1405/03/16
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /شرح منظومه
موضوع: شرح منظومه /الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
۱. بیان اجمالی اقوال در مسئله علم الهی و اشاره به دو قول انحرافی معاصر
گفتیم که کسانی که علم الهی را اثبات میکنند، بعضیکا به گونهای تقریر کردند که علم به انفصال علم از ذات خداست، به این معنا که آنچه را ملاک علم تفصیلی میدانند مثل عرض قائم به ذات نیست یا عین ذات نیست، و بعضی به گونهای تقریر کردند که آنها اثبات میکنند عرض ذات یا عین ذات است.برای همین مرحوم سبزواری به علم متصل و منفصل شاخههای انفصالی گفته شد و اما علم متصل یکیاش این بود که این علم زائد بر ذات و در عین حال عرض قائم به ذات است که همان صور مرتسمه مشائیک است.اگر غیر زائد نباشد بلکه عین ذات باشد، این را سه نحوه قابل بحث یعنی سه تا قول مطرح شده است.
الف) قول فورفوریوس
یک عده گفتند علم خداوند و اشیا از باب اتحاد عاقل با معقول است، یعنی خداوند علم عقلی و اشیا دارد و این علم هم متحد با اوست.علم حسی یا خیالی و امثال اینها که معلومه نمیشه به خداوند نسبت داد. فورفوریوس که یکی از مشائین یونان است، او تعبیرش همین بود که علم از این بابت است، ولی در این مسئله توضیح آنچنانی نداده است که چگونه ذات خداوند علم عقلی به همه اشیا و در عین حال متحد با این علم است.ادعا را مطرح کرده است، ولی نه خودش را تبیین کرده و نه متعرض آن اشکالات که این حقایق معقول متکثرند چگونه علم به این معقولات متعدد با بساطت ذات منافاتی ندارد، لذا خیلی نمیشود در مورد سخن او قضاوتی کرد، چون توضیح زیادی نداده است.بسته مطلبی را ادعا کرده تمام، ولی به هر حال در شمارش اقوال علم میتوان قول او را شمرد که او معتقد به اتحاد عاقل و معقول است و علم الهی را از همین باب، یعنی از باب اتحاد با معقولات میداند.
ب) قول به اتحاد عاقل و معقول و قول به علم اجمالی بسیط
قول دیگری که اینجا مطرح هست این است که این از باب اتحاد با معقول نه از باب عینیت با ذات هست، یعنی علم به معنی علم به متعدد با متعدد است، ولی این علم، علم اجمالیک نه علم تفصیلی.اکثر متأخر سخن را میگفتند وقتی که نتوانستند علم تفصیلی به اشیا را در مقام ذات اثبات کنند، قائل شدند که علم خداوند به اشیا علم اجمالی است.مقصودشان از اجمالی بسیط است.
1) مثال سه حالت علم انسان برای تقریب به ذهن
مثال میزدند در قالب مثال بعد آن را میخواستند از این طریق تقریب به ذهن کنند. میگفتند اگر ما علم به امور مختلف داشته باشیم، گاهی علممان علم مفصل زمانی است، یعنی از یک معلوم به یک معلوم دیگه منتقل میشیم.شما اگر علوم مختلفی داشته باشید، معلومات متعدد باشید، بعد به هر معلومی توجه کنید یا مورد سوال قرار بگیرید، از یک معلوم به معلوم دیگه منتقل میشید.
مثلا از باب تشبیک فرض کنید کسی که میخواهد شروع کند به یاد گرفتن جدول ضرب، خب ابتدا که ملکه ضرب ندارد، ضربهای مختلف را یکییکی بهش یاد میدهند، از یک ضربی به ضرب دیگه، از یک ضربی به ضرب دیگه.پس اینجا یک علم مفصلی هست که از هر معلوم به یک معلوم دیگهای به تدریج منتقل میشه.گاهی معلومات ما اینچنین است.بعد از اینکه ممارست کرد و تمرین کرد، ملکه این علم براش حاصل میشه.ملکه علم یک امر بسیطه، کثرت نداره، بعد از اینکه این ملکه حاصل شد.
فرض کنید او به یک مناسبت جایی دفعتاً مواجه بشه با یک سوالات زیادی.مثل کسی که فرض کنید ملکه علمی را دارد، خب یک کسی میآد ده تا بیست و سی تا سوال میگوید من تو این علمی که شما استادش هستی سوال دارم، ده تا سوال بیست تا سوال براش میفرستیم.این شخص این سوالات رو میبینه بعد میبینه تمام اینها رو آگاهه.همین که فهرست این سوالات را میبیند متوجه میشود که تمام پاسخها نزد او هست، یعنی یک حال بسیط و یک علم بسیط برای او حاضر میشود که مفادش اینه که تمام این فهرست سوالی که الان جلوی من گذاشته، همه اینها رو من میدانم.ولی این حال بسیط غیر از آن تفضیلی است که شروع کنه یکییکی مفصل به پاسخ دادن، خب سوال اول مثال پاسخش آن است، سوال دوم پاسخش این است.
الان شما این دو تا حالت رو این دو تا وضعیت رو با هم مقایسه کنید.یکی اینکه دفعتاً با این فهرست سوالات مواجه میشود، به محض اینکه سوالات رو میبیند در یک نگاه میفهمه که جواب همش هست، این یک حالت است.وقتی شروع میکند به تفصیل پاسخ اینها رو یکییکی دادن، پاسخ سوال اول رو که میده فقط توجه به سوال اوله دیگه، به پاسخ دومی که میرسد توجه به پاسخ اونه، به سومی همينطور الان اینجا یک حالت تفصیله، پاسخهای مفصله.این حالت پاسخهای مفصل را مقایسه کنید با آن حالت اول که دفعتاً با این فهرست مسائل مواجه شد، تا اینها رو دید متوجه هست و توجه به این داره که پاسخ تمام اینا رو آگاه است.
خب کدوم یکی از این دو تا کمال بیشتره؟ اونى که در یک حالت میداند که تمام این پاسخها نزد اوست یا اونى که به پاسخ اول توجه میکنه مشغول پاسخ دادن به اوست، دیگه به اون بعدی توجه نداره.اینها در قالب این مثال گفتند.این حالت که وقتی که با این فهرست سوالا مواجه میشه میدونه که تمام اینها رو بلد است، این حالت که در واقع به خاطر همون ملکهایست که از ممارست این علم داره، این الان افضل و اشرف است یا اون حالتى که شروع میکنه به تفصیل یکییکی جواب دادن؟
اصلاً اگر این ملکه و این حالت نباشد نمیتونه شروع کنه به تفصیل پاسخ دادن، چون اون ملکه علمی هست و چون هنگام مواجهه با این سوالات متوجه شد که جواب همه اینا رو بلد است، چون چنین اموری در نفس او هست، بعد میتونه شروع کنه به تفصیل پاسخ دادن.پس این ملکه یا این حالتى که در اون مواجهه با فهرست سوالها براش پیش آمد، این افضل است از اون جوابهای تفصیلى، چون اون جوابهای تفصیلى نتیجه همین ملکه است.یعنی در خود ما این رو میبایم که ملکه بسیط که منشأ صور مفصل و پاسخهای مفصل است به منزله اصل اشرفه و اون پاسخها به منزله صورتهای تفصیلى نتیجه گرفته شده از این اصل است.
پس این اصل اشرف، مهمتره، این کاملتره، با اینکه بسيطه، با اینکه تفصيل ندارد.مقصود ما از اینکه میگیم خداوند علم اجمالی به همه امور دارد همین است.یعنی شما دائم دنبال تفصيل میگرديد، میگيد علم تفصيلى، بعد اشتباهتون اینه که خيال میکنيد علم تفصيلى افضل است از علم اجمالی، در حالی که اینچنين نيست.همونطور که در همين مثالی که گفتيم، این حال ملکه بسيط که منشأ و اصل است برای اون پاسخهای مفصل، افضل است از خود این پاسخها، چون این پاسخها نتيجه گرفته از اون ملکه است.پس او افضل اجمالی هم هست.در خداوند هم همينطور، اون علم اجمالی بسيط بالاتر و افضل است از اینکه شما دنبال تفصيل و كثرت بگرديد.
اما در ما این ملكه یک صفت زائد بر ذات سابقه عدمي داره، به بعضي از امور تعلق گرفته است، اما در خداوند عین ذات است، سابقه عدمي ندارد، به همه امور، به ظاهر و باطن همه امور تعلق گرفته.اما غرض ما اینجا این بود كه تفهيم كنيم كه علم اجمالي بسيط اشرف است از علم تفصيلي، و همين معنا رو ما براي خداوند اثبات ميكنيم.
ج) قول اخیر: تفصیلی به عقل اول و اجمالی به ماسوا
آخرین قول اینه كه همين علم اجمالي رو قبول دارند، با یک نكتهاي گفتند علم اجمالي به همه اشيا، به جز عقل اول.علم خداوند به عقل اول علم تفصيليه.پس این علم اجمالي بسيط الهي كه همين قول قبلي بود، يه نكتهاي، يه حاشيهاي كنارش اضافه ميشه.اونا ميگفتند، اكثر متاخر گفتند علم خداوند به تمام ماسوا علم اجمالي بسيط و عین ذات است.
این قائل اخیر گفت علم خداوند به تمام اشيا علم اجمالي است، اما به عقل اول تفضیلیک، و موجب كثرت نميشه، چون خود عقل اول عرب اشيا به حق تعالي است و بين ساير ماسوا او بسيطترين نحوه وجود رو دارد.لذا اگر ما قائل شديم كه علم خداوند به عقل اول علم تفضیلیک، این موجب كثرت نميشود.این حاصل اقوال در باب علم است.پس یک بار مرور بكنيد این یازده نظر رو.اون قائل اول گفت اصلاً خدا علم به ذات ندارد چون موجب كثرت و تعدد واجب ميشود.
دومي گفت علم به اشيا قبل از ايجاد ندارد، چون اگر علم ازلي باشد بايد معلومات هم ازلي باشند، در حالي كه ما قائل به حدوث عالميم.اون كساني كه علم رو اثبات ميكنند، يا قائل به انفصالاند يا اتصال.علم اونهايي كه قائل انفصالاند و ميگن این علم عین ذات نيست، يا عرض قائم به ذات نيست، يا اونها رو معدوم ميدانند و در عین حال نحوه ثبات (ثبوت عینی) براش قائلند.
اگر قائل شد ميشه حرف معتزله و ثباتات ازليه.اگر ثبوت علمي معتقد بود، حرف عرفاست، بنابر تقديري كه مرحوم سبزواري داده.و اما اگر این علم، علم منفصل و جدا موجود است، نه اینکه فقط ثابت معدوم باشد، این علم موجود يا سابق بر كل عالم طبيعت است، ميشه علم مثل كه حرف افلاطون بود.ميگفت مثل مالك علم مفصل الهي است، قبل از عالم طبيعت هم هست، اون هم در حضور حق تعالي است، پس از این مجرا خداوند علم به همه اشيا دارد.
اگر سابقه بر كل نيست، بلكه عین الكل است، يعني كل در حضور حق است، نه اینکه فقط مثل باشد، حرف شيخ اشراقه كه تمام عالم را مراتب علم تفصيلي الهي ميداند و ميگه همه در حضور حق تعالي هستند.اگر اینجا یک تفصيل قائل بشود، علم خداوند را به بعضي از اجزاي عالم علم حضوري و به بعضي ديگر با واسطه بدانند، ميشه حرف طالس كه ميگفت عقل اول در حضور حق تعالي است و علم الهي و عقل اول علم حضوري است، در عقل اول صور مرتسمه ماسوا نقش بسته است، چون این عقل خودش در حضور حق است، پس ماسوا هم از این مجرا معلوماند براي خداوند.این شاخههاي قول انفصال علم است.
شاخههاي قول به اتصال این بود كه يا این علم متصل زائد بر ذات و عرض قائم به ذات هست، ميشه صور مرتسمه كه مشايي قائلند، اونچه رو كه طالس به عنوان صور مرتسم عقل اول میدانست، مشائین اون رو براى خود خدا اثبات ميكنند، که اینها اعراض قائم به ذاتاند.و سه شاخه اخیرش هم که امروز گفتیم، که اگر غیر از این صور مرتسمه و غیر زائد است، یعنی عین است، حالا عينيت به معناي اتحاد با معقولات كه حرف فورفوريوس، يا عينيت و وحدت به معني علم اجمالي به ماسوا كه حرف اكثر متأخرين است، يا تفصيلي به بعضي كه تفصيلي به عقل اول و اجمالي به ماسوا، كه اینم یک قاعده دارند.این حاصل اقوالی كه در باب علم مطرح شده است.
د) اشاره به دو قول انحرافی معاصر
اینجا لازم است یک نكتهاي رو هم، یا دو نكته رو، دو مسئله رو هم اشاره كنيم، چون به هر حال با این مواجه هستید و امروز بعضي از این حرفها ميزنند.يكي قول موسس مكتب تفكيكه كه بعد از اینکه مواجه شده با این اشكالات و همش از نظرش، حالا يا متوجه شده نشده، رد كرده، به اونش كاري نداریم، آمد به نظر خودش مسئله رو حل كند، قائل شد «به علم بدون معلوم»، يعني خداوند از ازل علم ازلي بسيط كه عین ذات است درش اثبات ميكنيم، اما معلوم ندارد.علم بدون معلوم، قول علم بدون معلوم، علم هست معلوم نداره.حالا اینم از عجایب اقواله كه شما چی رو تصور كنيد كه خداوند علم دارد ولي بگي خب به چی علم داره، دیگه هیچی معلوم ندارد. این یک حرفه كه اینها ميگفتند.
یک حرفی هم اخیرا آقای سیدان ميگوید، نقل شده، حالا شاید خودش هم متعصب در این حرفهاش نباشد، همينطوري چیزی گفته و به اصطلاح بعد از اینکه شاگردان ایشون اعتراض كردن، این هم گفت که حالا این قابل بحثه، «علم بلا تعيين».كه اون البته براي حل این مسئله وحدت یا كثرت علم و براي مسئلهاي كه فلاسفه باهاش مواجه هستند نبود، اون براي مسئله جبر و اختیاره.يكي از شبهاتي كه در باب مسئله جبر و اختیار هست اینه كه خداوند از ازل ميداند كه مثلا ما چه ميكنيم، ميدونه كه من یک ساعت دیگه چه ميكنم.خب یک ساعت دیگر اگر من مثال بر اساس علم الهي گناه ميكنم، پس اون زمان كه رسید من باید گناه كنم.
اگر گناه نكنم علم الهي جهله، اگر گناه بكنم خب ميگم من كه به من چه ربطي داره، دیگه حالا گناه كردم، خدا ميدونست، منم باید بر اساس علم خدا حتما همین کار رو ميكردم، پس ضروريه دیگه، پس اختیار نداشتم، ترك كنم نميتونستم این کار رو نكنم دیگه، چون علم خدا همینطوري بود.تازه خوبه که منّت هم سر خدا بذاريم كه الان ما باعث شديم علمت تحقق پیدا كنه، اگر ما ميتونستيم جلوش رو بگيريم نميكرديم علم تو جهل ميشد.این یک شبهه است در باب علم كه حالا بعدا بهش ميرسيم.سعي كردن متكلمين، عرفا و فلاسفه اینا به این مسئله جواب بدن.ایشان براي اینکه این مسئله حل بشه و مسئله جبر پیش نیاد، گفته خدا علم داره ولي معين نيست كدوم طرفه؛ علم بلا تعيين است.خداوند از ازل ميداند كه من یک ساعت دیگه چه ميكنم، اما معين نيست كدوم رو انجام ميدم، اون لحظه كه رسید حالا خدا تصميم بگيره كه مثال خلاصه ما چيكار كنيم، بر اساس كاري كه ميكنيم.
هر دوي این دو نظر كذايي در واقع معنایش اسناد جهل به حق تعالي است.اون كه علم بلا معلوم، تعيين ميكند يا نميفهمه معناي علم چيه و معناي معلوم را نميفهمه، يا هم ابايي نداره از اینكه معلومات از خداوند سلب بشه، قبحی در این نميبينه.اگر شما علم را اثبات بكني، علم که از حقايق، ذو اضافه است، علم اگر اثبات كنه يعني معلوم اثبات كرده.وقتي ميگي خدا علم داره، ميگي به چی علم داره؟ خب اگر گفتيد به چی علم دارد، این چی یک شیئیت داره، يا شیئیت وجودیست يا شیئیت ماهوى، يعنى این معلوم شما يا باید وجود داشته باشد یا باید ماهيتى باشد تا به او تعلق گرفته باشد.شیئیت وجودى باشد معناش قدم اشيا است، شیئیت ماهوى هم باشد بازم چون علم قديمه اون ماهيت معلومه هم باید قدیم باشد، بعد باید دوباره همين حرفا و همين اختلافها پیش ميآید.
اما اگر كسي بگويد علم هست ولي معلوم نيست، و مقصودش این باشد كه نه شیئیت وجودى دارد نه شیئیت ماهوى دارد، هيچ نحوه ثباتى براي این معلوم قائل نباشد، سلب معلوم به طور مطلق بگيم نه وجودا نه ماهيتا، هيچ نحوه ثبوتى به وجودى براش نيست، در واقع معنايش سلب علم است.فقط لفظ آورده، معنا رو نياورده، داره معنا رو سلب ميكنه.اون كسي هم كه علم بلا تعيين حرف ميزند، كه خيلى واضحه، هم اسناد جهل به خداوند است، هم اسناد علم حادث، بعد از وقوع معين ميشود دیگه، معنا چی ميشه؟ پس قبل از وقوع معين نيست، بعد از وقوع معين ميشه.خب این معناش كه از قبل خداوند علم به این چيزى كه معين شد ندارد.
نظم
أو غير بالمعقول لا محسوس إن يتحد فهو لفرفوريوس
و دونه فالذات الإجمالي من علم فإن بكل الأشياء زكن
للمتأخرين أو بالبعض تفصيل البعض له ذا المرضي[1]
متن کتاب
و الثانی قولنا (او غیر)[2]
توضیح: يعنى غير از اون غيرى كه قبلا گفتيم، خب غير غير ذات مى شه چى، مى گوید عین ذات، ولى به این نحوه اتحاد با معقول دارد.
بأن كان العلم عينه فهو مع كونه متحدا بالعالم (بالمعقول) أيضا متعلق، بيتحد (لا محسوس) إذ العلم الإحساسي منتف عنه على ما نسب إلى المشائين (إن يتحد)[3]
توضیح: شما نمیتوانید علم حسی به خدا نسبت بدید، چون علم حسی معناش كه از طریق اندام و ابزار جسمانی باید حاصل بشه، كه این معنا نمیدهد.پس اگر علم عین خداوند باشد و اگر متحد با معقول باشد.
(فهو) مذهب (لفورفوريوس) أعظم تلاميذ المعلم الأول، و قد تكلمنا على مذهبه
توضیح: كه در آخر وجود ذهنی بعد بحث اتحاد عاقل و معقول رو مطرح كردیم.این سخن فورفوريوس كه از بزرگان شاگردان ارسطو بود.
و عسى أن يكون مراده ما سنذكر من العقل البسيط إن شاء الله
توضیح: شاید مقصودش همون عقل بسیط است كه ما خواهیم گفت، كه یعنی عقل و علم بسیط و در عین حال تفصیلی هم هست بدون اینکه كثرت باشد، شاید مقصودش این باشد، ولي خب ایشون خودش چیزی نگفته، فقط از باب اتحاد با عاقل با معقول گفته است.
) و دونه)، أی دون الاتحاد مع المعقول
توضیح: این علم عین ذات است، ولي نه اینکه از باب اتحاد با معقول باشد
و لکن مع العينية للذات الواحدة البسيطة غاية البساطة،
توضیح: این علم عین ذات واحد بسیط است كه در غایت بساطت است.
(فذاته) هو (الإجمالي من) بیانیک (علم)
توضیح: یعنی ذاتش همون اجمالی علم است، علم اجمالی است.
أی يكون ذاته تعالى علما إجماليا
توضیح: ذات خداوند عین همون علم اجمالی بسیطه، ولي به دو نحوه.اكثر یک چیزی گفتند، یک نفر هم حرف دیگری گفت.
و هذا منشعب على قولين، (فإن بكل الأشياء زكن)، أی إن كان علمه إجماليا بكل الأشياء التي دونه فهذا القول (للمتأخرين)
توضیح: اگر علم الهی به همه اشیایی است كه دون اوست.
فقالوا إن ذاته تعالى علم إجمالي بجميع ما سواه لا تفصيلي
توضیح: اكثر متاخر گفتند علم خداوند به ماسوا اجمالی و بسیط است، تفصیلی نیست.حالا اونا میگفتند علم تفصیلی یعنی اینکه صورت مثال خورشید، صورت ماه، صورت این زید، صورت امر، صورت این میز، اینا باید نزد خدا باشد دیگه، اینکه معنا نمیدهد كه علم اجمالی بسیط كه عین ذات است، عین مثلا علم به خورشید باشد، به طور مفصل صورت ماه باشد، صورت زید باشد، صورت امر باشد، اینا با هم فرق میكند، لذا میگفتند تفضیلی، چون معناش اینه، پس نمیشه كه به خدا نسبت بدیم، پس ذات خداوند علم اجمالی به جمیع ماسوا است، علم تفصیلی نیست.
لكونه واحدا بسيطا
توضیح: چون ذات خدا بسیطه و این علمش هم همینطور است.
و الأشياء مختلفة الحقائق
توضیح: اشیا مختلفند دیگه، نمیشود بگیم یک علم واحد بسیط علم به خورشید و زمین و آسمان و زبد و امر است.
و كيف يمكن أن يكون صورة الشمس مثال في ذهننا علما بالشمس و القمر و الحجر و المدر،
توضیح: مثال ما در ذهن خودمون شما صورت خورشید بیارید، صورت خورشید فقط علم به خورشیده دیگه، علم به ماه كه نیست، علم به سنگ و چوب كه نیست.خب در خدا هم اگر ذاتش عین این علم باشد كه معنا نمیدهد علم به بقیه ای اشیا داشته باشی، و الا كثرت پیش میآید.بعد براي اینکه تقریب به ذهن كنی مثالی میزدند.
و ربما أوردوا مثالا و قسموا حال الإنسان في علمه إلى ثلاثة أقسام،[4]
توضیح: میگفتند حال انسان در مواجهه با علوم و معلومات مختلف سه گونه است.
أحدها أن يكون علومه تفصيلية زمانية على سبيل الانتقال من معقول إلى معقول مع شوب تخيل
توضیح: علوم ما علوم تفضیلی باشد كه از یک معلوم به معلوم دیگر منتقل میشیم، همراهش هم خیال و وهم هست، غالبا هم اینطوریاند دیگه.ابن سینا هم میگوید كه حتی كساني كه ملكه عقل عقلی هم كسب كرده باشند، اینها نمیتوانند تعقل صرف داشته باشند، معمولا تا وقتی كه نفس انسان جهت تعلق به عالم طبیعت به جهت بدن دارد، علم عقلیش همراه تخیل است.به چه معنا؟ هم به این معنا كه ما در ذهنمون اگر بخواهیم به یک معنای معقول توجه كنیم، از مجرای الفاظ ذهنی توجه میكنیم، تعقل بدون تخیل الفاظ نداریم. و این بزرگترین مانع است.
شما الان خودتون اگر در خلوت نشسته باشید در یک مسئله عمیق فلسفی هم شروع كنید به تامل در ذهن خودتون با خودتون حدیث نفس كنید، باز هم معمولا اینطوری است كه از الفاظ خیالی استفاده میكنیم براي اینکه به اون معنای معقول توجه كنیم.لذا توجهات ذهنی ما بدون اون الفاظ ذهنی نمیشود، در حالي كه تعقل اینه كه اصلا صورت خیالی نباشد.دیگه حالا صورت خیالی چه شكل باشد چه لفظ باشد، مگه فرقی میكند؟ ادراكات لفظی ما هم كه تخیل میكنیم، الفاظی كه در ذهن میشناسیم، اینا هم ادراك خیالیی دیگه.ما از كودكي عادت كردیم كه همیشه به معانی از مجرای الفاظ ذهنی توجه كنیم، براي همین غالبا تاملات ذهنی ما با لفظ است.
خیلی كم پیش میآد كه ما از غیر لفظ به معنا برسیم.گاهي شما مثال یک كسي رو میبینید از قیافه اش میگویید این الان عصبانی هست، الان كه لفظ اینجا دخالت نكرده.یک كودكي را میبینید از قیافه اش میگویید این وقت خواب شه یا گرسنه شه، اینجا لفظ دخالت ندارد، ولي موارد خیلی محدوده.در تعقلات مخصوصا خیلی بیشتره، چون ما از ادرار ادراك حسی هیچ وقت به معنای معقول كه نمیرسیم دیگه.در تعقل تقریبا اینطوریست كه ما همیشه از طریق الفاظ به اون معنای معقول توجه میكنیم، چه الفاظ صوتی و كتبی، چه الفاظ خیالی و ذهنی.مقولات براي ما اینطوریست غالبا.حالا بعضيها هم هستند، مخصوصا در اوایلي كه وارد این مطالعات و تحصیل فلسفي ميشه، اوایل كه میگم یعنی مثال ده پانزده سال اول، و الا این اوایل براي سال اول دوم نیست، تا وقتی كه انسان ملكه ادراكات عقلي براش حاصل نشود، در مسیر است.
ملكه ادراكات عقلي هم خیلی دیر حاصل میشه.ملا صدرا میگوید غالبا حصول ملكه ادراكات عقلي براي انسانها به شرطي كه قبلش البته مسیر درست طي كرده باشند، بعد از چهل سالگي است.قالبش اینه كه وقتي این معانی معقول را تخیل میكند، حتي اگر درست هم فهمیده باشد، این قوه واهمه كنارش یک كاري براي خودش ميكنه.مي شنود مثال خداوند نور است، قوه واهمه سر یک نور شدید تخیل میكند.مي شنود مثال هیولا، چي مي گه؟ هیولا جوهر بالقوه محض، هیچ فعلیت ندارد، قوه واهمه یک خلا تاریكي كه هیچي توش نیست، یک ظرف گویا تاریك خالي تخیل میكند.خداوند فوق است، فوقیت زماني مثال تخیل میكند یا مكاني.یا خداوند قدیم است، اون سابقه زماني را تخیل میكند.یا اگر میگیم خداوند وجود مطلق نامتناهی است، ابعاد نامتناهي فضا را تخیل میكند.همیشه اینطوریست دیگه، یعنی این معنای معقول كنارش این قوه واهمه هم خب بي نصیب نمي گذره، اون خودش كار خودش رو مي كنه.لذا از این جهت اینا میگویند علوم ما گاهي این چنین است، یعنی معقولات هست ولي از یک معقول به یك معقول در سبیل انتقال و همچنین همراهي و تخیل است.
ثانيهما أن يكون له ملكة تحصل من ممارسة العلوم
توضیح: ملكه حاصل شده باشد.
و ثالثها كونه بحيث أورد عليه مسائل كثيرة دفعة فيحصل له علم إجمالي بجواب الكل من تلك الملكة البسيطة
توضیح: دفعتا با سوالات زیادی روبه رو میشود چون اون ملكه بسیطه دارد، به محض سوال رو میبیند میدونه كه جواب همه رو آگاه است.
ثم يأخذ في التفصيل مستمدا من ذلك الأمر البسيط الذي فيه
توضیح: بعد شروع میكند به استمداد از همون ملكه بسیط، یكي یكي پاسخ دادند.
فهذا العلم الواحد البسيط فعال للتفاصيل و هو أشرف منها
توضیح: این علم واحد بسیط، اینكه اشرف است از صورتهاى مفصل.
فقالوا فقياس علم الواجب بالأشياء و انطواء الكل في علمه على هذا المنهاج
توضیح: علم خداوند هم این گونه است، یعنی اینكه میگوییم انطواع علم به همه اشیا، یعنی علم به همه اشیا منطوى و مندرج در علم خداست، به همین نحو بسیط است.
و الفرق بأن هذه الحالة البسيطة ملكة و صفة زائدة على النفس و في الواجب تعالى عين ذاته
توضیح: در ما این ملكه بسیط زاید بر ذات است و در خدا عین ذات است.
و قد صححنا كلامهم في بعض تحريراتنا
توضیح: میگوید حالا ما در بعضي از آثارمون این سخنشون رو تصحیح كردیم، برگردوندیم به حرف خودمون.
(أو بالبعض) خبر مقدم لقولنا (تفصيل البعض) من الحكماء (له ذا) القول هو (المرضي)[5]
توضیح: گفت علم اجمالی دو تا شاخه داره دیگه، الان گفت علم اجمالی دو شاخه دارد، همین كه گفتیم شاخه دومش و آخرین اینه كه تفصیل بالبعض، یعنی تفضیلی به بعضي، ، به بعضي اجمالي.به عقل اول علم تفضیلی ، به ماسوا علم اجمالی.
فذاته تعالى علم تفصيلي بالمعلول الأول و إجمالي بما عداه من الممكنات
توضیح: حالا نسبت به ماسوا همینطوری است ، علم عقل اول به عقل دوم تفضیلی است و به ماسوا اجمالي، باز دومی به سومی تفضیلی و همینطور ادامه دارد.
و هكذا كل علة بعد الحق الأول تعالى علم تفصيلي و صورة علمية له تعالى بالمعلول الذي يلي تلك العلة بلا واسطة و إجمالي بما له واسطة
توضیح: دائما این واسطه هست. همه اینا مراتب علم الهی در واقع، عقل اول دوم و الي آخر، همه مراتب علم خداست.
هذا ضبط الأقوال و بيانها مجمل بحيث يحصل للطالب إحاطة إجمالية عليها، أما بيانها تفصيلا و بيان ما لها و عليها كذلك فموكول إلى الكتب المفصلة و لا سيما
توضیح: این بیان اقوال و اما بیان تفضیلی و بیان ما لها و علیها، كه اشكالاتش رو یا جهات قوتش رو بیان كنیم، این مربوط به كتاب ملاصدرا است.