« فهرست دروس
درس شرح منظومه استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/04/07

بسم الله الرحمن الرحیم

غرر في رد حجة المشائين على كون علمه تعالى بالارتسام‌/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته‌ /فلسفه اسلامی

 

موضوع: فلسفه اسلامی/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته‌ /غرر في رد حجة المشائين على كون علمه تعالى بالارتسام‌

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.


جمع‌بندی نهایی بحث علم الهی .1

 

سخن پایانی در باب علم این است که وقتی می‌گوییم خداوند عالم است و إن الله بکل شیء علیم به حسب تعبیر موضوعی داریم و محمول و معلومات. مقصود از موضوع این گزاره، وجود صرف نامحدود است که این وجود صرف به عین صرافت و نامحدود بودن و بساطتش، در عین این بساطت کل معلومات و کل وجودات ولوازم آنها که ماهیات باشند، برای او حاضر است و به عین همین وجود صرف، و کل الاشیا است به حکم بسیط الحقیقة کل الاشیاصادر اول و فیض او هم که اشیا محاط آن صادر اول و تعینات او هستند،

 

عین ربط به اوست و غیر خارج از حیطه اوست. پس همین «هو» که به این وجود صرف اشاره می‌کند، یعنی دارید به هر دو مقام اشاره می‌کنید، هم مقام ذات که صرف الوجود است و کل الاشیا است، و هم این صرف الوجود کل الاشیاء که فیضش عین ربط به او و عین فقر به او و غیر خارج از حیطه اوست. پس یعنی ذات حاضر است برای ذات و در این حضور، همه امور هم به نحو بسیط در عین این وجود مطلق به معنای کل الاشیا، و هم همه این فقرا و ظهوراتی که عین فقر است به معنای عدم خروج از حیطه او، حاضر هستند. ما در علم نیز همین را می‌خواهیم، ما در علم آشکاری معلوم را برای عالم می‌خواهیم، در هر دو مقام هم به عین صرافت ذات و هم به عین عدم خروج چیزی از حیطه او، همه امور برای او حاضر است.

 

نکته آخر نیز این بود که صرف الوجود فیض از حیطه او و در صقع اوست و به عین همین بیان که فیضش از صقع خودش و از ناحیه خودش است، هیچ وجودی نیز خارج از حیطه وجود مطلق نامحدود نیست. این حاصل مطلبی بود که با توضیح بیشتر در جلسه پیش بیان شد.

 

متن کتاب

 

فلما کان الواجب تعالی تاماً و فوق التمام، [1]

توضیح: واجب تام است، یعنی حالت منتظره ندارد و فوق تمام است، زیرا به وجود آورنده موجوداتی است که آنها تام هستند، مثل عقول که عالم منتظر ندارند و او نامحدود است و حد وجودی ندارد، پس فوق تمام است، یعنی علاوه بر اینکه هیچ قوه‌ای در او نیست و منتظر نیست، وجودش نیز نامحدود است و به وجود آورنده موجودات تام است

 

فإذا قلنا إنه يعلم الأشياء أردنا بموضوع هذه القضية الوجود الصرف أعني الوجود المجرد عن المجالي و المظاهر الذي ببساطته يحضره كل الوجودات بنحو أعلى،

توضیح: همین که می‌گوییم او عالم است، مقصودمان از موضوع این قضیه، وجود صرف است، یعنی وجود مجرد از مظاهر و مجالی که با همان بساطت و بسیط الحقیقه بودنش، کل وجودات را به نحو اعلی در بر دارد. پس با این گزاره به دو مقام اشاره می‌کنیم، هرگاه می‌گویید خدا آگاه است و عالم است، به دو مقام اشاره می‌کنید: مقام اول اینکه مقصود از موضوع این قضیه، وجود صرف است که با بسیط بودنش کل وجودات به نحو اعلی است، و این اشاره به مقام ذات کردید، و اشاره به ظهور ذات و مقام فعل هم کردید

 

و الفيض المقدس و الأقدس من صقعه و ربط محض به

توضیح: صادر اول نیز عین ربط به خداوند است، پس شما وقتی گفتید هو یعلم الاشیاء، مقصودت از موضوع این گزاره وجود صرفی است که بسیط الحقیقه کل الاشیا است و از سویی صادر اول هم عین ربط به اوست و خارج از حیطه او نیست،

 

فيرجع مفاد القضية إلى أن الذات حاضرة للذات،

توضیح: پس مفاد قضیه به این برمی‌گردد که ذات بر خودش حاضر است و به عین حضورش بر خود و برای خود، اشیا هم بر او حاضرند در دو مقام، هم در مقام بسیط که مقام ذات باشد و هم در مقام ظهور تفصیلی که عین ربط به ذات است

 

أي غير منفكة عن نفسه بحيث ينطوي العلم بالغير في هذا الحضور

توضیح: به عبارت دیگر او خودش خودش است، همین که می‌گویی خودش خودش است، اگر او را به عنوان آن وجود صرف مطلق نامحدود بشناسی و این‌گونه بشناسی، نه خودش خودش است، همه می‌فهمند خودش خودش است، هر چیزی خودش خودش است، اما این خود را باید بشناسی که این خودی که خود است یعنی وجود مطلق نامحدود، اگر کسی حق را به عنوان وجود مطلق نامحدود شناخت یعنی ختم کلام و چیز دیگری نمی‌خواهد. وجود مطلق نامحدود دیگر چه می‌خواهی؟ علم به غیر می‌خواهی، او در مقام ذات بسیط الحقیقه کل الاشیا است چون نامحدود است، علم به غیر در مقام فعل می‌خواهی، این فعل عین ربط اوست و خارج از حیطه این ذات نیست، این باز هم برمی‌گردد به ذات. پس خودش خودش هست. اول العلم معرفة الجبار، همه حرفها همین است، جبار آن که جبران کننده همه چیز است، او من کل شیء است و لا یک فی من شیء، او هم علم همه است و هم قدرت بر همه و هر کمال دیگری که تصور کنی همان است. پس مفاد این قضیه که خداوند علم دارد و عالم است و به کل شیء علیم است، برمی‌گردد که ذات حاضر است برای ذات، یعنی منفک از خودش نیست، به طوری که علم به غیر در همین حضور است

 

و لو لم يكن الفيض من صقعه لزم أن يتصور ما هو أكمل من الواجب تعالى عن ذلك،

توضیح: اگر فیضش و صادر اول از صقع او و از حیطه وجود او نباشد، لازم می‌آید که بتوانیم تصور کنیم چیزی را که اکمل از واجب است،

 

لأن الوجود المأخوذ بحيث يكون الفيض من صقعه أكمل من الوجود المأخوذ محدودا،

توضیح: زیرا وجودی که به گونه‌ای اخذ شود که فیض از صقع او باشد، اکمل است از وجودی که محدود اخذ شده باشد، یعنی بگویید خدا یکی است و فیضش و صادر اول و بقیه اشیا هم اشیای دیگری هستند، آنها هم موجود به وجود خودشان هستند و او هم موجود است به وجود خود، البته او خالق آنهاست، این می‌شود محدود،

 

فينبغي أن يكون ذلك هو الواجب،

پس باید آن (وجودی که فیض از صقع اوست) واجب باشد توضیح:

 

و من هذا يعلم أن لا وجود خارجا عن حيطة وجوده،

توضیح: و از این بیان معلوم می‌شود که هیچ وجودی خارج از حیطه وجود حق نیست. البته مسئله این است که به معرفت حصولی اولاً و به علم حضوری ثانیاً، این حقیقت ابدی ازلی را کسی شهود کند، یعنی معلوم است که همه امور موجود به وجود حق هستند و در این حرفی نیست، هر چیزی موجود به وجود حق است، باید این را اولاً در مقام معرفت اصولی و برهانی به یقین برساند و بعد هم شهود کند، و الا چیز جدیدی قرار نیست رخ بدهد، اگر کسی به شهود این معنا رسید، این را شهود می‌کند که از قبل هم همین‌گونه بوده و یک حقیقت بوده و او فقط متوجه نمی‌شد، مثل کسی که خواب است، اگر بیدار شد می‌فهمد که از قبل هم این بدن همان جایی بوده که الان هست و چیز جدیدی حاصل نشده، فقط معرفتش فرق کرده است.

 

رد استدلال مشائیون بر علم ارتسامی .2

 

یکی از جنبه‌های وضوح مطلب این است که اقوال مخالف نیز شناخته شود و وجه بطلان آنها معلوم شود. از جمله این اقوال که بسیار معروف و مشهور است، همان حرف مشائیان است. آنها برای اثبات علم ارتسامی و حصولی برای حق تعالی استدلالی اقامه کرده‌اند که باید به مفاسد این نظر توجه کرد

الف) بیان استدلال مشائیان

 

استدلال مشائیان برای اثبات علم ارتسامی این است که اشیا به حصر عقلی از سه صورت در مقام معلومیت خارج نیستند. ما قبول داریم که می‌گوییم همه چیز معلوم خداست، و خداوند عالم به هر شیء است. به حسب احتمال سه حالت قابل تصور است که اشیا از ازل معلوم خداوند هستند:

اشیا نه شیئیت وجودی دارند و نه شیئیت ماهوی، یعنی معدوم مطلق هستند و از ازل معلوم خداوند هستند.

اشیا شیئیت ماهوی دارند فقط، بدون وجود.

. اشیا هم شیئیت ماهوی دارند و هم شیئیت وجودی

 

برای درک این مطلب باید یادآوری شود که از تمام امور دو مفهوم به ذهن می‌آید: مفاهیمی که حاکی از چیستی شیء است که به آن ماهیت گفته می‌شود، و مفهومی که از بودن و واقعیت شیء خبر می‌دهد که مفهوم وجود است. به حصر عقلی به هر مفهومی اشاره می‌کنید، از این دو حالت خارج نیست یا به چیستی اشاره میکنید و یا به ان هویت و وجودش اشاره میکنید و عدم هم باطل است .

 

احتمال اول که معدوم مطلق باشد، واضح البطلان است، زیرا معدوم مطلق که نه شیئیت وجودی دارد و نه شیئیت ماهوی، چیزی نیست که علم به آن تعلق بگیرد

 

احتمال دوم که فقط ماهیت ثبات داشته باشد بدون وجود، همان حرف معتزله است که می‌گفتند ماهیت ثباتی دارند بدون وجود، یعنی معدوم در عین معدوم بودن ثابت باشد، و این نیز باطل است

 

پس می‌ماند احتمال سوم که هم ماهیت و هم وجود برای اشیا اثبات شود. حال باید تبیین کنیم که نحوه وجود این اشیا که از ازل معلوم خداوند هستند، چگونه است. این نحوه وجود یا قائم به ذات خداوند است یا قائم به ذات او نیست (یعنی معلول مستقلی است که استقلال وجودی دارد). اگر قائم به ذات خداوند نیست و مانند صفت و عرض برای او نیست، یعنی با وجود خارجی موجود است، که این وجود خارجی یا به وجود تجردی است (مثل مُثُل افلاطونی) یا به وجود مادی. اگر به وجود مادی باشد، معنایش ازلیت عالم ماده است که باطل است، و اگر به وجود تجردی باشد، یعنی مُثُل که در جای خود ابطال شده است. بنابراین این فرض نیز باطل است

 

پس می‌ماند اینکه اشیا از ازل معلوم خداوند هستند به وجودی که قائم به ذات خود اوست. این نیز دو حالت دارد: یا به نحو اتحاد عالم و معلوم است که باطل است، یا به نحو صورت‌های علمی مرتسم و زائد بر ذات و قائم به ذات است که این مدعای مشائیان است.

 

ب) نقد استدلال مشائیان

 

نقد نخست: نقض به قدرت و اراده

 

مرحوم حاجی در رد این استدلال می‌فرمایند که این استدلال را می‌توان به قدرت و اراده نقض کرد، زیرا قدرت نیز مانند علم از صفات حقیقی دارای اضافه است و مقتضی مقدور است. اگر بگویید علم الهی از ازل به اشیا تعلق دارد و این اشیا باید شیئیت داشته باشند و به صورت مرتسمه قائم به ذات باشند، در مورد قدرت نیز باید بگویید که خداوند از ازل قدرت بر مخلوقات دارد، پس مقدورات باید از ازل وجود داشته باشند و الا قدرت بدون مقدور معنا ندارد. در اینجا صورت علمی کافی نیست، زیرا قدرت بر خود مادیات تعلق می‌گیرد، نه بر صورت آنها. بنابراین اگر قدرت ازلی است، مقدورات نیز باید ازلی باشند، در حالی که اشیا حادث هستند. این نقض نشان می‌دهد که استدلال مذکور ناتمام است.

 

نقد دوم: حل مسئله از طریق بازگشت به وجود مطلق نامحدود

 

پاسخ حلی این است که نباید به معانی اضافی و انتزاعی علم و قدرت نظر کرد، بلکه باید به حقیقت عینی آنها توجه نمود که همان وجود مطلق نامحدود است. اگر علم را به معنای حقیقی آن یعنی وجود مطلق نامحدود بشناسید، و قدرت و سایر کمالات را نیز همین وجود مطلق نامحدود بدانید، آنگاه این وجود مطلق نامحدود، علم نامحدود و قدرت و اراده و حیات نامحدود است و خودش عین حضور کل الاشیا است. با مقدماتی که در مورد علم تفصیلی اثبات شد که او بسیط الحقیقه است، بسیط الحقیقه یعنی بسیط العلم و بسیط القدرة و بسیط الارادة.

 

همان‌طور که وجود بسیط نامحدود است، علم نامحدود و قدرت و اراده نامحدود نیز هست. پس در همین وجود مطلق نامحدود که کل الوجودات حاضر است، در علم نامحدود کل المعلومات و در قدرت نامحدود کل المقدورات حاضر هستند، ولی به نحو بساطت با همان توضیحی که در مورد علم داده شد. برای اثبات شیئیت ماهوی و وجودی معلومات و مقدورات، نیازی به پذیرش کثرت نیست. شیئیت وجودی برای اشیا همان وجود مطلق نامحدود است، زیرا شیئیت به تمام معنا همان ذات بسیط خداوند است که کل الوجودات است و لازمه این ذات بسیط، همان ماهیات نیز هست. بنابراین معلوم و مقدور و مراد و سایر مضافات همه به عین همان وجود مطلق نامحدود اثبات می‌شوند و نیازی به صور مرتسمه و توجیهات دیگر نیست.

 

ج) اشاره به روایت امام رضا علیه السلام

 

در احادیث ائمه معصومین علیهم السلام نیز مطلبی وجود دارد که این معنا را تأیید می‌کند. حضرت رضا علیه السلام فرمودند: «له معنى الربوبية إذ لا مربوب و حقيقة الإلهية إذ لا مألوه و معنى العالم و لا معلوم.» یعنی خداوند معنای ربوبیت را دارد در حالی که مربوبی نیست، و حقیقت الوهیت را دارد در حالی که مألوهی نیست، و معنای عالم را دارد در حالی که معلومی نیست. این حدیث بر اساس مقدماتی که گفته شد، به این معنا تفسیر می‌شود که در مقام ذات، علم و قدرت و سایر صفات به معنای حقیقی و عینی خود که عین وجود مطلق نامحدود است، موجود هستند و نیاز به متعلقات خارجی ندارند. برخی این حدیث را به علم بلا معلوم به معنای عدم شیئیت ماهوی و وجودی تفسیر کرده‌اند که همان احتمال اول در کلام مشائیان است و می‌گویند علم بدون معلوم یعنی نه ماهیت دارد و نه وجود، که این قابل قبول نیست، بلکه تفسیر صحیح همان است که بیان شد.

نظم

 

و قولهم علمه الأشيا في الأزل‌    إما بالارتسام في الذات حصل‌[2]

 

فهو و إلا الخلق كان أزلي‌    أو ميزه و علمه لم يحصل‌

 

أو يثبت المعدوم أو يكن مثل‌    أو غيره و امتنع التالي لكل‌

 

بمثل قدرة و غيرها انتقض‌    و الحل أن لم يعن معناها العرض

‌

متن کتاب

 

غرر في رد حجة المشائين على كون علمه تعالى بالارتسام[3] ،

می‌خواهیم دلیل مشائیان را که برای اثبات علم ارتسامی بوده است، رد کنیم توضیح:

 

(و قولهم علمه الأشیا) مفعول علمه (فی الأزل)،

این قولِ مشائیان است، توضیح:

 

لا یخلو إما بأن لا شیئية لها ماهية و وجودا،

توضیح: یعنی علم الهی به اشیا در ازل از سه احتمال خارج نیست: یا اینکه اشیا نه شیئیت ماهوی دارند و نه شیئیت وجودی،

 

و إما بأن لها شیئية ماهية فقط،

توضیح: یا اینکه فقط شیئیت ماهوی دارند،

 

و إما بأن لها شیئية وجود أيضا،

توضیح: یا اینکه شیئیت وجودی نیز دارند

 

و الوجود إما ذهني و إما عينی[4] ،

توضیح: و وجود آنها یا ذهنی است یعنی قائم به ذات خداوند، یا عینی است یعنی خارج از مقام ذات

 

و الذهني إما بنحو الارتسام و إما بنحو الاتحاد،

و ذهنی یا به نحو ارتسام است یا به نحو اتحاد توضیح:

 

و العيني إما وجود تجردي و إما وجود مادي،

توضیح: و عینی یا وجود تجردی دارد یا وجود مادی

 

و الكل باطل سوى واحد منها،

و همه باطل هستند مگر یکی از آنها توضیح:

فأشرنا إلى الثالث بقولنا (إما بالارتسام في الذات حصل فهو) المطلوب،

توضیح: پس به احتمال سوم اشاره کردیم که به نحو ارتسام در ذات باشد و این همان مطلوب مشائیان است

 

و إلى السادس بقولنا (و إلا الخلق كان أزلي)، وقف بالسكون على لغة

توضیح: و به احتمال ششم که وجود مادی باشد اشاره شد که اگر چنین باشد، خلق ازلی خواهد بود

 

و إلى الأول بقولنا (أو ميزه و علمه لم يحصل) و العلم مضاف إلى المفعول و الضمير عائد إلى الخلق و أفراده مراعاة للفظ الخلق ،

توضیح: و به احتمال اول که عدم مطلق است اشاره شد که در آن تمایزی بین معلومات نیست و علم حاصل نمی‌شود

 

و إلى الثاني بقولنا (أو يثبت المعدوم)،

و به احتمال دوم اشاره شد که اثبات معدوم است (همان حرف معتزله) توضیح:

 

و إلى الخامس بقولنا (أو يكن) تامه (مثل) أفلاطونية،

توضیح: و به احتمال پنجم اشاره شد که وجود تجردی مانند مُثُل افلاطونی باشد

 

و إلى الرابع بقولنا (أو غيره) كاتحاد العاقل و المعقول،

و به احتمال چهارم اشاره شد که به نحو اتحاد عاقل و معقول باشد توضیح:

 

(و امتنع التالي لكل) من هذه الشرطيات (بمثل) خبر لقولنا (قدرة و غيرها)كالإرادة (انتقض)،

توضیح: و تالی هر یک از این شرطیات ممتنع است و این سخن به قدرت و اراده نقض می‌شود،

 

لأن القدرة أيضا أزلية تقتضي مقدورا حتى القدرة على المكونات لأنها أيضا أزلية تقتضي المكون فيلزم أزليته،

توضیح: زیرا قدرت نیز ازلی است و مقتضی مقدور است، حتی قدرت بر مخلوقات (مادیات) نیز ازلی است و مقتضی مخلوق است، پس لازم می‌آید که مخلوق نیز ازلی باشد،

 

و الصورة هنا لا تكفي لأن وجوده العيني أيضا مقدور،

توضیح: و در اینجا صورت کافی نیست، زیرا وجود عینی مخلوق نیز مقدور است و خداوند قدرت بر خود آن دارد، نه بر صورت آن

 

و الحل أن لم يعن معناها) أي معنى العلم و القدرة و غيرهما (العرض)، )

توضیح: پاسخ حلی این است که اگر مقصود از این صفات مثل علم و قدرت، معانی عرضی و اضافی آنها نباشد،

 

يعني قد يطلق العلم و نظائره و يراد بها معانيها الإضافية العرضية،

یعنی گاهی علم و نظائر آن اطلاق می‌شود و معانی اضافی عرضی و انتزاعی آنها اراده می‌شود، توضیح:

 

و لا شك أنها بهذا الاعتبار متأخرة عن وجود متعلقاتها،

توضیح: و شک نیست که به این اعتبار متأخر از وجود متعلقات خود هستند،

 

وليست صفات كمالية له تعالى،

و اینها صفات کمالی برای خداوند نیستند، توضیح:

 

و قد تطلق و يراد بها مبادي تلك الإضافات،

و گاهی اطلاق می‌شوند و مبادی آن اضافات اراده می‌شوند، توضیح:

 

و هي متقدمة على وجود المتعلقات،

توضیح: و این مبادی بر وجود متعلقات مقدم هستند،

 

و لا مدخلية لغيره تعالى في تتميم ذاته أو صفاته،

و غیر حق تعالی هیچ دخلی در تمامیت ذات یا صفات او ندارد توضیح:

 

أ ما سمعت منا أن العلم الفعلي و هو الإضافة الإشراقية لا يستدعي متعلقا[5] ،

توضیح: آیا نشنیدی از ما که علم فعلی که همان اضافه اشراقی است، مستدعی متعلق نیست،

 

فما ظنك بالذاتي،

توضیح: پس درباره علم ذاتی چه گمان می‌بری؟

 

و الإيجاد الحقيقي لا المصدري هو الوجود المنبسط الذي هو تلك الإضافة الغير المستدعية للمتعلق،

توضیح: و ایجاد حقیقی نه ایجاد مفهومی، همان وجود منبسط است که آن اضافه غیر مستدعی متعلق است و خودش طرف ساز است .

 

و في أحاديث الأئمة المعصومين ما يؤيده كقول الرضا ع: له معنى الربوبية إذ لا مربوب و حقيقة الإلهية إذ لا مألوه و معنى العالم و لا معلوم

توضیح: و در احادیث ائمه معصومین علیهم السلام چیزی است که این مطلب را تأیید می‌کند، مانند سخن حضرت رضا علیه السلام که فرمود: خداوند معنای ربوبیت را دارد اگرچه مربوبی نیست، و حقیقت الوهیت را دارد اگرچه مألوهی نیست، و معنای عالم را دارد اگرچه معلومی نیست.

 

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo