1405/04/06
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في أن علمه بالأشياء بالعقل البسيط و الإضافة الإشراقية/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /فلسفه اسلامی
موضوع: فلسفه اسلامی/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في أن علمه بالأشياء بالعقل البسيط و الإضافة الإشراقية
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برلی مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.
بررسی اشکالات وارده بر علم تفصیلی فعلی و تبیین قاعده بسیط الحقیقه کل الاشیا
پس از بیان مباحث مربوط به علم فعلی، برخی اشکالات به شیخ اشراق وارد شده بود، زیرا سخنی که ایشان در باب تبیین علم فعلی دارد شباهت زیادی به حرف شیخ اشراق دارد و ممکن است آن اشکالات در اینجا نیز مطرح شود. این اشکالات سهگانه عبارت بودند از: نخست آنکه اگر علم تفصیلی خداوند، عین وجود اشیای خارجی باشد، لازم میآید که تغییر در علم الهی رخ دهد؛ دوم آنکه لازم میآید که تقدم علم بر معلوم از بین برود؛ و سوم آنکه لازم میآید که خداوند به غیر ذات خود استکمال پیدا کند.
الف) پاسخ به اشکال تغییر علم الهی
در پاسخ به اشکال تغییر علم، گفته شد که اشیا به ما هو علم و به لحاظ حضورشان نزد خداوند، ثابت و مستقر هستند، بنابراین تغییر در علم به ما هو علم رخ نمیدهد و تغیر در متعلق علم، مستلزم تغیر در خود علم نیست. همچنین علم از آن جهت که علم است و مضاف به حق تعالی میباشد، بر معلوم تقدم دارد و در همین علم فعلی نیز تقدم علم بر معلوم محفوظ است. البته این پاسخها بر اساس مبنای خود ایشان و با آن تغییراتی که در مبنا ایجاد کردهاند، ارائه شده است و الا سخن شیخ اشراق و ذهنیت او در این حرفها چنین نیست که بتواند این اشکالها را به این نحو پاسخ دهد
ب) پاسخ به اشکال استکمال به غیر
اما اشکال سوم که اگر علم تفصیلی الهی عبارت از وجود خارجی اشیا باشد، لازم میآید که خداوند به غیر ذات خود استکمال پیدا کند، ممکن است به شیخ اشراق وارد شود اگرچه میتواند توجیهی برای آن بیابد، ولی قطعاً این اشکال بر سخن حکمت متعالیه وارد نمیشود، زیرا اولاً آنها مقام ذات را نفی نکردهاند و علم تفصیلی ذاتی به جای خود باقی است و علاوه بر علم ذاتی تفصیلی، علم تفصیلی فعلی نیز وجود دارد، بنابراین استکمال به غیر پیش نمیآید و کمال حق تعالی به ذات خودش است، نه به این علم تفصیلی در مقام فعل.
ج) تبیین بیت منظومه و اشاره به دو مقام علم
بیتی که در منظومه آمده است و همه مطالب را در بر دارد، به این دو مقام اشاره میکند: فذاتُ تعالى عقلٌ بسيطٌ جامعٌ لكلِّ معقولٍ این بخش اشاره به علم ذاتی دارد، و والأمرُ تابعٌ نیز اشاره به علم فعلی دارد. ذات خداوند عقل بسیطی است که جامع همه معقولات است، یعنی هم بسیط است و هم جامع همه معلومات است، و بساطت در عین تفصیل محقق است. و اما الامر که همان وجود منبسط و صادر اول است که امر الهی و کلمه تکوینی «کن» است، تابع ذات است و این مطلب در ادامه توضیح داده خواهد شد.
د) تفکیک دو مسئله: وحدت در کثرت و کثرت در وحدت و توضیح قاعده بسیط الحقیقه کل الاشیا
نکته مهمی که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد، تفکیک دو مسئله متفاوت است که گاه با یکدیگر خلط میشوند. یکی مسئله وحدت وجود عرفانی است که عارف میگوید فعل خداوند خالی از ذات و خارج از ذات الهی نیست و اشیا موجود به وجود ذات خداوند هستند، نه اینکه اشیا موجوداتی برای خود در کنار وجود خداوند باشندتا مثلا بشماری بگویی عقل اول یکی و ان شی دیگری یکی نه این طور نیست. به عبارت دیگر، مسئله وحدت در کثرت یعنی وجود واحد ذات در کثراتی که ما عالم مینامیم ظهور و بروز دارد و آنچه را که ما عالم مینامیم، موجوداتی در جنب وجود خداوند نیستند، بلکه موجود به وجود خداوند هستند.
این همان معنای آیه شریفه است که میفرماید «یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ» و همه موجود به وجود او هستند، به گونهای که هیچ مرتبهای از واقعیت برای غیر خودش باقی نگذاشته است و چیزی غیر از حق و ظهورات او نیست این معنی وحدت وجودی است که عارف میگوید . به زبان فلسفی میخواهیم بگوییم میگوییم این وجودات ربط و فقر محض اند لذا وقتی میگوید امر تابع یعنی صادر اول عین ربط و وابستگی به خداوند است پی تمام اشیا این گونه اند چون همه ای اشیا مراتب همین ظهورات ان امر الهی هستند .
اما مسئلهای دیگر هست که غیر از این مسئلهٔ اول است، مسئلهای که در ابتدای ذکر من، در عبارت کتاب، برعکس آن گفته شده است. مسئلهٔ دیگری که ملاصدرا میفرماید کسی به آن نرسیده است، جایی میگوید: و لم أجد علی وجه الأرض له علم بگذارید، کسی را روی زمین نمیشناسم که این مسئله را بیان کرده باشد. و این مسئله غیر از بحث وحدت وجود عرفانی نیست، غیر از مسئلهٔ وحدت در کثرت. این مسئله عبارت است از کثرت در وحدت. مسئلهٔ اولی که در تعبیر اینجا به تقریر گفتم، وحدت در کثرت بود، یعنی وحدت ذات ظاهر و آشکار است در تمام این کثرات موجود، و اینها موجود به وجود ذات واحدند. اما این مسئلهٔ دیگر، کثرت در وحدت است،
یعنی همهٔ این کثراتی که ما در مقام فعل، به عنوان کثرت به آنها اشاره میکنیم، و به عنوان مخلوقات متعدد از آنها یاد میکنیم، و میگوییم همه موجود به وجود ذاتند، این کثرات، به عین وجود ذات، در مقام ذات، به وجود واحد بسیط و به عقل بسیط و همان بسیطالحقیقه موجود به آن هستند. این دو را باید از یکدیگر جدا کنید، و جدا کردنشان دقت و توجهی میطلبد، زیرا بسا اوقات از آن غفلت میشود. گاهی میگویید بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء؛ این مسئلهای که میخواهیم بیان کنیم، یعنی کثرت در وحدت، همان بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء است، یعنی هر آنچه از کثرات که همه موجود به وجود ذاتند، همه عین فقر و خارج از حیطهٔ ذات نیستند. اگر مقام ذات را بنگریم، او کلّ اینهاست.
و «کل» هنگامی که گفته میشود، از آن جهت است که ظهور تفسیری که پیدا میکند، در مقام کثرت، کثرات خلقی میشوند، و کل بدین معنا که یک کل مجموعهای، عین ذات باشد، نه، بلکه بسیطالحقیقه است، بسیط محض است، ولی این بسیطالحقیقه، کلّ کمال و کلّ اشیاء است. همین است آنچه از این طریق میخواستیم علم تفصیلی را در عین بساطت تبیین کنیم، و ما بر همین اساس علم تفصیلی را تبیین نمودیم. از این تعبیر، به «کثرت در وحدت» تعبیر میکنیم، یعنی تمام آنچه در مرتبهٔ علم فعلی متکثر است، آن روابط محض و فقرا و خلق و معلول و هر تعبیر دیگری که بخواهی، این کلّ وجودات، به حسب مقام ذات و مقام بساطت وجود بسیط الهی، با همان مقدماتی که گفتیم که وجود هر چه اعلی و اشرفتر باشد،
کمالات مادون در او به نحوی کاملتر و بسیطتر موجود است، و همچنین لوازم این کمالات مادون که ماهیات باشند، در این مرتبهٔ اعلی صادقند، بدون آنکه موجب کثرت گردند. اینکه بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء است، یعنی مقام ذات در عین بساطت، تفصیلی است که فراتر از آن، تفسیری معنا نمیدهد و تصور نمیشود. این معنا را کسی به آن نرسیده است، و کسی آن را تبیین نکرده است. عرفا هر آنچه گفتند،
در مورد مقام دوم بوده است، بحث این بوده که خلق خارج از حیطهٔ خدا نیست، و بحث این بوده که آنچه را ما مخلوق میگوییم، موجود به وجود حق است و عین فقر است؛ همهٔ اینها به جای خود. آنها این را میگفتند که وحدت وجودی که عارف میگوید، یعنی همین. اما اینکه وجود واحد بسیط الهی، به بساطت خود، کلّ وجودات است، این را اصلاً نگفتند، و بدان توجه نداشتند، یا اگر هم توجه داشتند، تصریحی بر آن نبود، و تبیین و اثباتی نیز نداشتند. در جایی به بعضی از سخنان ارسطو اشاره شده، و ملاصدرا میگوید این همان بسیطالحقیقه است، منتها اگر واقعاً ارسطو منظورش همین قاعده و همین سخن بوده، کسی پس از او بدان توجه نکرده است، تا اینکه ملاصدرا آمد، و اگر هم مقصود ارسطو این نبوده، ملاصدرا خود نخستین کسی است که این سخن را بیان کرده است.
اکنون آنچه متیقن است، اینکه قاعدهٔ بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء را مرحوم صدرا فرموده و اثبات و تعبیر نموده است. اما اینکه ارسطو نیز این را گفته یا نگفته، یا از آن سخنانی که به او نسبت دادهاند و ایشان از آن استفاده کردهاند، بله، همان معنای بسیطالحقیقه است. این مسئله اکنون برای ما چندان مهم نیست، ولی «لا تخسّ الناس أشیاءهم»؛ خب، ارسطو اگر گفته، خوب گفته، اما پس از او کسی به این مسئله توجه نکرده است. به همین دلیل ملاصدرا میفرماید جز ارسطو، کسی به این مسئله که بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء است، توجه نکرد، و اکنون ما این را تبیین و اثبات کردهایم. پس دو مسئله را از هم جدا کنیم: یکی مسئلهٔ کثرت در وحدت، یعنی بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء، یعنی مقام ذات و وجود بسیط الهی، کلّ وجودات است در عین بساطت. نکتهٔ مهم در اینجاست:
وقتی میگوییم او کلّ وجودات است، چرا تعبیر جمع به کار میبریم؟ با آنکه میگوییم بسیط است، این کاربرد «کل» و تعبیر جمع، به اعتبار همان وجودات حادثه است، زیرا هیچ چارهای برای اخبار از آن نداریم. همانگونه که شما میگویید خدا بسیط است، سپس میگویید به همه چیز آگاه است؛ خب، «به همه چیز آگاهی» با اینهمه، مشکل کثرت دارد، نه؟ ولی چرا این تعبیر را به کار میبرید؟ یعنی مقصودتان این است که در خداوند کثرتی هست؟ نه، مقصودتان این است که او با اینکه بسیط است، به اعتبار اینکه مخلوقات متعددند و او پیش از آفرینش باید علم به این مخلوقات متعدد داشته باشد،
و ما اگر بخواهیم این معنا را برسانیم، چارهای جز این نداریم که بگوییم او به همه آگاه است، ولی مقصود از این به همه آگاه بودن آن نیست که علوم متعدد در ذات خدا حضور دارند و عین ذات او هستند که کثرت پدید آید، بلکه به اعتبار آن مرتبهٔ بعدی، چارهای جز این تعبیر نداریم. در خود ما نیز همین گونه است. مثلاً شما ملکهٔ ضرب دارید، ملکهای بسیط، و بعد بخواهید آن را تعریف کنید برای کسی که نمیشناسد، میگویید ملکهٔ ضرب یعنی علم به همهٔ ضربهای متعدد؛
ناچار باید اینگونه تعریفش کنید. وقتی میگویید این ملکه، علم به همهٔ ضربهاست، مقصود این نیست که همهٔ ضربها در این ملکه چون کشکولی گرد آمدهاند؛ بلکه امری بسیط است، ولی در مقام شناساندن، چارهای جز تعریف به کثرت ندارید. اینجا نیز که میگوییم بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء، توجه داشته باشید که موضوع همان بسیط است و هیچ گونه کثرتی ندارد، ولی از آنجا که این بسیط، اگر ظهور مفصل عینی پیدا کند، همان اشیاء است، ناچاریم در مقام اخبار و شناسایی بگوییم او کلّ الاشیاء است، یعنی هر کمالی که در این مراتب، به نحو مفصل و پراکنده مشاهده میکنید، اصل و حقیقت آن، بدون کثرت، عین آن ذات است. پس حاصل سخن اینکه: «فذاتُه تعالی عقلٌ بسیطٌ جامعٌ لکلّ معقول»؛ ذات خداوند عقل بسیط است، یعنی علمی است در اعلی مرتبه، علمی بسیط که در عین بساطت، جامع و دربردارندهٔ همهٔ کمالات و همهٔ علوم است. پس هم تفصیل دارد و هم بساطت. این مقام علم ذاتی است که مفاد بسیطالحقیقه کلّ الاشیاء و مفاد کثرت در وحدت است،
و این همان چیزی است که ملاصدرا میگفت اوحدی از مردم به آن رسیدند. مسئلهٔ بعدی: والأمرُ تابعٌ لکلمةِ کنّ التکوینی و امر الهی صادر اول که دربردارندهٔ کل ممکنات است، او عین فقر و تبعیت مطلق از حق تعالی است، یعنی مقام فعل، به معنای ذاتی که دارای تبعیت باشد و محلّ ثبوت فقر گردد، نیست. بلکه مقام فعل خداوند، یعنی صادر اول و همهٔ لوازم آن که آنها را اشیاء و مخلوقات مینامیم، این مقام فعل، عین فقر و وابستگی به خداست، نه ذاتی که فقر بر آن عارض شده باشد.
پس «الو» یعنی امر تکوینی و کلمهٔ «کن» تکوینی، که میگویم عین تبعیت مطلق و فقر مطلق است. بنابراین هنگامی که به خداوند اشاره میکنید و میگویید «الله عالمٌ و الأشیا» «اللهُ بکلِّ شیءٍ علیم» در حقیقت به هر دو مقام اشاره دارید. چرا به هر دو مقام اشاره میشود؟ هم به علم ذاتی و هم به علم فعلی. با اشاره به علم ذاتی، ذات را ملاحظه کردهاید و میگویید ذات خدا که او بسیطالحقیقه است پس به همه چیز عالم است.
وقتی گفته میشود بسیط الحقیقه کل الاشیا، معنایش این نیست که ذات خداوند کثرت دارد، بلکه به اعتبار اینکه آن بسیط اگر ظهور مفصل عینی پیدا کند، همین اشیا هستند، چارهای جز این نداریم که در مقام اخبار و شناسایی بگوییم او کل الاشیا است، یعنی هر کمالی که در این مراتب نازله به نحو مفصل و پراکنده مشاهده میشود، اصل و حقیقت آن بدون کثرت، عین ذات است. پس ذات خداوند عقل بسیط است، یعنی اعلی مرتبه علم که در عین بساطت جامع و دربردارنده همه کمالات و همه علوم است،
بنابراین هم تفصیل دارد و هم بساطت دارد. این مقام علم ذاتی است که مفاد بسیط الحقیقه کل الاشیا و مفاد کثرت در وحدت میباشد و این همان چیزی است که ملاصدرا میگوید اوحدی از مردم به آن رسیدهاند. اما مقام بعدی که الامر تابع است، اشاره به کلمه تکوینی «کن» و امر الهی و صادر اول دارد که دربردارنده همه ممکنات است و عین فقر و تبعیت مطلق از حق تعالی است، نه ذاتی که فقر به او عارض شده باشد. وقتی به خداوند اشاره میشود و گفته میشود الله به کل شیء علیم است، در واقع به هر دو مقام اشاره شده است، هم به علم ذاتی و هم به علم فعلی
به علم ذاتی اشاره کردی، ذات را ملاحظه کردی و میگویی ذات خدا من دیگر او بسیطالحقیقه است پس عالم است به کلّ شیء، با همین توضیحاتی که گفتیم که ذات، عقل و علم بسیط و جامع همهٔ حقایق و کمالات است. وقتی به ذات اشاره میکنیم و متعلق حکمی قرار میگیرد، آیا ذات مثل یک کلی میماند که یک گوشهاش امر الهی و مخلوقات قرار گرفتهاند؟ یعنی یک جهت و سمت و سویی دارد، مثل خانهای که مثلاً میگوییم یک گوشهاش انباری است، یک قسمتاش حیاط است، یک قسمتش اتاق است؟ ذات که در غایت بساطت است، همین ذات بسیط که در عین بساطت، واجد و جامع کل کمالات و معلومات است، از همین ذات بسیط، آن امر الهی هم خارج نیست. امر الهی یعنی چه؟
یعنی صادر اول، و همهٔ آنچه را که ما مخلوق مینامیم. پس اگر ذات را کسی اشاره کند، معنایش این است که مخلوق را هم اشاره کرده، زیرا این مخلوق موجود به وجود همین ذات بسیط است، نه اینکه یک تکه از ذات شده باشد و وجود مخلوقات باقیاش ذات باشد؛ زیرا ذات که بسیط است، انقسام ندارد و جهت و سویی هم ندارد. پس اگر حکمی به ذات داده شد، وجه الله، امر الهی، صادر اول، و حالا هر تعبیر دیگری که بگوییم، آن داخل همین حکم است. وجه الله شانی جدای از ذات خداوند ندارد. چرا؟ چون عین فقر به خداوند است؛ او حتی در مقام تصور تا چه رسد به تحققش حتی در مقام تصور، وجه الله و امر الهی و کلمهٔ تکوینی، بدون حق تعالی که آمر به او و صاحب وجه است، حتی قابل تصور نیست، فضلاً از تحققش. از باب تشبیه: شما اگر یک معنای مستقلی را که در ذهنت معنای حرفیاش را داری اشاره میکنی، وقتی ذکر کردی، چه جملهای گفتی که مشتمل بر معانی اسمی و حرفی بود؟ نظر شما به معنای اسمی است، ولی آیا در ضمن او، حرفی هم تصور کردی یا نه؟ معلوم است که تصور کردید.
وقتی میگویید «سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَی الْکُوفَةِ»، شما سیر و بصره و کوفه را تصور کردی، ولی در ضمن او، اصلاً اگر آن معانی اسمی نباشند، این «سِرْتُ» و «مِنَ» و «إِلَی کوفه» باز بیمعنا میشود، ارتباط اینها بیمعنا میشود. درسته؟ پس استقلالاً نظر شما به معنای اسمی بود، ولی این معنای اسمی بدون حرفی هم نبود. به محض اینکه بیایی به خود حرفی به تنهایی بخواهی توجه کنی، دیگر آن حرفی نیست، دیگر مطابق واقع نیست. تا بیایی «مِنَ» را از این جمله بکشی بیرون و بگویی خب «مِنَ» در اینجا هست، این «مِنَ»ای که شما کشیدیش بیرون، با آن «مِنَ» واقعی و آن «إِلَی» واقعی که در جمله است، فرق میکند. درسته؟ آن «مِنَ» و «إِلَی» واقعی کیست؟ وقتی که در ضمن مستقل دیده شود. با او دیده شود، بدون او هیچی نیست. بدون او، بله عنوانش را میآوریم، ولی خود ما میفهمیم که این عنوان با آن معنون متفاوت است. در معنای حرفی، همین که کسی این معنا را توجه کند که «إنّ الله عالم» یعنی هم دارد علم ذاتی را اشاره میکند و هم علم فعلی را، که این علم فعلی خارج از حیطهٔ آن ذات نیست. در واقع معنایش این است که ذات و حقیقت الهی، خودش بر خودش و برای خودش آشکار است، خودش از خودش غایب نیست. اگر خودش از خود غایب نیست، یعنی اشیا هم که مظهر در همین ذات و موجود به وجود همین ذاتند،
برای او حاضرند، چیزی از او غایب نیست. پس دارید هم به علم ذاتی اشاره میکنید هم به علم فعلی. توجه کردی چی شد؟ پس خلاصهٔ مسئله: علم اگر درست حل بشود، خوب، کسی مسئلهٔ علم را بفهمد، مسئلهٔ وحدت وجود درست فهمیده، مسئلهٔ بسیطالحقیقه را که ملاصدرا میگفت کسی به آن نرسیده – اگر اوحدی رسیده باشند – فهمیده، نسبت خداوند و خلق را درست فهمیده است. تصور عامیانه از نسبت خدا و خلق این است که خب، یک صاحبآقایی هست، مخلوقاتی هم خلق کرده است، اینها هم برای خودشان هستند و او هم برای خودش است، البته صاحب، مالک، امر و نهی میکند و بعد هم جزا میدهد. پس اینها به جای خود هستند، ولی نه به این تصویر عامیانهای که عوام دارند. همانطور که آنها وجودشان را مغایر با حق مییابند و میبینند، جزا و امر و نهی را هم اینگونه تصور میکنند، یعنی یک تصور غلط از اول هست و بر اساس آن غلط، همینطور میرود جلو دیگر. بعد همهٔ آن حقایق که در دین آمده است را بر اساس آن تصور اولیهٔ اشتباه خود معنا میکند.
و) پاسخ به شبهه عینیت یا غیریت صادر اول با ذات
سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که اگر امر الهی تابع محض است و خارج از ذات نیست و موجود به وجود ذات است، پس صادر اول یا عین ذات است یا عین ذات نیست و بین نفی و اثبات که حد سومی وجود ندارد. اگر عین ذات باشد که دیگر امر و فعل معنا ندارد و اگر غیر از ذات باشد، پس علم خداوند در مقام ذات به آن تعلق نمیگیرد. پاسخ این است که اشکال در این نیست که صادر اول یا عین ذات است یا نیست، بلکه اشکال در این است که شما اصلاً نمیتوانید صادر اول را بدون لحاظ ذات و بدون استقلال در نظر بگیرید تا بعد در مورد آن سؤال کنید که آیا عین ذات است یا نه.
برای اینکه یک قضیه موجبه یا سالبه داشته باشید، باید موضوعی داشته باشید که بتوان آن را لحاظ کرد و در مورد آن حکم صادر کرد، اما صادر اول و امر الهی، عین وجه الله و ظهور حق تعالی است و بدون ذات قابل لحاظ نیست. هرچه که به عنوان هویت و شیء به آن اشاره شود، مفاض از هویت حق است و فهو هو الحق المطلق و لا هو على الإطلاق إلا هو صادر اول، ظهور حق تعالی است و حقیقت و حقانیت آن به عین حقانیت حق تعالی است. اگر به ذات اشاره شود و ذات بسیط است و محیط به صادر اول است،
صادر اول نیز داخل در همین ذات است و حکم جدایی از ذات ندارد. همانطور که به لحاظ متن واقع، صادر اول فقط ظهور حق تعالی است و نه چیزی غیر از او، در مقام تصور نیز همینگونه است. قوه واهمه ما این را که چیزی مقابل صادر اول توهم میکند، در حالی که خودش از مراتب صادر اول است که ظهور ذات است و چیزی خارج از ذات حق تعالی نیست. بنابراین سؤال از عینیت یا غیریت صادر اول، مبتنی بر اشتباه در موضوع است و موضوعی که استقلال داشته باشد و بدون ذات الهی قابل ملاحظه باشد، وجود ندارد.
ز) پاسخ به شبهه اختلاط ذات با وجودات ناقص
شبهه دیگر این است که اگر اشیا موجود به وجود ذات هستند، معنایش این است که ذات خداوند با این وجودات ناقص و ضعیف آمیخته شده است. پاسخ این است که اصلاً کثرت وجودی در کار نیست تا اختلاطی پیش آید، بلکه اینها آیات و تجلیاتی هستند که خارج از حیطه ذات نیستند و کثرت وجودی ندارند، بلکه کثرت آیات دارند که همه آنها موجود به وجود واحد حق هستند. بعضی از آیات در نمایندگی و ارائه کمال اوسعاند و بعضی نیز آیات ضعیفتری هستند، اما در حد همان آیه بودنشان، پاکی از کمالات الهی دارند، هرچند که ضعیف باشند. بنابراین اختلاط با نواقص و وجودات ضعیف، پیش نیامده است.
ح) نتیجهگیری نهایی
همانطور که چیزی از علم خدا خارج نیست، چیزی از وجود خداوند نیز خارج نیست. اگر دو تصویر از رابطه خداوند با عالم را مقایسه کنیم، یکی اینکه خداوند عالم به کل اشیا است اما اشیا خارج از حیطه وجود او هستند، و دیگری اینکه خداوند عالم به کل اشیا است در مقام ذات که ذات او عقل بسیط جامع کل معقول است و همین ذات بسیط محیط به کل وجودات است و هیچ وجودی خارج از حیطه وجود او نیست، بدیهی است که معنای دوم کاملتر است و واجبالوجود به این معنای کاملتر باید اثبات شود. هر حکمی که به ذات داده میشود، به وجه الله نیز داده میشود و الوهیت نیز به این نحو است.
وجه الله کل شیء و همه چیز هالک است الا وجهه، اما حکم بطلان به وجه الله سرایت نمیکند، بنابراین او اله است به الوهیت حق. همانطور که دو وجود در کنار هم قرار نمیگیرند، احکام نیز به این معنا هستند که هرچه در مورد وجود حق و وجود صادر اول گفتیم، در مورد احکام نیز همینگونه است. همانطور که میگوییم موجود است به وجود حق، میگوییم کامل است به کمال حق و ابدی و ازلی است به ابدیت و ازلیت حق، نه اینکه دو ابدیت و ازلیت جداگانه بشمریم. پس شمارشی در کار نیست و صادر اول را در جنب خداوند قرار نمیدهیم.
نظم
فذاته عقل بسيط جامع لكل معقول و الأمر تابع[1]
متن کتاب
(فذاته) تعالى (عقل بسيط) و في عين بساطته (جامع) في مرتبة ذاته (لكل معقول) و كل خير و كمال بنحو أعلى و أبسط،[2]
توضیح: بنابراین ذات خداوند عقل بسیط و اعلی مرتبه علم است که در عین همین بساطت، واجد و جامع همه کمالات است،
و هذا إشارة إلى مسألة الكثرة في الوحدة،
توضیح: و این مصرع اشاره است به مسئله کثرت در وحدت، به عبارت دیگر
أن الوجود البسيط كل الوجودات بنحو أعلى،
توضیح: که وجود بسیط به نحو اعلی، همه وجودات است. این همان مسئلهای است که ملاصدرا میگفت کسی به آن نرسیده است و مسئله وحدت وجود که همه عرفا میگفتند، غیر از این است؛ عرفا مقام فعل را گفتند که خارج از حیطه ذات نیست، اما ما در خود مقام ذات میگوییم همه اشیا به نحو
[3] . كما قال أرسطاطاليس و أحياه و برهن عليه صدر الحكماء المتألهين قدس سره
توضیح: بسیط عین ذات هستند همانطور که ارسطو اشارهای کرده است و صدرالمتألهین آن را احیا کرده و بر آن برهان اقامه کرده است.
و قال السيد الداماد قدس سره في التقديسات و هو كل الوجود و كله الوجود و كل البهاء و الكمال و كله البهاء و الكمال[4] ،
توضیح: میرداماد در کتاب تقدیسات فرموده است که خداوند همه وجود است و همه وجود از اوست و همه بهاء و کمال است و همه بهاء و کمال از اوست،
و ما سواه على الإطلاق لمعات نوره و رشحات وجوده و ظلال ذاته،
توضیح: و هر چه غیر از اوست، به طور مطلق لمعات نور او و رشحات وجود او و ظلال ذات اوست،
و إذ كل هوية من نور هويته فهو الهو الحق المطلق و لا هو على الإطلاق إلا هو،انتهی.
توضیح: و چون هر هویتی از نور هویت اوست، پس او هو الحق المطلق است و هیچ هو دیگری به طور مطلق جز او نیست.
و إلى أن قولهم البسيط كل الوجودات و ليس بشيء منها الذي يتحاشى عنه العقول الوهمية يرجع إلى مسألة العلم الذاتي له تعالى و أنه لا يعزب عن علمه مثقال ذرة،
توضیح: و این سخن که بسیط همه وجودات است و چیزی از آنها نیست، که عقول آمیخته به وهم از آن تحاشی دارند، در واقع به مسئله علم ذاتی خداوند بازمیگردد و اینکه چیزی از علم او خارج نیست،
كما أن قولنا (و الأمر تابع) إشارة إلى مسألة الوحدة في الكثرة و إلى أن هذه أيضا ترجع إلى الفقر الذاتي للوجودات الإمكانية و الغناء الذاتي لوجود الواجب تعالى،
توضیح: همانطور که سخن ما که فرمودیم و الامر تابع است، اشاره به مسئله وحدت در کثرت دارد و اینکه این مسئله نیز به فقر ذاتی وجودات امکانی و غنای ذاتی وجود واجب تعالی بازمیگردد.
يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ،
توضیح: همانطور که در قرآن کریم فرموده است که شما همه فقیر به خداوند هستید و خداوند غنی است
و معنى تبعية الأمر أن الوجود المنبسط على هياكل الممكنات أعني أمره و كلمته التي هي أولى كلمة شقت أسماع الممكنات تابع له تعالى بل تبع محض و داخل في صقع وجوده،
توضیح: و معنای تبعیت امر این است که وجود منبسط بر قالبهای ممکنات، یعنی امر الهی و کلمه او که اولین کلمهای است که گوش ممکنات را شکافت، تابع حق تعالی است، بلکه تبع محض است و داخل در صقع وجود اوست.
و فيه دفع لما يتوهم أنه إن كان عينه تعالى فلم سميتموه أمره و فعله مع أنه يلزم من انبساطه على الأشياء اختلاطه بالأشياء الخسيسة و إن كان غيره لم يكن العلم به في مرتبة الذات[5] ،
توضیح: و در این سخن دفع آن چیزی است که توهم میشود که اگر این امر عین ذات خداوند است، پس چرا آن را امر و فعل او نامیدهاید، در حالی که لازم میآید از انبساط آن بر اشیا، اختلاط آن با اشیاء پست و خسیس، و اگر غیر از ذات است، علم به آن در مقام ذات وجود نخواهد داشت.
و بيان الدفع أن أمره وجهه و وجهه لا هو و لا غيره،
توضیح: و بیان دفع این است که امر الهی وجه الله است و وجه الله نه خود ذات است و نه غیر از ذات،
إذ الموضوعية لقولنا هو هو أو هو ليس هو تستدعي الاستقلال و لو في لحاظ العقل،
توضیح: زیرا موضوع قرار گرفتن برای اینکه بگوییم این همان است یا این همان نیست، استقلالی را ایجاب میکند، حتی اگر این استقلال در لحاظ عقل باشد،
و هو عين الربط به و غير مستقل في المفهومية،
توضیح: در حالی که امر الهی عین ربط به حق است و در مفهومیت نیز مستقل نیست،
فكما أن الوجود الرابط أو المعنى الحرفي لا نفسية له و إنما هو آلة لحاظ الغير بحسب الذهن،
توضیح: همانطور که وجود رابط و معنای حرفی، نفسیت و استقلالی ندارد و فقط آلت و ابزاری برای لحاظ غیر است در ذهن،
كذلك الوجه مرآة ظهور الحق بما هي مرآة بحسب العين فلا نفسية له حتى يحكم عليه أنه هو أو ليس هو،
توضیح: به همینسان وجه الله، آینه ظهور حق است به اعتبار اینکه آینه است و نفسیتی ندارد تا بر آن حکم شود که این همان است یا این همان نیست،
فإذا كان الذات موضوعا لحكم كان الوجه داخلا في صقع الذات،
توضیح: پس اگر ذات موضوع حکمی قرار گرفت، وجه نیز داخل در صقع ذات خواهد بود و حکم به ذات، شامل وجه نیز میشود، زیرا وجه استقلالی ندارد و عین فقر و ربط به ذات است.