1405/04/25
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /شرح منظومه
موضوع: شرح منظومه /الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في عموم قدرته تعالى لكل شيء خلافا للثنوية و المعتزلة
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
۱. اثبات عمومیت قدرت الهی و پاسخ به شبهه جبر
عنوان بحث اثبات عمومیت قدرت بود، یعنی اثبات این معنا که هر شیئی مقدور خداوند و مخلوق خداوند است. طرف مقابل یا ثنویهاند که کلاً شرور را مخلوق و مقدور اهریمن دانستند، یا عدهای هم مثل معتزله و برخی دیگر از متکلمین که افعال اختیاری انسان را مخلوق خود انسان و مقدور او میدانند و مخلوق خدا نمیدانند. برای اینکه ما اثبات کنیم تمام امور مخلوق خداوند و مقدور اوست چند تا دلیل آورده شد.
الف) دلیل اول: از راه امکان
راه اولش از راه امکان بود که همه اشیا چه از قبیل ذوات و چه صفات و چه افعال، آن ملاک مشترک نیازمندی به علت را دارند، همه ممکنالوجودند، ممکنالوجود هم در سلسله طولی به واجب برمیگردد. پس افعال اختیاری و غیراختیاری فرقی در این جهت نمیکند که آن هم در سلسله طولی به خداوند برمیگردند.
ب) دلیل دوم: از راه علم فعلی
دلیل دوم این بود که چون علم الهی فعلی است، به این معنا که علم منشأ صدور است و مخلوقات نشأت گرفته از علماند. این یک مقدمه. مقدمه دوم اینکه این علم فعلی و منشأ صدور، عین ذاته است مثل بقیه کمالات، پس عین قدرت هم هست. و این علمی که عین قدرت و عین ذات است، تعلق به همه اشیا گرفته است، او عالم به کل شیء است، پس یعنی قادر علی کل شیء. پس کل شیء همونطور که معلوم اوست، مخلوق و مقدور او هم هست.
1) پاسخ به شبهه جبر ناشی از علم و قدرت
اشکالی که اینجا ممکنه پیدا بشه اینه که پس این لازمهاش جبر است، چون اگر علم خداوند به هر چیزی تعلق گرفت و مطابق همون هم باید واقع بشود، و از سویی هم همین علم عین قدرت و عین ذات الهی است، پس همه امور همچنان که مطابق علماند، مخلوق و مقدور هم هستند. این معناش میشه جبر، یعنی او آفریده است این فعل را، پس نسبت به ما چیه، چرا ما باید پاداش یا مجازات داشته باشیم؟
پاسخش این است که علم خداوند همونطور که به افعال ما تعلق گرفته است، به سلسله مبادی و اسباب و علل این فعل هم تعلق گرفته است، یعنی علم الهی تعلق گرفته هم به فعل و هم اینکه این فعل از طریق چه مبادی و اسباب و عللی واقع میشود. همونطور که خود این فعل ضروری است از باب ضرورت علت و معلول، مبادی و اسباب و علل این فعل هم ضروری است از باب ضرورت علت و معلول. او میداند که ما به اختیار خود این کار را میکنیم، این اختیار جزو مبادی این فعل است، از ما سلب نشده، پس فعل اختیاری است.
قبلاً هم در بعضی مباحث دیگر خواندیم، ما اگه بخوایم کاری انجام بدیم، این کار مسبوق به اراده است، اراده مسبوق به علم است، هم علم تصوری که اول این شی را با مصالحش تصور کنیم، بشناسیم، و هم بعد از تصور و شناخت مصلحتها اذعان و باور به این مصلحت داشته باشیم، یعنی این شیء را میشناسیم و میفهمیم و تصدیق هم میکنیم که دارای مصلحت است، پس باید علم باشد تصوراً و تصدیقاً. سپس میل و شوق پیدا بشود، سپس این میل و شوق شدید بشه برسه به مرحله اراده، بعد هم کار انجام بشه. اینا مبادی فعل است فعل اختیاری.
این مبادی از همون اراده، نیروی عضلانی که بعد از اراده میآید و بعدش خود کار میآید، این مبادی تا برسیم به علم، اینا همه از لوازم وجود انسانه، خود انسان هم از لوازم وجود ملائکه و عقول است که در سلسله طولی واسطهای در افاضه و ایجاد انسانند، اون سلسله طولی هم نهایتاً برمیگردد به عقل اول. علم خداوند که فعلی است و منشأ صدور است، فقط برای این فعل ما که فعلی و منشأ صدور نیست، برای همه اشیا اینطوری است. علم فعلی خداوند و منشئیت صدور به کل عالم تعلق گرفته است، او عقل اول را ایجاد کرده است، از مجرای عقل اول اون دومی سومی و سایر سلسله عقول، و سپس باز از مجرای اونها انسان، از مجرای این انسان علمش بهش داده شد، علم تصوری تصدیقی، تا به اون مرحله آخر برسیم.
پس همه اینها رو باید دید، نه اینکه این مبادی رو این وسط نادیده بگیریم. بعد بگیم خداوند این فعل را آفریده است، پس اختیار نداریم. خداوند فاعل این فعل است ولی از مجرای این اسباب و علل، یکی از اسباب و علل و مبادی این فعل اراده و اختیار ما فعل اختیاری یعنی چی؟ فعل اختیاری یعنی فعلی که بر اساس اراده و خواست او فاعلش سر میزند. این کاری که از ما سر زد بر اساس خواست و اراده ما بود، پس کار اختیاریه، چرا میگویید کار جبری؟ جبری نیست.
اما اگر مقصود این است که این کار ضروری است، بله ضروری است، چون مثل بقیه ممکنات به حکم «لم یجب لم یوجد» باید ضروری بشود تا موجود بشود. مبادی هم باید ضروری بشوند، مبادی اون مبادی هم باید ضروری بشوند، و هاکذا تا عقل اول. به این معنا همه ضروریاند و مشمول قاعده ضرورت علت و معلول هستند. اما این ضرورت علت و معلول به معنای جبر که مقابل اختیار و نفی کننده اختیار باشه نیست. پس همونطور که فعل ما ضروریست، مبادی اون فعل هم ضروریست. انسان آفریده شده که به ضرورت مختار باشد، نمیتواند اختیار از خودش سلب کند.
یکی از ضروریات وجود انسان اختیار داشتن در بعضی افعال است، جبلت و فطرت و ساختار وجودی انسان همینطوریه، انسان همین گونه ساخته شده، پس همونطور که این فعل به ضرورت به وجود میآید، به ضرورت با اختیار به وجود میآید. چون ساختار وجودی انسان همینطوریه، و این جزو مبادی این اختیار یعنی جزو مبادی این فعل است، و این اختیار از لوازم وجود انسان است و قابل سلب هم نیست. انسان هم با همه این لوازم وجودش به ضرورت فعل عقل است. عقل اول هم فعل عقل بالاتر و هاکذا پس کسی نمیتونه اختیار رو از خودش سلب کنه، بگه من اختیار نداشتم.
ثبات اختیار برای انسان ضروری است. پس این فعل به ضرورت فعل اختیاریه. بنابراین اینکه علم خداوند فعلی و منشأ صدور است، به معنای نفی اختیار نیست، بلکه مؤکد اختیار است، چون خداوند همون گونه که علم داره باید در خارج رخ بده، خدا علم داره که ما به اختیار خودمون اینجوری هستیم. خدا علم داد که انسان موجودیست مختار و انسان باید مختار باشه در خارج و علم هم داد که این کار را با اختیار خودش انجام میده. پس به ضرر در خارج با اختیار انجام میشه.
بنابراین میشه ضرورت اختیار با وجوه و لزوم اختیار، پس نمیشه اختیار رو سلب کرد. به وجه دیگر برای اینکه اختیار قابل سلب نیست اگر از این طریق فلسفی الان گفتیم، از طریق عرفان بگید انسان مظهر خداونده است، یکی از کمالات الهی اراده و اختیاره، همونطور که ظاهر یعنی خداوند به ضرورت مختار است و این اختیار عین ذاتشه، مظهرش و آینه و نشانه اش هم که نشانه همین خداست تجلی الهی است یعنی تجلی اراده الهی تجلی علم الهی همونطور که خداوند اختیار دارد مظهرش هم دارای اختیار است. البته مراتب مظاهر مختلف است، سنگ و چوب هم مظهر خدا هستند ولی نحوه مظهریت شون متفاوته، ما به بعضی از مراتب و درجات این مظاهر به اصطلاح خودمون عالم یا مختار و مرید اطلاق نمیکنیم ولی بالاخره حداقلش اینه که در مورد انسان قطعاً همونطور که عالم هست مختار و مرید هم هست حالا بقیه اشیا نحوه علم و اراده شون چگونه است و مسئله ما الان نیست.
مسئله ما الان این بود که آیا انسان موجودیست مختار میگیم بله، به وجه عرفانی اگر تعبیر کنیم انسان مظهر خداوند است و بعضی از کمالات الهی اختیار اراده است. انسان مظهر این کمال هم هست، پس قابل سلب نیست. بفرما خب این متن رو بخونیم. بله خب اون رو گفتیم دیگر همین الان همین گفتم عرفانی شو گفتیم ما به حسب اصطلاح به این جمادات نمیگیم اینا عالم یا مختار یا مریدند، اون نحوه اختیاری که در انسان یا علم که در انسان هست به این نسبت نمیدیم. چرا؟ چون نحوه انسان یا علم که در انسان هست به این نسبت نمیدیم.
مظهریت این جمادات با نحوه مظهریت انسان متفاوته. ما در بعضی از این مراتب بهش میگیم عالم است، میگیم مختار است. الان هم اینکه اونا اگه اختیاری یا علمی براشون هست به چه نحو است، اون مسئله ما نیست. الان مسئله ما خود انسان است، چون سوال ما در جبر و اختیار مربوط به انسان بود. اینها مختار هستند یا نیستند، فعلاً مهم نیست. مهم اینه که ما مظهر خدایی هستیم که او مختار هست، ما هم مظهر این کمالاتش هستیم، پس اختیار در ما هم هست، قابل سلب نیست. فعلاً جبر و اختیار رو برای خودمون میخوایم حل کنیم، الان وکالت مون رو از اشیا دیگه برداشتیم، وکیل اونا نیستیم که اونا چی هستند.
ج) دلیل سوم: بر عمومیت قدرت و پاسخ به شبهه جبر
وجه سوم و دلیل سوم برای اینکه قدرت خداوند تعلق به همه اشیا گرفته است، پس هر شیئی مقدور و مخلوق است و در عین حال موجب جبر هم نمیشه، از راه همون قاعده ضرورت علی و معلولی است که «الشیء ما لم یجب لم یوجد». از اون طرف «ما لم یوجد لم یوجد»؟ چیزی موجود نمیشود مگر اینکه ضروری باشه، اگر هم بخواهد کاری بکند باید موجود باشد تا کار بکند. این دو تا رو کنار هم بگذارید، شیء تا موجود نشود مبدأ ایجاد نمیشود، پس «لم یوجد» ایجاد کننده و فاعل نیست مگر اینکه خودش موجود باشه. خودش چگونه موجود میشود؟ وقتی وجود خودش ضروری باشه. چرا؟ چون او از خودش ضرورت و وجود ندارد. بنابراین ایجاد و اثرگذاری فرع وجود، فاعلیت و انجام فعل فرع اصل وجود است. باید شی موجود باشد تا فاعل باشد، تا موجد باشد.
حالا میریم سراغ وجود، وجود اصل است، ایجاد و اثرگذاری فرع است. از وجود سوال میکنیم آیا وجود شی از خودش است یا وجودش از غیر است؟ وجود از خود ندارد. وقتی چیزی از خودش وجود ندارد، به طریق اولی فروعش هم از خودش نیست. همونطور که وجودش از خودش نیست، ایجادش هم استقلالی نیست، همونطور که وجودش وابسته است، ایجاد و اثرگذاریش هم وابسته است.
اگر شیئی در مقام اثرگذاری و ایجاد مستقل باشد، معناش اینه که باید در اصل وجودش هم مستقل باشد. اگر اصل وجود وابسته به غیر است، لوازم این وجود که از جملهاش ایجاد و فاعلیتش است، اینم میشه وابسته. پس افعال هم وابستهاند، افعال یعنی همون فاعلیت، این شکل مراتب فاعلیت و ظهور فعلیتش چون اصل وجودش وابسته است، در فاعلیت و ایجاد و اثرگذاری هم وابسته است. چون در اصل وجود استقلال ندارد، در فاعلیتش هم استقلال ندارد، بنابراین افعالش هم وابسته به حق تعالی است. ولی این معناش بازم جبر نیست.
همونطور که وقتی شما میگویید هیچ شیئی از خودش وجود استقلالی ندارد، وجود مستقل منحصر در حق تعالی است، ولی معنای این سخن این نیست که پس اشیا معدومند، معناش اینه که اشیا وجودات وابستهاند، نه اینکه معدوم باشند. کذلک وقتی میگیم اشیا در ایجادشون وابستهاند، یعنی ایجاد استقلالی مثل وجود استقلالی منحصر در حق تعالی است، ولی وجود استقلالی حق تعالی است و این منافات نداره که اشیا به وجودات مجازی وابسته و وجود رابط موجود باشند. کذلک ایجاد حقیقی منحصر در حق تعالی است، ولی ایجادات وابسته، ایجادات میانی منافاتی ندارد.
حکم ایجاد حکم وجوده، اگه وجود وابسته داری، ایجاد وابسته هم داری، اگه وجود استقلالی است، ایجادش هم استقلالی است. خب ما اثبات میکنیم که اشیا موجودند، نمیگیم معدوم، پس باید اثبات کنی که اشیا ایجاد و فعالیت هم دارند، ولی همونطور که وجودشون وابسته است، ایجادش هم وابسته است. بنابراین موجود هم به ماهیت صادق است، به معنای اینکه منشأ انتزاعش وجود داره. شما وقتی میگید انسان موجود است، دارید حکم موجود رو به ماهیت میدید، ولی معناش اینه که منشأ انتزاعش موجوده. موجود بر وجود هم صادق است به معنای وجود رابط، یعنی موجود ا فی غیره، به اونم میگید موجود، به وجود رابطی هم میگید موجود، یعنی غیره هست به وجودجوهر هم که لنفسه است ، بازم میگید موجود، به وجود بنفسه که واجب به ذات است، به اونم میگویید موجود. موجود به همه اینا صدق میکنه، به همین نحو که موجود به همه صادق است، ایجاد هم به همه صادق است.
همونطور که حصر وجود به نفسه استقلالی در خداوند منافات با اثبات وجودات وابسته ندارد، حصر ایجاد حقیقی هم در خداوند منافات با ایجادات وابسته ندارد. به این معناش جبر نیست، جبر نشد. حالا اگر کسی گفت خب این وجود که رابط است، فی غیره هست، پس دیگه این موجود به وجود خداست و بس، ایجاد هم که همین حکم رو داره، پس خلاصه اینا مجازه، مجاز عرفانی. اگر کسی این معنا رو گفت، اول باید وجود رو از خودش سلب کند، وجود رو از خودش سلب کنه، بعد ایجاد هم از آن سلب میشود.
به همون معنا و به اون نحوهای که وجود از او سلب شد، در همون مرتبه ایجاد ازش سلب میشه، ولی نمیشود که شما وجود را اثبات بکنید، میگویید من هستم، نوبت کار و فعل که رسید، به کی مربوط به خدایه، این دیگه یک بام و دو هواست، این به خاطر فرار از تکلیفه. اگر کسی قرار است فاعلیت را منحصر در حق تعالی کند، بگوید خداست که فاعل است و بس، اول باید وجود و منحصر در حق تعالی کنه، یعنی وجود از خودش سلب کنه. اگر وجود از خودش سلب کرد، واقعاً نه که به زبان سلب کنه، به حقیقت توجهای داشته باشه، وقتی وجود از او سلب شد، کسی باقی نمیماند بگه خب حالا که وجود از من سلب شد، افعال از من سلب بشه، پس من هر کار کردم دیگه ربطی به من ندارد.
این در واقع معناش اینه که میخواد چیزبازی درباره هر کاری دلش بخواد بکنه، بعد هم بگه خب اینکه مربوط به خدا بود دیگه، ما نباید پس پاداش مجازات داشته باشیم. اول باید وجود رو از خود سلب کرد به حقیقت امر بعد خود به خود ایجاد و لوازمش هم سلب میشود. مثل اون کسی که به مقام فنا رسیده است، کسی که به فنا رسید، او اصلاً سوال نمیکنه که این فعل من یا فعل خدای منی وجود نداره دیگه. خب به اون مقام فنا که رسید، بعد خدا و بس، ولی تا نرسیده است و خودش رو میبند، لوازم خودش هم باید ببند، لوازم همین فاعلیتش قابل سلب نیست. این قسمت هم بخونیم.
نظم
و إن علم الأول فعلي و كيف لا و علمه ذاتي[1]
و الشيء لم يوجد متى لم يوجدا
متن کتاب
و ثانیها قولنا (إن علم الأول) تعالی شانه (فعلی)[2]
توضیح: علم خداوند فعلی و منشأ صدور است.
(و کیف لا) یکون فعلیا (و علمه ذاتی) [3]
توضیح: این علم ذاتی هم هست، یعنی چه؟
ای عین ذاته التی هی عین حیثیة العلیة لکل شیء
توضیح: ذات خودش همون علت اشیاء. همین ذاتی که عین علم است، عین علیت است، عین قدرت هم هست. علم به همه اشیا تعلق گرفت، پس قدرت هم به همه تعلق گرفت.
علم تعلق بکل شیء و قدرته تعلقت بکل شیء.
توضیح: اگر کسی توهم جبر میکند غلط است.
و لا تتوهمن الجبر من ذلک
توضیح: هرگز توهم جبر نکن.
لأن علمه الفعلی کما تعلق بفعلك کذلک تعلق بمبادیه القریبة و البعیدة و المتوسطة
توضیح: علم الهی به فعل شما و فعل من و همه افعال اختیاری ما تعلق گرفت، با مبادی. حالا سلسله مبادی بعضی در درون وجود انسان، بعضی مثل عقولاند، اون مبادی غریب و بعید و متوسط شامل چیه؟
من قدرتك و اختیارك الحسن أو السییء
توضیح: شخص اختیار خوب یا بد را دارد.
و تصورك إیاه و تصدیقك بغایته،العقلية الدائمة أو الوهمية الداثرة
توضیح: باید علمش داشته باشیم تصوراً، تصدیق که تصدیقش کنیم که مصلحت داره. حالا این علم تصوری و تصدیقی یا بر اساس تخیلات یا بر اساس عقله که قبلاً در بحثهای دیگه خواندید. اینکه اون مصلحت و غایتی و منفعتی که بهش میرسیم یک غایت اخروی باقی باشد یا نباشد، اونا مسئله دیگری است. بالاخره تصدیق به غایت باید باشه تا کسی به مرحله فاعلیت برسه. تصدیق به غایت یعنی مصلحتش. حالا اون غایت ممکنه غایت عقلی دائم باشد یا وهمی فانی باشد و هر چی میخواد باشه، بالاخره بر اساس اختیار است.
و بالجملة تعلق علمه بفعلك،مسبوقا بمباديه
توضیح: خلاصه علم الهی تعلق گرفته به فعل تو در حالی که مسبوق به مبادی و مقدمات و سلسله اسباب و عللش است.
فلزمت المبادی،فاختيارك أيضا حتم
توضیح: پس مبادی هم میشن ضروری، اونا هم میشن لازم. اون مبادی و مقدمات که شدن لازم و ضروری، نتیجه اونها هم میشود لازم و ضروری. نتیجه اونها چیه؟ اختیار. نتیجه اختیار چیه؟ کار. پس اینجا ضرورت اختیار میشه؛ وجوب اختیار از باب ضرورت علی و معلولی میشود.
فالوجوب بالاختیار و وجوب الاختیار لا ینافی الاختیار
بنابراین اینکه اختیار ما ضروریست در سلسله اسباب و علل، و ضروری است که ما به اختیار خود این کار رو بکنیم، این معنیاش سلب اختیار نیست، یکی منافات با اختیار نداره. بالاخره این فعل شما بر اساس اختیار صادر شده یا نشده؟ یکی بر اساس اختیار صادر شده، پس توضیح: وجوب کار به اختیار، و وجوب خود اختیار منافات با اختیار ندارد.
فأین المفر من الاختیار،
توضیح: از اختیار فراری نیست و وجه دیگرش این است.
کیف و أنت و أمثالک أظلال القادر المختار،[4]
توضیح: ما أظلال و پرتوها و مظاهر خداوندی هستیم که او قادر مختار است.
فتبصر،
توضیح: اینجا دیگه امر به زیادی بصیرت میکنه چون مسئله مقداری سنگینتر میشود
(و)ثالثها قولنا (الشیء لم یوجد متی لم یوجد)،أي الإيجاد فرع الوجود
توضیح: شیء فاعل و ایجاد کننده نیست مادامی که موجود نشود، یعنی ایجاد فرع وجود است.
و إذ لا وجود حقیقی للممکنات فی ذواتها
توضیح: ممکنات در ذات خودشون وجود حقیقی ندارند، یعنی از خودش که وجود ندارد.
إذ الممکن من ذاته أن یکون لیس و له من علته أن یکون أیس
توضیح: ممکن از ذات خودش هیچ است، لیس است، از ناحیه علت هستی است. اگر ممکن مقصودت امکان ماهوی باشد، این به خودی خود ممکنه، به ذات از خود نداری. اگر مقصود امکان فقری وجودی باشد، این عین فقر و وابستگیه. پس بالاخره «من ذاته أن یکون لیس» یا حکم وجودش. ایجاد هم که فرع همین وجوده، تا موجود نباشد که فاعل نمیشود. پس چون ممکن وجود حقیقی استقلالی از خودش ندارد.
فلا ایجاد حقیقی لها. لها فإذن
توضیح: همچنان که هیچ وجودی نیست مگر اینکه این وجود از ناحیه حق است، ترشح از ناحیه حق، یعنی تجلی. این ترشح در عرف ما مثل یک قطرهای آبی که ترشح است، دریا میکند و جدا میشه از دریا، ما اینجوری ترشح را میفهمیم. این ترشح به این معنا نیست در اینجا، ترشح هست یعنی معلول پرتو علت و در حیطه وجود او و موجود به وجود اوست، نه اینکه کنار او. چون اون قطره آب کنار دریای نامتناهی هم اگه به فرض باشد، او یک قطره است، دریا یه قطره در واقع دریای نامتناهی نیست، غلط گفتی نامتناهی محدوده، ولی اندازهاش با هم خیلی فرق میکنه، اما جدای از هم. ولی ممکن و وجود امکانی جدای از حق نیست، موجود به وجود حق است. این اقتضای توحید ذاتی است. این جمله ناظر به توحید ذاته، توحید ذاتی یعنی ذات حقیقی و وجود حقیقی منحصر در حق تعالی است. ماسوای او از خود چیزی نیستند، موجود به وجود او اند. اگر کسی توحید ذاتی را فهمید و اهل توحید است، او نمیشود دیگه بعد در مقام فعل به اشیا استقلال بدهد.
اینایی که مثل معتزله و برخی دیگر از متکلمین در مقام فعل اشیا را گفتند، به خاطر صحت تکلیف و امثال اینها گفتند اینا مستقل خودشون فاعل کار خودشونند، اینا اهل توحید ذاتی نیستند، اصلاً اون توحید ذاتی رو نفهمیدن. و الا اگر کسی توحید ذاتی را بفهمد به حقیقت امر نمیشه دیگر توحید افعالی را منکر بشه. توحید ذاتی اقتضا این است که وجود حقیقی منحصر در حق تعالی است.
غالب افراد توحید ذاتی را اینجوری معنا میکنه که خدا یکیه، خب این غلط است. خدا یکیه که عین شرک است، چون یکی مقابلش دو تاست، قابل شمارشه، منتها اتفاقاً نشده، اتفاق نیفتاده که دو تا باشه، مثل اینکه بگی در منظومه شمسی یک خورشیده، ولی فرض دو تا که میشود کرد. کسی که گمان میکند توحید ذاتی یعنی یکی بودن خدا، وحدت و وحدت عددی توهم کرده است. خداوند یگانه است، اقتضای توحید ذاتی یگانگی مطلقه است. اگر یگانه است یعنی حد و مرز نداره، اگه حد و مرز نداره یعنی وجود نامحدود است، به شمارش در نمیآید، در عرض چیزی قرار نمیگیرد. اگه وجود نامحدود است و یگانه و وحدت محض است، پس در جنب او وجودی نیست، این معنی توحید ذاتی است.
اگر در جنبش وجودی نیست، پس در جنبش ایجادى هم نیست. ولی معناش این نیست که پس اشیا معدومند، نه، میگویید اشیا موجودند به وجود او، اگه موجود به وجود او هستند، فاعلند بهفاعلیت او. پس فاعلیت به وزان وجود برای اشیا اثبات میشود. همچنانی که خواهیم گفت.
کما لا وجود إلا و هو من مترشح من لدیه
توضیح: همونطور که هیچ وجودی نیست مگر اینکه از ناحیه حق است.
کذلک لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم.
توضیح: این توحید افعالی در مقام فعل و اثرگذاری، حول و قوه از ناحیه حق است، نه به این معنا که او یک چیزی به ما داده، حالا مثل ثروتی که باباش به بچه میده که لا حول و لا قوة إلا بالله یعنی اینکه در همین حین که داد باز هم حول و قوه الهی است، چیزی از او کم نشده است. ما به حول و قوه او حول و قوه داریم. همونطور که موجود به وجود او هستیم، فاعل به فاعلیت او و قوی و قادر به قدرت او هستیم.
لکن لیس هذا قولا بالجبر إذ کما أن حصر الوجود الحقیقی فی الحق تعالی لا ینافی وجود موجودات بوجودات مستعارة مجازیة
توضیح: ولی این جبر نیست. همونطور که در باب وجود وقتی میگیم وجود مستقل حق است و بس، وجود حقیقی خدا است معنی اش این نیست که بقیه اشیا معدوم اند معنی اش این است که موجود اند به وجود حق تعالی یا به وجود مجاز مجاز عرفانی و اطلاق وجود و موجود به ماهیت میشود اینکه اعتباری است به وجود فی غیره رابط هم میشود به رابطی و نفسی هم میشود و همه این اطلاق وجود میشه همچنان که حصر وجود حقیقی در خداوند منافات با وجود موجودات متعدد به وجود مستعار ندارد،
کذلک حصر الإیجاد الحقیقی فیه لا ینافی اثبات ایجادات وسطیة غیر مستقلة.
توضیح: همونطور که وجود حقیقی منحصر در حق است بقیه وجود مجاز دارند، حصر ایجاد حقیقی هم در خداوند منافات با ایجاد وسطی و مبانی و مراتب غیر مستقل ایجاد ندارد. پس همونطور که وجود رو هم به خدا نسبت میده هم به خلق ولی با دقت در معنا من موجودم خدا هم موجود است اما من موجودم به وجود حق، خب من فاعلم به فاعلیت حق و هر فاعل دیگری هم همینطور است.
ربطی هم به جبر و اختیار ندارد. فعل جبری هم اگه باشه حکمش همین است. فعل طبیعی و قسری هم باشه حکمش همین است. آتش من میسوزاند به حول و قوه الهی، اون سنگ هم برخلاف جهت خودش بالا میرود بازم به حول و قوه الهی. یک کسی فعل جبری از ان سر زده بازم به حول قوه الهی سر زده، ایجاد سر زده به حول و قوه الهی همه مراتب ایجاد و فاعلیت الهی است.