1405/03/12
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /شرح منظومه
موضوع: شرح منظومه /الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
۱. تبیین مسئله علم الهی و بررسی اقوال در آن
در باب علم الهی مهمترین اشکالی که مطرح بود این است که چگونه بین وساطت ذات و علم به همه اشیا جمع شود، از یک طرف باید معتقد باشیم که ذات بسیط از هیچ نحوه کثرتی مطلقاً در او نیست، از سویی هم علم به متکثرات یک نحوه تکثری است، پس این دو را با هم چگونه جمع کنیم که نه علم محدود و کم بشود و نه ذات ترکیبی به جهت کثرتی داشته باشد، اقوالی که اشاره میشود ناظر به حل همین معضل بود که چگونه این مسئله حل بشود.
الف) قول اول و دوم
دو قول اول بر اساس اشکالهای دیگری مطرح شده بود که یکی گفت خدا اصلا علم به ذات ندارد، چرا چون تعدد واجب مثلاً پیش میآید یا اضافه بین خودش و خودش، یا این او دیگری علم به اشیا را نفی کرده بود، از باب اینکه اشیا حایدثاند ازلی نیستند پس علم هم نمیشود ازلی باشد.
ب) قول کسانی که قائل به ازلی بودن علم خداوند به همه ای اشیا میباشند و علم را منفصل از ذات میدانند
اما اینهایی که قائل به علم ازلی الهی و همه اشیا هستند شاخههای مختلفی دارند به وجه حصری را مرحوم سبزواری اینجا آورده است، مقصود از این وجه حصر این نیست که خود اونهایی که این اقوال را آوردند این نمودار آمدن به قولی رو انتخاب کردند، این نظاممند کردن و ترتیب دایدن در قالب نمودار رو به صورت وجهی که خواهیم گفت این کار مرحوم سبزواری بوده است، خب اقوال مختلف آمده دیده این اقوال را میشه بر اساس یک وجه حصری به نظر خودش جمع کنه لذا اینطور تصور نشه که یعنی این شقوق مختلف از اول شناخته شده و مطرح بود و بعد هر کسی آمد یکی رو انتخاب کرد.
مرحوم سبزواری میآید اقوال در باب علم تفصیلی الهی رو به دو دسته اساسی تقسیم میکند، بعضی از این نظرها به گونهای علم را تفسیر میکردند که اون علم حقیقتی منفصل و متفاوت با ذات خداوند بود، بعضیها به گونهای علم رو تفسیر کردند که این علم باز یک نحوه اتصال با ذات داره، لذا خودش تعبیر کرده که این اقوال در دو شعبه امثلی اتصال و انفصال علم قابل طبقهبندی است و مقصود از انفصال نه انفصالی که دو حقیقت کاملاً مباین باشند و الا خب علم به حساب نمیآید دیگه، یعنی اینکه مثل عرضی که قائم به ذات باشه نیست یا عین ذات نیست، مقصود از اقوالی که قائل به انفصال هستند به تعبیر حاجی یعنی اعراض قائم به ذات یا عین ذات نیستند، ابتدا میآییم شاخهها و نظرهای مختلفی که زیرمجموعه این عنوان علم منفصل جا میگیرد رو توضیح میدیم.
اینهایی که قائل به این هستند که علم ممنفصل الهی اموری است یا امری است مغایر و منفصل با ذات خداوند دو دستهاند، یا یک نحوهای ازثبوتبرای این علم قائلند که این ثباتش غیر از ثبوت ذات است، یا برایش وجود قائلند، حالا چرا آمدیم بین وجود و ثبوت تفاوت گذاشتیم چون کسانی که این حرف رو زدن خودشون همین کار رو کرده بودند، یایدتونه معتزله قائل به ثابتات ازلی بودند، میگفتن ماهیات از ازل ثبوت دارد بدون وجود، بعد خداوند از بین این ماهیات ثابت ازلیه به بعضیها وجود میدهد، مقصود از ثبوت یک چنین اصطلاحی است، یعنی اون قائل آمده بین ثبوت و وجود فرق گذاشته، پس یا این علم منفصل امور ثابت معدوم است به اصطلاح اون قائل، یا امور موجود، و اما علم ثابت معدوم که همثبوتدارد هم معدوم است، این خودش باز دو گونه است.
1) قول معتزله به ثابتات ازلیه
اولین قول، قول معتزله است، اونها بر اساس همون ثابتات ازلیه میگفتند ماهیات از ازل یک نحوهایثبوتخارجی دارند ولی وجود خارجی ندارند، چون بینثبوتخارجی با وجود خارجی تفاوت است، این ماهیت ثابت ازلی معدوم ملاک علم الهی است، یعنی خداوند از ازل به این ماهیتهای ثابت خارجی که در عین حال معدومند علم دارند، و اگر ما قائل به چنین ماهیتی نشویم و نگویم که این ماهیتها یک نحوهای از ثبوت داشتند اصلا علم قابل فرض نیست.
معتزله یکی از انگیزههاشون برای قول به ثابتات ازلیه مسئله تصحیح علم خداوند بود، از یک طرف میگفتند ما باید معتقد باشیم که خداوند از ازل عالم به همه امور است، از سوی دیگر المعدوم المطلق لا یخبر به، اگر یه چیزی هیچ نحویثبوتنداشته باشه که قابل اخبار نیست، اگه قابل اخبار نیست یعنی قابل علم هم نیست، المعدوم المطلق لا یعلم، عدم که چیزی نیست تا معلوم قرار بگیره، پس شما ناچارید برای اینکه معتقد باشید که خداوند از ازل عالم به همه امور است بگید این همه امور یعنی همین ماهیت یک نحوهای ثبوت دارند، یک شیئیتی دارند، از اون طرف باز باید قائل به حدوث اینا هم باشید، دیگه نمیتونی بگی اشیا ازلیان، پس راهش اینه که ما بین ثبوت و وجود فرق بگذاریم، از یک طرف میگوییم اینا ثابتند ولی موجود نیستند، وقتی موجود شدن بهشون میگوییم حایدث،
پس عالم و حایدث به جای خود محفوظ ماند، این مسئله رو ما حل کردیم، از اون طرف اگر هیچ نحو ثباتی هم نباشد علم معنا نمیده، عدم مطلق محض بطلان و نفی مطلق قابل معلومیت نیست، المطلق لا یعلم، پس باز باید یه چیزی یه نحوهای از ثبوت برای اشیا اثبات بکنیم تا بگیم علم به او تعلق گرفته است، راهش همینه که بگیم ثبوت غیر از وجود است، هم مسئله حدوث رو حل میکنیم که نگیم اشیا قدیما، هم مسئله علم ازلی رو هم حل میکنیم که نگیم خب معلوم پس چی، اگر علم هست باید معلوم هم باشد.
لذا گفتند ماهیات ثبوت ازلی دارد و این ماهیات ثابت معدومه ازلی اینها معلومات ازلی خداوندند، پس خداوند از ازل به همه امور علم داره، بعضیهاش هم انتخاب میکنه رنگ وجود میدهد، صفت وجود میدهد، اون وقت اونا میشنوند حایدث، پس اینها اولاً علم را منفصل و جدای از خدا میدانستند، چون میگفتند معلومات خدا یعنی همین ماهیات ثابته، اینا معلوماتاند منفصل و غیر از ذاتاند، و ثانیاً این ثباتی که براشون قائل بودند ثبوت عینی بود، گفت در خارج ثبوت داره ولی وجود نداره، ولی بر اساس اصطلاح شون که وجود ثبوت رو جدا کرد.
2) قول صوفیه به اعیان ثابته
شاخه دیگر از شعبهای علم منفصل حرف صوفیه است، صوفیه قائل اعیان ثابت اند، گفتند ماهیات اشیا یعنی اون اعیان ثابتش که در مرتبه واحدیت لازمه لاینفک اسماء الهی است در مرتبه واحدیت اسماء حق تعالی ظهور تفصیلی دارد از امهات این اسماء اسم العالم است یا صفت علم است همین که علم در واحدیت ظاهر میشود یعنی معلوم هم ظاهر میشود علم بدون معلوم معنا نمیده، پس اونا گفتند در مرتبه واحدیت اعیان ثابت یعنی ماهیت اشیا یک نحوه ثبوت دارند ولی این ثبوت ثبوت عینی خارجی نیست ثبوت علمی است.
مقصود اونها اینه که ماهیات اشیا به وجود خداوند در مرتبه واحدیت موجود است ولی چون در خارج معدومند به حسب خارج که وجود ندارند به حسب خارج میشنوند این اشیای خارجی .اگر شئی در خارج موجود میشود معانش اینه که در مرتبه قبل در مقام علمی یک نحو تعین و ظهور و بروز داشته معلوم بوده تا علت او را آفریده، دیگه علت که امر نامعلوم را نمیآفریند علت چیزی میآفریند که براش معلومه، همین معلومیت این شی قبل از وجود خارجیش به این نحوه معلومیت عرفا و صوفیه میگویند عین ثابت، پس اگه بگی معدومه میگویند آره معدوم است بر حسب خارج وجود ندارد آیا ثبوت داره میگویند بله ثبوت داره ثبوت بدون وجود خارجی ولی ثبوتش ثبوت علمی است، مثل حرف معتزله ثبوت خارجی نمیگویند.
بطلان حرف معتزله که معلومه ثبوت و وجود یک معنا میدهد متفاوت نیست شما نمیتونی این رو جدا کنید مرحوم سبزواری میگویند حرف ظاهر حرف عرفا و صوفیه هم از این جهت مورد اشکاله که اونا آمدن برای ماهیت یک نحوه ثبوتی قائل شدند و در مقام علم که خالی از وجود است بعد میگویند مگر اینکه مقصدشون اصطلاح باشه، اصطلاح گذاری کردن به یک مرتبهای از مراتب وجود گفتن مرتبه مثلا اعیان ثابته، خب این معلومه واضحه دیگه، عرفا مقصودشون از اینکه گفتن اعیان ثابته در مرتبه واحدیت ظهور دارد ماهیت اشیا در مرتبه واحدیت ظهور داره، مقصودشون این نیست که این ماهیت بدون وجود ظهور داره که بعد بگیم اشکالش که با این وجود سازگار نیست.
اونا مقصودشون اینه که ماهیات و اعیان ثابته صور علمی هستند که به وجود حق تعالی موجودند، از این تعبیر کرده به عین ثابت، لذا این اشکالی که اینجا مثال ابن عربی اشکال که حاجی به ابن عربی و اتباعش وارد میکند که شما الان وقتی میگید که اعیان ثابته یعنی ماهیتی که بدون وجوده، خب معنایش اینه که ماهیت بدون وجود تحقق پیدا کنه دیگه، خب یه اشکال وارد نیست، حالا خودش هم بعد میگویند مگر اینکه مقصودشون این باشد.
خب معلومه که مقصود ما همینه، مقصود ما این نبود که ماهیت خودش به خودی خود تحققی و واقعیتی دون الوجود پیدا میکنند، خود اونها تصریح میکنند عبارتهاشون هم صریحه، میگویند الاعیان ثابت وجودات خاصتون علمیتون، اعیان ثابت وجود علمیاند نه اینکه ماهیت بدون وجود باشه در واحدیت، این دو قول که زیرمجموعه اون شاخه اول علم منفصل است گفتیم علم منفصل دو شاخه داره، خودش یا این علم ثبوت دارد بدون وجود، حالا یا ثبوت ذهنی یا ثبوت عینی، و یا نه شاخه دوم این علم وجود دارد با همون توضیحی که گفتم، یایدتون باشه یعنی بین ثبوت و وجود یک فرقی بگذارید بنابر اصطلاحی که داشتند بر این اساس حرف تفسیر بشود.
ج) علم منفصل موجود و تفاوت مشاء و اشراق
عدهای که علم الهی را اموری غیر از ذات یا اعراض و صفات قائم به ذات میدانستند میگفتند علم تفسیری الهی حقایق موجود است، پس میشه شاخه دوم علم منفصل موجود، حالا این رو ببینیم شاخهها و اقوالش در باب صدور کثرت که بعداً ان شاءالله بهش ممنفصلتر میرسیم، قبلاً هم چند مورد خالصه اشاره شده است. یه تفاوت اساسی بین نظر مشائی و اشراقیون هست، مشائون میگفتند که ما غیر از این سلسله عقول طولی که همه قائل هستند از عقل اول دوم سوم تا آخرین عقل غیر از این عقلهای طولی عقلهای دیگر و ملائکه دیگری هستند که واسطه ایجاد عقل دیگر نمیشوند، عقل طولی مثل عقل اول عقل دوم به هر عقل بالاتری که نگاه کنید اون واسطه است برای ایجاد یک عقل بعدی، اولی واسطه دومی، دومی واسطه سومی و تا ما رسیم به اون آخرین عقل که اون آخرین عقل دیگه عالم طبیعت را ایجاد میکند.
اشراقیون میگفتند غیر از این عقول طولی عقول دیگری هستند که اینها واسطه ایجاد عقل نیستند به خاطر ضعفشون مرتبه وجودشون جوریست که نمیتونن عقل ایجاد کنه به اینا میگوییم عقول عرضی، نقش عقول عرضی اینه که اونا واسطه ایجاد انواع مختلف در عالم طبیعتاند و در عالم مثال شما در عالم طبیعت چه انواعی دارید از موجودات مختلف مثلاً انسان یک نوع، اسب یک نوع، گوسفند یک نوع دیگر است انواع مختلف میباشد اختلافشون هم با هم ذاتیه مثلاً ذلفین با ذاتیات سگ متفاوت است، ذاتیات گربه با ذاتیات مرغ متفاوت است.
اشراقیون میگویند هر نوعی از این انواع که شما در این عالم طبیعت مشاهده میکنید که اختلافش با اون نوع دیگه اختلاف ذاتی معناش اینه که این یک علت خاص خودش داره، اون علت مفیذ که واسطه ایجاد این نوع خواسته است با اون علت با اون باز نوع دیگری که ذاتیش متفاوته علتش هم متفاوته، پس مثلاً انسان از مجرای یک عقلی به وجود آمده است که اسب از مجرای یک عقل دیگری به وجود آمده، درخت چنار از مجرای یک عقل دیگری به وجود آمده، چون هر علتی باید با معلول خودش مناسبت و سنخیت داشته باشه دیگه، هر علتی که ازش هر معلولی به وجود نمیآید، پس این اختلاف ذاتی که شما بین اشیا میبینید نشاندهنده این است که علتهاشون هم با همدیگه ذاتاً مختلف بودند.
پس ما به عدد این انواعی که در عالم طبیعت داریم باید عقل مجردی داشته باشیم که هر نوعی از مجرای اون عقل مجرد ایجاد شده باشد، در مقابل مشائین میگویند تمام این انواع مختلف هر جا که هستند همه بر میگردند به یک عقل همون عقل اخیر، آخرین عقل سلسله طولی، حالا هر چقدر هست این سلسله ده تا بیست تا هزار تا به عددش کاری نداریم، از عقل اول شروع میشود به سلسلهای از عقلهاست یکی پس از دیگری ایجاد میشود، میرسیم به عقل اخیر، این آخرین عقل میشه واسطه ایجاد کل انواع در عالم طبیعت، این رای مشایی بود، اشراقیون میگفتند نه این انواع مختلف از یک عقل ایجاد نمیشود، بلکه هر نوعی از یک عقل خاصی ایجاد میشود.
پس ما در عالم مجردات تام دو گونه عقل داریم، دو گونه ملک داریم، بعضی ملائکه اونقدر مرتبه وجودشون قویست که اونا اصلا واسطه ایجاد اجسام نمیشوند، شانش اجل از این است که جسم بالواسطه از او صایدر بشه، مثل خود عقل اول، مثل عقل دوم، اینها مرتبه وجودشون اشرف از این است که بخواید علتهای پستی مثل مثال موجودات جسمانی از او به وجود بیاید، یه دسته دیگر از عقول هست که مرتبهشون ضعیفه، چون ضعیفه پس مناسبت با عالم طبیعت پیدا میکند، لذا اینا خودشون هم با هم متفاوتند، از هر کدوم از این عقلها یک نوعی و افراد یک نوعی از این انواع طبیعی به وجود میآید، حالا اینکه خود اینها چگونه به وجود آمدند بعد با قاعده الواحد چگونه باید جمعش کرد این خودش یک تفسیری داره که بعدا شیخ عقل ممنفصلی مقدماتی بیان میکند که در اون مقدمات توضیح میدهد که چطور خود این عقول عرضی به وجود میآید از عقل طولی و بعد باز از طریق عقلی عرضی این انواع فعلا به این قسمت کاری نداریم.
الان مد نظرمون اینه که پس ما دو گونه عقل داریم در عالم جبروت عقول طولی واسطه ایجاد انواع مادی نمیشوند شانشون اجل است و اما عقول عرضی که به این عقول عرضی میگوییم ربالنوع یا میگوییم مثل افلاطونی یا مثل نوری این تعابیری بود که قبلاً هم گذشته احیاناً چند بار این ذکر خیر اینا شد چون افراد مادی به منزله معلولهای این مثل هستند پس این مثل به تمام افراد مادی خودش احاطه دارد، چون علت اینهاست علت هم به معلولش احاطه داره افلاطون برای دو مسئله تصحیح دو تا مسئله گفت ما ناچاریم که این وجود مثل رو بپذیریم یکی از اونهایی بود که میگفت مثل ملاک علم ممنفصل الهیست.
چطور میگفت این مثل هر کدومشون هر کدوم از این مثالها هر کدوم از این عقلها علت اند برای یک نوعی و افراد یک نوعی دیگر با همون توضیحی که گفتیم و این علت محیط به کل افرادش. خود این عقل مجرد خود همین رب نوع مثلا اون ملکی و اون عقلی که واسطه ایجاد افراد انسانه رب نوع انسان آیا بین او و خداوند حجابی هست مانعی هست نه حق تعالی او را مشهود میکند او هم خدا را شهود میکند پس تمام این عقلهای مجرد در حضور خداوندند خود این عقلهای مجرد هم که محیط به افراد مادیاند واسطه ایجاد افراد مادیاند.
این گونه بگوییم خدا به این افراد مادی علم دارد، یا نه به موجودات این عالم طبیعت علم دارد یا نه میگوییم بله میگوییم چطور به چه واسطهای میگویی از مجرای همین مثل،از همین ربالنوعها چون ربالنوعها علت این افرادند، خود این ربالنوعها هم در حضور حق تعالی هستند. پس معنایش این است که خداوند علم به تمام افراد مادی دارد از مجرای این ربالنو علم چیست؟ علم آشکاری معلوم نزد عالم است. ربالنوعها، این عقلهای مجرد عرضی، اینها ازلاً و ابداً در حضور حق تعالی هستند. پس غیبتی در اینجا نیست.
خود اینها هم که علتند برای افراد مادی، پس صحیح است بگوییم که تمام این موجودات عالم طبیعت معلوم حق تعالی است از مجرای ربالنو در علم هم ما همین را میخواستیم، دیگر. ما در علم میخواهیم معلوم برای عالم آشکار باشد. خود این مثل برای حق تعالی حاضر و آشکارند. آنها هم خودشان محیطند به این افراد مادی. پس خداوند از مجرای آنها علم به موجودات مادی هم دارد. معلومه معناش را متوجه شدید؟ الان این مثل خودشان موجود مجرد قائمبهذاتاند، مثل عقل اول. عقل اول از همه کاملتر است، آن اشرف عقول است. اینها ضعیفند اما بالاخره موجود مجردند، جوهرند، قائمبهذاتند.
برای همین گفتیم زیرمجموعه علم منفصل به حساب میآید. چون علم منفصل آن بود که آن علم، صفت خدا و قائم به ذات خدا نباشد، مثل یک عرض قائم به ذات نباشد. خب اینها همینطوریاند؛ یعنی اولاً خودشان ذاتاً جوهرند، در عالم جبروت موجود واقعی هستند، در عین حال در حضور حق تعالی هستند، واسطه ایجاد افراد مادی هم هستند. پس صحیح بگوییم خداوند از مجرای اینها علم به همه این مادیات دارد. افلاطون میگفت علم منفصل الهی را اینجوری باید تصحیح کنیم. خب حالا در این مثل و در علم آنها کثرت باشد اشکالی نداره، چون به ذات خدا که برنمیگرده، کثرت در ذات خدا پیش نمیآید. هر چقدر هم که تعداید مثل زیاید باشه و معلولهای آنها هم هر چقدر هم میخواهد باشد، باشد؛ کثرت در مثل و در معلولهای آنهاست، ولی اینها همه در حضور خداوند هستند. پس در علم، در ذات خداوند کثرت نیست. با وساطتش منافاتی نداره. از آن طرف علم هم اثبات شد. ما در علم چه میخواستیم؟
آشکاری معلوم نزد عالم، علم به همهچیز تعلق گرفته باشد، تحفظ بر وحدت و بساطت خدا هم داشته باشی. الان با این نظریه مثل، علم اثبات شد؛ همهچیز نزد خدا آشکار است. آیا بساطت خدا مخدوش شده؟ میگویند نه، ذات خدا که بسیطه، چون علمش چی شد؟ علم تفصیلی خدا شده همین مثل. خب حالا اینها متعدد باشن اشکالی نداره، اینها که عین ذات خدا نیستند، معلوم. پس آن مشکلاتی که ما مد نظرمان بود در باب علم، اینجا الان همه حل شد؛ نه بساطت ذات مشکل پیدا کرده، نه چیزی از علم الهی فروگذار شده، همهچیز برایش آشکاره. پس هم او به همهچیز علم دارد، ان الله به کل شیء علیم هست، واقعاً در عین حال بسیط هم هست.
اول که بساطت عقول، حتی عقل اول که دیگه اشرف عقول است، بساطت او مثل بساطت ذات خدا نیست. ما آنچه را که باید اعتقاید داشته باشیم اینه که ذات خداوند احدی است و بسیط است، هیچ نحو کثرتی در ذات او نیست. اما در مخلوقات حق تعالی یه نحوههایی از کثرت هست.
عقل اول مرکب از جهت سلب و ایجاب است؛ ایجاب کمالات خودش، سلب کمالات خداوند، یا به عبارتی مرکب از وجود و ماهیت، یک نحوه ترکیبه. ولی حالا نحوه ترکیب در عقل اول خیلی زیاید نیستش، دیگه بالاخره آن اشرف مخلوقاته. ولی هرچی تنزل کنید نحوه ترکیب در اشیا بیشتر میشود تا به عالم طبیعت میرسیم که کثرت محضه. پس این مقدار کثرت در عقول، آن هم عقول عرضی که مرتبهشان پایینه، در قیاس با عقول طولی اشکالی نداره. این را اینطوری میشه جواب داید.
شاگرد: چند قول این جا بیان شد که در اخر یکی درست هست ، این منشأش چیه غیر از اینکه توهم افراد منشأ این تعدده؟ خب بعد دیگه یه جایی اشکال داره دیگه.
استاد: مگه این اقوال که گفته شد معناش اینه که همه اقوال درستند؟ معناش اینه بر اساس توهم، بر اساس مغالطه، بر اساس هرچی، بر اساس سوءبرداشت. هر کسی آن ادعایی که میکند خودش را عقل و عاقل میداند، او طرف مقابلش را میگویند تو در توهمی. این اختصاص به این اختلاف احوال در اینجا نداره. مگر مثلاً متکلمین که در مسائلشان با هم اختلاف میکنند، هر کس خودش را درست میداند، طرف مقابلش را میگویند که خب نه، حالا شما هم که خوب، خوب گفتی، حالا اشکال نداره، حرف شما هم درسته، میگویند نه تو توهم. دو تا فقیه اگه تو یک مسئله فقهی با هم اختلاف کردند، آن میگوید مال تو اشتباه، حرف من درسته. توجه کردید؟ و همهچیز در علم همینه، در همه علوم همینطوری است، فرقی نمیکند.
دیگه امور واقعی که فقط مربوط به فلسفه نیست. مگه کلام یا فقه در مورد امور غیرواقعی میخواید حرف بزنه؟ بالاخره ورودش بیشتر، هرچی میخواید باشه، وقتی اختلاف شد معناش اینه که یا هر دو یا یکیش غلط است، این شکی نیست. توجه میکنید؟ برای همینم یکییکی اینها اشکالاش هم اشاره میکنه. حرف معتزله مثلاً مبناش مبنای فاسدی بود. حرف عرفا اگر مقصودشان همون طور که گفتیم، یعنی این صور علمیه که موجود به وجود حق است و موجب کثرت هم نمیشود، خب اشکال نداره، میشه با همون حرفی که بعداً ما میخوایم بگیم یکی میشود. حرف افلاطون اول حرفا را باید خوب بفهمیم، بعد ببینیم چه نقدی بهش وارد میشود.
حرف افلاطون از این جهت که اثبات مثل میکند درسته، ما نمیگیم مثل نیست، باشه، ربالنوع را قبول داریم، ربالنوع واسطه ایجاد افراد مایدونه، درسته، خداوند از مجرای ربالنوع علم به مایدون هم دارد، اینم درسته، ولی معناش نیست که علم خداوند باید منحصر در این باشه. این یک نحوه از علم الهیه. ما باید نقل کلام کنیم به علم خدا به خود همین مثل. علم خودش چطوره؟ علم به عقول طولی چطوره؟ و بعد هم مسئله ما این نیست که این مثل در حضور خداوند هستند پس حجابی نیست، پس آشکارند برای خداوند، پس به اینها علم گفته میشود. باشه، ولی سخن ما این بود که در مقام ذات آیا خدا علم تفصیلی به اشیا داره یا نه؟
مسئله این بود. سوال این بود آیا شما میتوانید تبیین و اثبات کنید که خداوند در مقام ذات که بسیط است با تحفظ بر بساطت علم به همه اشیا دارد بدون اینکه موجب کثرت بشه؟ سوال اصلی ما اینه. شما اومدید میگید مثل، علم منفصل الهیاند، آشکارند برای خداوند، در حضور خدا هم هستند، از مجرای آنها هم اشیای دیگه به وجود آمدن و از مجرای آنها اشیای دیگه معلوماند. خب باشه، قبول، ولی این جواب سوال ما نشد. سوال این بود که در مقام ذات چگونه است؟
شما در مورد مقام ذات جواب نمیدی، میگی در مقام فعل یک مرتبهای هست، یک مخلوقاتی هست، اینها مثل نوریند، اینها ملاک علم اند. اگر میخوای بگی در مقام ذات علم نیست و علم فقط منحصر در همین مرتبه است، اون وقت میگیم نه، این غلط، این انحصار درست نیست. ولی ما وجود مثل را و اینکه آنها واسطه افراد مایدون هستند و اینکه در حضور حق تعالی هستند، بر کل موجودات عالم طبیعت سبقت دارند، همه اینها را ما قبول داریم، ولی این ملاک علم تفسیری خداوند نیست. و اما اگر شاخه بعدش، این شاخه این بود، گفتیم علم منفصل موجود، این علم منفصل موجود بر کل عالم، کل عالم طبیعت و عالم اجسام تقدم دارد.
د) فاعل بالرضا
همون مثل اگر سبقت بر کل نداره، سابقه بر کل عالم نیست، خودش دو شاخه میشه: یا کل عالم، تمامش، نه که فقط مثل، کل عالم میشه علم خداوند در قول مثل، او میآمد میگفت علم تفسیری مثل است، از طریق مثل بقیه معلومند. این شاخه بعدی میگویند نه که فقط مثل،اصلا تمام عالم در حضور حق تعالی است. پس شما میگی آیا، سوال اینه آیا خداوند علم به همه اشیا دارد؟ میگی بله، علم به همه داره. چگونه؟ میگی چون همه در حضور او هستند.
چه مجردات چه اجسام، همه در حضور حقاند. پس علم خداوند به کل عالم میشه علم حضوری. به چه معنا؟ علم حضوری به این معنا که تمامی این مخلوقات در محضر خداوندند، هم فعل خدا هستند، هم علم تفصیلی خداوند هستند. همون معنایی که قبلاً با اصطلاح فاعل به رضا اشاره شد، یایدتونه؟ نحو فاعل هست که اینها را باید اصطلاحش را خوب بلد باشید: فاعل بالعنایه، بالرضا، بالتجلی، فاعل بالقصد هم که خب همه میدونیم. یعنی چی معنای فاعل بالرضا؟ این بود که فاعل اگر کاری انجام میدهد و علم تفصیلیاش به کارش عین خود کارش هست، مثل مثلاً ما میآییم در ذهنمون ظروف مختلفی را تصور میکنیم. الان علم ما به دو ضربدر دو، خود همین دو ضرب در دو، خودش در عین حال کار ذهنی ما هم هست.
پس هم کار ذهنیه، هم علمه، یعنی هم فعل است، هم علم است. شیخ اشراق گفت تمام عالم که فعل خداوند هست معلومه، دیگه همه را قبول داریم. این عالمی که تمامش از عقل اول تا آخرین مرتبه اجسام، کلش فعل و خلق خداوند است، همین عالم خودش در حضور حق تعالی هم هست. مقصود ما از علم چیه؟
مقصود ما از علم اینه که معلوم آشکار در نزد عالم باشد. خب الان تمام اشیا، همه این موجودات خارجی، همه برای خداوند آشکارند به عین وجود خودشون. پس اگر سوال کنیم که خداوند علم مفصل به تمام اشیا دارد، شیخ اشراق میگویند بله، علم مفصل به تمام اشیا دارد. میگیم این علم مفصلش با ذات، با بساطت ذات منافاتی نداره؟ میگویند نه، این علم مفصل یعنی خود همین عالم، خود اشیا. چرا به خود اشیا میگویند علم خداست؟ چون در حضور خداست، چون آشکاره. پس کل عالم مرتبه علم تفصیلی الهی میشود.
اگه اینطوری تصور کنید بله شما این طور که تصور میکنید که میشود احتیاج. یکی از اشکالها اینه که اگر شما علم الهی را آمدید منحصر کردید در اینجا، علم تفصیلی را چه مخلوق جدید باشه چه نباشه، اصلا اصلا فرض کن مخلوقات ازلی، معناش اینه که خداوند از مجرای این واسطه فقط علم به اون مخلوق داره، حالا چه مخلوق قدیم باشه چه مخلوق حایدث باشه. درسته، این مسئله پیش میاید، یک اشکالی، ولی اشکال بالاتر، حالا اینها را میتونن توجیه کنند، ولی اشکال بالاتر همونیه که گفتیم که اصلا مسئله ما این بود که علم در مقام ذات را چگونه تبیین کنید. شما رفتید رو مقام فعل، دارید مقام فعل را تبیین میکنید.
میگویند اینها مراتب فعل خداوند، عین این اشکال به همین حرف شیخ اشراق هم وارده. ما هم قبول داریم که تمام عالم در حضور حق تعالی است، همه مخلوقات در حضور حق تعالی هستند، ولی مگر سوال ما این بود؟ سوال این بود که خداوند در مقام و مرتبه ذاتش علم تفسیری به همه اشیا دارد یا ندارد؟ و اگر علم تفسیری است با بساطت چگونه جمعش کنیم؟ مسئله اینه. شما در مورد مقام ذات هیچی نمیگی، در مورد مقام فعل میگی همه مخلوقات در حضور حق تعالی هستند، پس همه علم الهیاند. خب باشند، ما هم قبول داریم، ولی اون سوال ما چی شد؟
علم در مقام ذات را اگر به طور مفصل نفی کنیم، بگیم علم در مقام ذات مثلاً فقط اجمالیه بسیطه، دیگه تفصیلی نیست، در واقع معنای سلب کمال از خداوند. اگه بتوانیم اثبات کنیم که در مقام ذات هم علم مفصل است و در عین مفصل بودن بسیطه، این مهمه که شما بگید علم ذاتی خداوند به همهچیز تعلق گرفت، ولی این تعلق به همهچیز به معنای کثرت نیست، بلکه او بسیط است. شما این را نتونستی اثبات کنی، این اشکال اساسی در حرف شیخ اشراق است.
ه) قول تالس
و یه شاخه دیگه داره، همین علم منفصل موجود. فراموش نکنید نمودارش را بعداً برای خودتون به صورت نموداری اینها را بکشید که خوب بتونید هم به خاطر بسپرید، هم تفاوتهاش را با هم ببینید. علم منفصل گفت یا ثبوت دارد، ثبوت معدومه که دو شاخه معتزلی و عرفا بود، یکی هم که میگویند موجوده، موجود یا مثل بود که سابق بر عالم طبیعت، یا میگویند سابقه بر عالم طبیعت نیست، بلکه کل عالم اصلا علم است، موجودیست که این علم موجوداتی است که کلاً میشه تمام عالم، نه اینکه یکیش سبقت داشته باشد.
اینکه کل عالم است یعنی کل عالم علم حضوریه. شاخه دیگه اینه که بگیم بعضیش حضوریست بعضیش حصولی، یعنی علم خداوند به عالم یه قسمتیش علم حضوریه، یه قسمتیش علم حصولی. این حرف تال تالس گفت عقل اول در حضور خداوند است، پس علم خداوند به عقل اول میشه علم حضوری. صور علمی تمام اشیا نزد عقل اول هست، نقشه علمی عالم نزد عقل اوله، خداوند از مجرای همین عقل اول پس علم به کل عالم هم دارد، چون چیزی در نزد اوست که نقشه علمی کل عالم است.
پس الان ما بر بساطت ذات تحفظ کردیم، ذات بسیط، کل عالم هم معلوم است، ولی با این تفاوت که یکی از اون موجودات به نحو حضوری برای خداوند معلوم است، بقیه به نحو حصولی، یعنی با واسطه، با صورت حصولی. نه اینکه خدا رفته کسبش کرده ها، اشتباه نگیرید، علم حصولی به معنای کسبی نیست لزوماً. علم حصولی یعنی اینکه با واسطه باشه. خداوند با واسطه صور علمی عقل اول علم به عالم هم دارد. این حرف تالس بود. خب حالا این قسمت را بخونید: به جای صور مرتسمه که مشائین برای خدا میگفتند، اون برای اینکه بگه به خدا نگید صور مرتسمه که اعراض قائمبهذات باشه، به عقل اول بگه، حالا به عقل اول مرتسمه گفتی مشکلی پیش نمیاید، خطری نده برامون، ولی برای خدا بگیم خب خوب نیستش دیگه، اعتقاید درستی نیست.
او دقیقاً همین حرف صور مرتسمه مشایی را آورد تصحیح کنه، که اون مفاسدی که بر صور مرتسم بار میشه، که بگن ذات خدا محل کثرت قرار گرفته و صور متعدد عارض بر ذات خدا شده، میگویند خب بر ذات عقل اول بشه، عقل از عقل اول که نمیترسیم که، دیگه مال ذات تو محل کثرته دیگه. خالص اومد اینجوری مثلاً مفاسد قول صور مرتسمه مشاء را تصحیح کند.
نظم
و مثبت لعلمه بما جعل إما يقول إنه عنه انمنفصل[1]
أو ليس مفصولا فأما المبتدأ إما هو المعدوم ثابتا بدا
عينا فهذا مذهب المعتزلة
متن کتاب
(و مثبت لعلمه) تعالى (بما جعل) أي بمجعولاته من علمه بذاته[2]
توضیح: اون کسانی که اثباتکننده علم خداوند هستند به اونچه که جعل کرده است از علم خودش به ذات خودش، یعنی میگویند از همین علم خودش به ذات خودش علم مجعولات و مخلوقاتش هم هست، اینهایی که اثبات علم میکنند برخلاف اون دو گروه اولی که اشاره کردیم هستند.
(إما يقول إنه) أي علمه تعالى (عنه) تعالى (انمنفصل أو) يقول إنه (ليس مفصولا) عن ذاته تعالى
توضیح: یا میگویند این علم خداوند به اشیا منفصل از خداست، گفتم مقصود از انفصال یعنی حال در ذات نیست، مثل عرض قائم به ذات نیست، مقصود از انفصال نه اینکه منفصله که اصلا خدا یه گوشه علمش به گوشه دیگری باشه، یا قائل به انفصال اند یا میگویند نه منفصل نیست بس بلکه مثل عرض ذات خدا میمونه، و اما اون شاخه اول یعنی قائلان به انفصال اینگونه است.
(فأما المبتدأ) و هو أن يكون منفصلا عن ذاته فلا يخلو (إما هو) أي علمه (المعدوم ثابتا بدا)
توضیح: یا معدومی است که ثبوت دارد، به صورت ثابت ظاهر شده است.
اي ذو شيئية ثبوت و تقرر
توضیح: یعنی یک نحوی ثبوت و تقرر دارد، حالا این تقررش و این ثبوتش که بدون وجود هست.
فإما (عينا) له الثبوت منفكا عن كافة الوجودات
توضیح: یا ثبوت عینی دارد.
(هذا مذهب المعتزلة)
توضیح: میگویند معدوم ماهیت ثابته بدون وجود در خارج، اینجوریه در خارج هم ثبوت دارد هم وجود ندارد، این حرف معتزله خودش حرف این توهم باطلی دیگه، ولی از باب ان الله اید هذا الدین بالرجل الفاسق، برای فهم خیلی از مطالب دیگه این کمک میکنه به همین حرف غلط ما کمک میکنه که به جاهایی حرفهای درست رو بهتر بفهمیم، لذا باید این رو خوب به خاطر داشته باشید، یعنی یاید بگیریم که معتزله چی میگفتند تا بعد در جاهای دیگه به کار بکشند.
و جعلوا علمه تعالی الماهيات الثابتة فی الازل
توضیح: اینا آمدن علم خداوند رو به اشیا همون ماهیات ثابت ازلی معدومه خارجی پنداشتند.
وانت تعلم ان امثل تقرر الماهية، منفک عن الوجود باطل
توضیح: اینکه ماهیت بدون وجود تقرری و ثبوتی داشته باشه اصلا حرف غلطیه، پس از اساس مبناش حرفشون غلط است، این ثبوت عینی بود.