهارم: اختیار به اختیار نیست
دلیل چهارمی که مرحوم سبزواری اینجا اقامه میکند برای عمومیت قدرت و اختیار الهی، از همین راه مسئله تعلق اراده خداوند به اشیا و عدم استقلال اشیا در اراده است، مسئله این است که سؤال این است آیا آنچه را که ما اختیار و اراده میکنیم در این اراده و اختیار استقلال داریم یا نداریم، عدهای ممکن است برای تصحیح ثواب و عقاب و صحت تکلیف اینطور تصور کنند که ما باید بگوییم در اختیار و اراده آنچه که ما اراده کردیم نه اینکه خداوند اراده کرده باشد، ما اراده میکنیم که این کار را انجام بدهیم یا اراده میکنیم ترک کنیم، ما باید اینطور بگوییم که پس انجام یا ترک امور به اراده خود ماست و این اراده ما ربطی به خداوند ندارد، ما مستقلاً فاعل و خالق این اراده هستیم، حالا اگر این را نگویید از زبان آن دارم میگویم، اگر اینطوری نگفتیم میگوییم نه ما یعنی اراده استقلالی نداریم و این در واقع اراده خداوند است، خب معنایش این است که پس ثواب و عقاب که به ما نباید مرتبط بشود و تکلیف معنا نمیدهد، خداوند آیا تکالیفی بر بندگان دارد یا ندارد.
صحت تکلیف وقتی معنا میدهد که این شخص در اراده خودش کاملاً مستقل باشد و این اراده فقط و فقط مستند به خود این شخص مرید باشد نه مستند به خداوند، چون اگر مستند به خدا شد دیگر صحت تکلیف و ثواب و عقاب معنا نخواهد داشت، عدهای اینطور گمان میکنند که صحت تکلیف را باید از این راه درست کرد و اراده و اختیار را در اعمال به خود انسان مستند کرد به نحو استقلال، این چیزی که اینجا گفته میشود رد این پندار این گروه است.
اگر کسی گمان میکند که خودش به نحو استقلال منشأ این اختیار و اراده است از آن سؤال میکنیم آیا این ارادهای که نسبت به این کار یا هر کار دیگری که داشتنی، آیا این اراده در تو حادث است یا نه، حادث بوده یا حادث هست یا حادث نیست دیگر، اگر حادث نباشد یعنی مثل ذاتيات باشد، آیا کسی میگوید که ذاتيات در ما حادث است، یعنی من اول به وجود آمدم بعداً ذاتيات من حادث شد، من اول به وجود آمدم بعداً ناطق شدم، بعداً جسم شدم، بعداً حیوان شدم، خب نه غلط است، معلوم است که ذاتيات در شیء بعد از حدوثش که حادث نمیشود، حدوث این شیء یعنی همان حدوث ذاتيات است.
حالا سؤال ما در مورد اراده این است که آیا این ارادهای که تو در تکتک اعمال داشتنی، این ارادات جزئی، آیا اینها حادث هستند یا حادث نیستند، اگر حادث نیستند یعنی مثل ذاتياتاند، یعنی از همان اول که انسان به وجود آمد و جسم است و حیوان است و ناطق است، از همان اول هم مرید به این اراده جزئی است، اینطور است، خب این خلاف ضرورت است، قطعاً ما هر روزی ارادههای متعدد به افعال جزئی داریم که در یک زمان و مکان و شرایط خاصی حادث شده، بعدش هم نیست، قبلش هم نیست، پس قطعاً این ارادههای ما حادث است، نه اینکه از ابتدای وجود مثل ذاتيات ملازم ما بوده باشد.
حالا که حادث است میگوییم هر حادثی محدث میخواهد، به حکم اینکه هر حادثه ممکنالوجود است و ممکن در حدوثش و وجودش و خروج از استوا نیاز به یک محدث و یک فاعلی دارد، پس میگوییم علتش چیست، این محدثش چیست، محدث چه چیزی، سؤال در مورد چه بود، در مورد اراده بود، اراده جزئی که به یک امری تعلق گرفته است و ما سؤال از علت حدوث و فاعل این اراده جزئی میکنیم، میگوییم فاعل و محدث این اراده چیست، خب اگر خودمم فرض کنید میگویی من خودم دیگر من احداث کردم، میگوییم این احداثی که کردی آمدی اختیار ایجاد کردی و فاعل اراده شدی، پس فاعلی است و معلولی، معلول چیست، آن اراده جزئی، فاعل کیست؟ من فاعل هستم.
خب من که فاعل اختیارم آیا با اراده اراده را ایجاد کردم یا بدون اراده این اراده را ایجاد کردم، هر فاعلی از دو صورت خارج نیست، کاری که از فاعل سر میزند یا این است که با اراده آن کار را انجام میدهد یا این است که بدون اراده انجام میدهد دیگر، اگر بگوییم من فاعل اختیارم و این اراده را من ایجاد کردم ولی بدون اختیار، معنایش این است که پس من اینگونه ساخته شدم، فطرت من و ساختار وجودی این است که این اختیار از او و این اراده از او سر بزند ولی دیگر خود اختیار به اختیار نباشد، این یک فرض است.
یک فرض هم این است که بگوییم من با اختیار خودم اختیار کردم که این اختیار را ایجاد کنم، خب نقل کلام میکنیم به آن اختیار دیگر، آن هم همین سخن و سؤال در موردش تکرار میشود که این اختیار اختیار ،اراده اراده هم در من نبوده است، آن هم یک حادثه و دوباره آن هم محدث میخواهد و فاعلش دوباره خودمم، پس باز یک اختیار دیگری میخواهد، یا به نحو تسلسل است و بینهایت اختیار باید داشته باشم برای اینکه یک اختیار کنم، یا هم در سلسله طولی ختم به واجب بذات میشود، پس هر کدام از اینها را بگیرید یا باید بالاخره به واجب برسید یا تسلسل محال را بپذیرید.
بنابراین اختیار به اختیار نیست، بلکه انسان آفریده شده به نحو مختار، اما انسان مجبول بالامر نه مجبور، مجبول یعنی جبلت و فطرتش این است و ساختار وجودیش این است، انسان مفطور و مجبول است، جبلتش این است که مختار باشد، به دست خودش نیست بگوید من نمیخواهم اختیار کنم، انسان آفریده شده که مختار باشد، همانطور که وجودش در سلسله طولی به واجب منتهی میشود کمالات وجودی او هم به واجب منتهی میشود، از جمله آنها همین اختیار است، پس انسان آفریده شده که مختار باشد اما نه اینکه اختیارش هم به اختیار باشد، همانطور که وجودش به وجود خودش نیست و خودش به خودش وجود نمیدهد، خودش هم به خودش اختیار نمیدهد، اما نمیتواند بگوید من مجبورم، مجبور و جبر در کار نیست بلکه عین اختیار است.
بارها گفتیم و باز تکرار میکنیم و این را همیشه مد نظر داشته باشیم که جبر معنایش این است که شخصی آگاه به صدور کار از او هست اما بدون اراده خودش این کار دارد از او سر میزند، مثالش را مکرر گفتیم که اگر ما را بکشانند از این اتاق بیرون میفهمیم که بدن ما دارد حرکت میکند، پس آگاه به حرکت بدن هستیم اما اختیار این حرکت نداشتیم و به اختیار ما نبوده است، یک وقت به اختیار خودمان میرویم بیرون و باز هم بیرون رفتیم و همان اثر صادر شده، ولی یک وقت هم بیرون رفتیم ولی بدون اختیارمان، در هر دو صورت بدن ما این حرکت را سر زده، به این کاری که بدون اختیار سر زد میگوییم کار جبری، پس مقوم کار جبری دو چیز است، یکی آگاهی به کار، لذا به آتش نمیگوییم مجبور است در سوزاندن چون علم ندارد اصلاً، اما وقتی که بدن ما در کشاندن و حرکت است میفهمیم که بدن حرکت دارد، پس یک رکن این است که آگاه به حرکت بدن باشیم.
رکن دوم این است که به اختیار ما نباشد، پس کار جبری کار مقابل کار اختیاری است، کار اختیاری یعنی کاری که بر اساس اراده انسان صادر شده باشد، پس کار اختیاری یعنی کاری که بر اساس اراده انسان از او صادر شده باشد، نه اینکه ارادهاش هم به اراده او باشد، بلکه انسان ساخته شده که مرید باشد و مختار باشد، مثل بقیه حوادث، اعم از اینکه این حوادث ذات یا صفت یا فعل باشد. این سلسله حوادث به واجب بذات هم ختم میشود.
ج) محذور دیگر: شرک
یک محذور دیگری هم که بزرگتر از این محذور تسلسل است و ایشان در متن نگفتهاند و در حاشیه اشاره کردهاند این را هم بدانید، چون این مسئله که اختیار به اختیار نیست از طرف کسانی که نقد فلسفه میکنند و به خیال خودشان میخواهند ثواب و عقاب و تکلیف را تصحیح کنند، خیلی راحت حرف میزنند و خیلی هم اشکال میکنند در حرف فلاسفه، یعنی برای اینکه تکلیف را نسبت به عبد تصحیح کند حاضر است شریک برای خداوند قائل بشود.
اگرچه لساناً این را نمیگویند اما معنای حرفی که میگویند همین میشود و میشود شرک، برای تصحیح ثواب و عقاب مشرک میشود، حالا قرار شد ما به فرض غلط بین شرک و توحید و بین صحت تکلیف و عدم صحت تکلیف به فرض چیزی انتخاب کنیم، اولی این است که جانب توحید را بگیریم، حالا تکلیف بود یا نبود، اصلاً تکلیف نباشد و صحیح نباشد، توحید را نباید خراب کرد، آن اصل است، میگویم به فرض، اینطور نیست، اگر کسی گمان میکند که اختیارش به اختیارش است و خواسته که بخواهد.
این معنایش این است که باید خودش به وجود آورنده ذات خودش باشد یعنی خودش به خودش وجود بدهد، چطور، اراده در نوع یک عرض است، یک صفت دیگر، این صفت قائم به نفس، وقتی میگوییم صفت قائم به نفس است یعنی وجود این اراده عین همان وجودی است که برای نفس است، این قاعده را مکرر خواندهاید که وجود العرض فی نفسه عین وجوده لموضوعه، شما وقتی میگویید جوهر و عرض معنایش این است که دو تا موجود دارید، یک موجودی به نام جوهر و یک موجودی به نام عرض، دو تا موجود که ندارید، یک موجود است، وجود عرض همان وجودی است که در موضوعش است و به وجود او موجود است، پس قابل انفکاک نیست.
حالا اگر کسی میخواهد خودش خالق اراده خودش باشد و خودش مستقل خالق این اراده است، این اراده موجود به وجود کیست، به وجود این نفس، میخواهد این شخص هم خودش خالق اراده باشد پس باید خودش خالق وجود خودش باشد تا صدق کند که خودش خالق اراده خودش است، این محذور از آن، محذور تسلسل هم بدتر است.
د) دلیل پنجم: نقد تفویض و متکلمین امامیه
و اما دلیل پنجم، دوباره به خاطر بیاورید کسانی که قائل به تفویضاند، حالا یا به صراحت حرف از تفویض میزنند مثل معتزله، یا به زبان و در مقام سخن گفتن و تقلید و تکرار الفاظ میگویند لا جبر و لا تفویض، مثل کثیری از این متکلمین امامیه، غالب متکلمین امامیه همینطوریاند، اینها به سبب مذهب اهل بیت و فرمایش اهل بیت که فرمودند لا جبر و لا تفویض همان را تکرار میکنند اما حرفی که میزنند همان حرف معتزله است، معتزله نمیگفتند لا جبر و لا تفویض، میگفتند خدا به ما تفویض کرده است.
اینها هم چون در روایات دیدند که اهل بیت فرمودند لا جبر و لا تفویض، آنها میگویند بله لا جبر و لا تفویض، اما وقتی حرفش را میبینیم این همان حرف معتزله است و هیچ فرقی با او ندارد، پس هر دو گروه مخاطب این دلیل پنجم هستند، مهم نیست که در زبان و لسان قال کسی بگوید لا جبر و لا تفویض یا یک کسی بگوید تفویض، مهم این نیست، مهم آن معنایی است که به آن اعتقاد پیدا میکند، اینها برای صحت تکلیف و ثواب و عقاب میگویند خداوند به ما قدرت داده است و علم و اراده داده است، قدرنا، ما را قادر کرده که این کارها را مستقلاً انجام بدهیم، آنها این حرف را میزنند، میگوید ما را برای انجام این کار قادر کرده است.
پس الان اگر بگویم فاعل این فعل و خالق این فعل کیست، میگوید ما، به چه نحو، میگوید یعنی مستقلاً، بعدش بپرسی مستقلی یعنی الان خدا نمیتواند جلوت را بگیرد، میگوید نه برای چه نتواند، اگر بخواهد که میتواند، همان معتزلی که دیگر در خنکترین شکلش هم باشد که یادتونه در امور عامه میگفتند لو جاز علی الباری العدم لما بقی العدم وجود العالم، اگر به فرض خدا معدوم شد عالم به جای خودش هست، همانها، اگر شما بپرسید خب الان خدا میتواند جلوی تو را بگیرد وقتی یک کاری میخواهی بکنی، او چه میگوید، او نمیگوید که نه نمیتواند و خدا زورش به من نمیرسد، که میگوید بله میتواند، میگوید تو از کجا وجود گرفتی، میگوید خدا به من وجود داده، علم دست کیست، قدرت دست کیست، کمالات دست کیست، همه را میگوید خدا داده، او که نمیگوید غیر خداست.
منتها حرفش این است که میگوید خداوند به ما این سرمایه را داده است و الان ماییم که داریم این کارها را انجام میدهیم، آخرش این حسابرسی هست، عده کثیری از این محدثین و متکلمین امامی هم همین حرف را میزنند و فقط لفظش را نمیگویند که تفویض شده به ما، لفظش را میآیند به تقلید از روایات و نمیتواند بگوید تفویض دیگر، آنها لا جبر و لا تفویض میگویند ، ولی همین معنایی که معتزلی گفت هم میگویند که خدا به ما همه کمالات داده است و ما مستقلاً اراده میکنیم و خالق همین کارهای خودمان هستیم، چگونه خالقی، بر اساس همان قدرت و کمالی که خدا داده ولی ما الان خالقیم و این دیگر به خدا برنمیگردد، این دلیل پنجم مخاطبش اینان است.
و) تحلیل حرکت جوهری و ملکات و نتیجه دلیل پنجم
ما یک سخنی در جای دیگری بر اساس مبانی حکمت متعالیه داریم و آن این است که انسان در مسیر حرکت جوهری بر اساس کارهایی که انجام میدهد، چه اعمال قلبی و ذهنی و چه اعمال قالبی و بدنی، ملکاتی کسب میکند، شما وقتی که یک چیزی را در گستره ذهنتان تکرار کردید این تکرار منجر به حصول ملکه میشود، اگر عملی را تکرار کردید مثل صاحبان صنایع و حرفهها، اول که وارد آن حرفه میشود که بلد نیست، کمکم تکرار میکند و بعدش ملکه میشود.
ملکه هم یعنی آن چیزی در نفس انسان که صدور کار را بدون نیاز به تأمل و رویه و تأملات و بالا پایین رفتن و این در و در زدن به راحتی دیگر انجام میدهد، شما اگر بخواهید به انگلیسی یا عربی الان صحبت کنید چگونه صحبت میکنید، برای هر یک کلمهای باید چند ثانیه مکث کنی که الان چه کلمهای بگویم، پس نیاز به رویه و ترقی یعنی تأمل ذهنی و کنکاش ذهنی داری و باید تری کنی و به راحتی نمیتوانی عربی یا انگلیسی صحبت کنی، اما نمیخواهی فارسی صحبت کنی اینطوری نیست که برای هر کلمهاش مکث کنی که الان چه بگویم، نه همینطور مسلسلوار حرف میزنی و دیگر نیاز به ترقی و کنکاشی نداره، چرا چون ملکه تکلم به زبان فارسی داری اما ملکه تکلم به انگلیسی مثلاً نداریم، پس نیاز به ترقی هست و اینجا نیاز به ترقی نیست، ملکه معنایش این میشود که صدور کار، حالا هر کاری، چه در جانب جسمانی چه ذهنی، دیگر نیاز به ترقی و تأملات و این امور نداشته باشد، این یک نکته که ویژگی ملکه این است.
نکته دوم اینکه انسان در ابتدای وجود از تمام این ملکات خالی است و نحوه وجودش اصلاً وجود ضعیفه است، این هم که خالیه نه مثل یک اتاق خالی که حالا بیایم داخلش پرش کنیم، اصلاً وجودش ضعیفه و وجودش در ابتدا در درجه ضعیف است، به تدریج با همین ملکاتی که کسب میکند در واقع وجودش استکمال پیدا کرده است.
به عبارت دیگر اگر شما بخواهید انسان را و نفسش را و حقیقتش را بگویید از چه تشکیل شده است، چطور در جانب بدن میگوییم از اندام و اعضا و آنها از سلولها و نهایتاً از ذرات و اتمها و مولکولها تشکیل شده، مگر شما تجزیه نمیکنید بدن را به اینها، خب حالا اگر خواستیم به فرض با تحلیل، نه به نحوی که بدن تجزیه به سلول میشود، با تحلیل بگوییم خب این موجودی که بهش میگوییم نفس انسان و روح انسان، این چگونه موجودی است و چیست، میگویید نفس در واقع همان ملکاتی است که انسان کسب کرده است و حقیقت نفس همان ملکات کسبشده است.
در آخر بحث وجود ذهنی منظومه به خاطر داشتید گفت دو مقام نفس، یکی مرتبه اعلاي نفس یعنی تمام آن کثرات و کمالاتی که در مراتب مادون پراکنده است در این مرتبه اعلی و حقیقت ذات نفس به وجود واحد بسیط موجوده، آنچه را که شما این ملکات مفصل میشمرید آن مقام اعلایش میشود آن وجود بسیط ، مفصل شده این وجود بسیط میشود صورت تفصیلی این کمالات و ملکات، پس نفس انسان که در ابتدا در مرتبه ضعف است چیزی نیست جز آن برآیند ملکات، حالات را خیلی بهش توجه نباید کرد چون حالات اثری ندارد، نه اینکه از وجود انسان محو بشود.
هیچ چیزی در نظام عالم نابود و معدوم نمیشود اما اثرش زیاد نیست، آنچه که دارای اثر است همین ملکات است و برآیند این ملکات هم میشود آن ذات نفس، حالا در هر جهتی و جانبی که بود، چه در جانب خیر چه در جانب شر چه مخلوطی از اینها، و حالا آن ملکه هم به هر چیزی تعلق گرفت.
یکی نقد عمرش را صرف این کرد که آهنگ و موسیقی و اینها و موسیقیدان قهاری هم شد، این ملکه وجودش همین است، اون یکی نقاش است، یکی پزشک است، یکی زمینشناس است، حالا هر که هر چیزی، اینها در جهات علمی است، در جهات اخلاقش هم همین است، چون ملکات انسان جنبههای مختلف دارد، هم جهت علمی دارد و جهت اخلاق دارد و جهت عمل و صنعتهایی که از او سر میزند دارد، بالاخره اگر شما خواستید بگویید این روح و این نفس از چه تشکیل شده است، حالا به بیان مسامحی برای تقریب به ذهن میگوییم از این برآیند ملکات علمی و اخلاقی و عملی، این وجود انسان است.
اگر حرف این مفوّضه و کسانی که سخنشان مثل همینهاست یعنی قائلان به تفویض درست باشد، معنایش این است که ما مستقلاً خالق افعال خودمان هستیم، آن حرفشان این بود، از آن طرف ما خالق افعالیم، ذات انسان چیست، ذات انسان یعنی آن حاصل و برآیند ملکاتی که نتیجه تکرار اعمال است، پس معنایش این میشود که ما با عملی که فعل خود ماست و بنا به فرض به ما هم واگذار شده، ما دیگر استقلال داریم در این مقام فعل ما با این فعل مستقل داریم خودمان وجود خودمان را میسازیم و به خودمان وجود میدهیم.
معنایش این است یعنی یک مرتبه اولیه کوچکی را خدا آفرید و بقیهاش را داریم خودمان با کار خودمان خودمان را میآفرینیم، چون گفتیم در سیر جوهری و استکمال انسان به تدریج با همین ملکات است که این نفسش شکل میگیرد و مرتبهاش از ضعف به کمال میرسد، خب این ملکات هم که نتیجه تکرار و تکرار اعمال و اخلاق و صور ذهنی است، پس ما داریم با این امور خودمان به آن مراتب دیگر وجودمان وجود میدهیم، خب معنیش که پس ما خودمان خالق خودمانیم.
نظم
و باختيار اختيار ما بدا[1]
متن کتاب
(و) رابعها قولنا (باختیار اختیار ما) نافية (بدا)[2]
توضیح: به اختیار اختیار ظاهر نمیشود، این حتی در خداوند هم همینطور است، خداوند هم اراده به ارادهاش نیست، اصلاً معنا نمیدهد اراده به خدا، خدا خودش خالق اراده خودش نیست، همانطوری که خودش خالق وجود خودش نیست، او همانطور که واجب بذات است مرید بذات است، ما هم همانطور که واجب بالغیریم مرید بالغیریم، پس اختیار به اختیار ظاهر نمیشود.
اذ کان الاختیار بالاختیار تسلسل
توضیح: اگر اختیار به اختیار باشد تسلسل محال پیش میآید.
قال المعلم الثاني في الفصوص
توضیح: فارابی در فصوص الحکمة فرمود که...
فإن ظن ظان أنه يفعل ما يريد و يختار ما يشاء
توضیح: اگر پندارگری چنین بپندارد که او خودش است که هر چه بخواهد انجام میدهد و هر چه بخواهد اختیار میکند یعنی مستقلاً اینطوری است، اگر کسی چنین پنداری داشت.
استکشف من اختياره، هل هو حادث فيه بعد ما لم يكن أو غير حادث
توضیح: طلب کشف و آشکاری میکنیم از اختیارش که آیا این حادث است یا حادث نیست، این اختیاری که داشتی حادث است یا حادث نیست.
فإن کان غیر حادث،لزم أن يصحبه منذ أول وجوده
توضیح: اگر اختیارش حادث نیست از همان اول باید میداشت، خب این که غلط واضح البطلان است.
و إن کان حادثا و لکل حادث محدث فيكون اختياره عن سبب
توضیح: اگر اختیارش حادثه است، هر حادثه هم محدث میخواهد، پس اختیارش یک علتی و عاملی و فاعلی میخواهد.
فإما أن يكون هو أو غيره
توضیح: این فاعل یا خودش است یا غیر خودش است.
فإن كان هو نفسه فإما أن يكون إيجاده للاختيار فيتسلسل
توضیح: اگر خودش باشد، این اختیار است، خب ایجادش برای این اختیار با اختیار است، ایجاد کردن اختیار با اختیار یعنی اراده کرده که اراده را خلق کند، خب نقل کلام به آن اراده دوم میکند، آن هم همین سؤال و تسلسل پیش میآید.
أو يكون وجود الاختيار فيه لا بالاختيار
توضیح: یا نه، اختیار در انسان اختیاری نیست، انسان ساخته شده است بر اختیار، نه اینکه به اختیار خودش مختار باشد.
فيكون مجبولا على ذلك الاختيار من غيره
توضیح: پس مجبول و ساختهشده و مفطور بر این اختیار از ناحیه غیر است.
و ينتهي إلى الاختيار الأزلي، انتهى باختصار ما
توضیح: پس به خداوند،برمیگردد.
لكن هذا لا ينافي كون فعل العبد باختياره
توضیح: این منافاتی ندارد که کار عبد را بگوییم اختیاری است، این به معنای جبر نیست.
اذ الفعل الاختياري ما يكون ذلك الفعل بالاختيار[3]
توضیح: کار اختیاری یعنی که این کار بر اساس اراده سر زده است.
لا ما يكون اختيار الفعل بالاختيار
توضیح: نه اینکه ارادهاش هم بر اساس اراده سرزده باشد.