« فهرست دروس
درس شرح منظومه استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/03/11

بسم الله الرحمن الرحیم

غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها/الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /شرح منظومه

 

 

موضوع: شرح منظومه /الفريدة الثانية في أحكام صفاته علت آياته /غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان برای مستند سازی تطبیق با فایل صوتی استاد باز بینی و تایید شده است.


۱. تکمیل بحث علم ذاتی و تبیین رابطه علم به علت با علم به معلول

 

تتمه‌ای از آن بحث قبل ماند برای تبیین علم الهی در مقام ذات و اشیا. استدلال این بود که خداوند علت اشیا است، پس ذوات اشیا مستند به اوست؛ عالم به ذات خودش هم هست، یعنی عالم به ذاتی که این ذات خودش علت اشیا است؛ علم به علت مستلزم علم به معلول است؛ پس همین که خداوند علم به ذات خود، یعنی علم به علت اشیا دارد، معنایش که علم به اشیا هم دارد. یک نکته‌ای تو همین مورد اینجا هست که حالا اگر ما علم به این علت داشته باشیم، اگر علم به علت داشتیم و مقصودمان از علت یعنی آن حیثیت و آن جهت و آن جنبه‌ای که از آن جهت معلول صادر شده، اگر به معنای واقعی علم به او داشته باشیم، چه علم حضوری چه علم حصولی، لازمه‌اش این است که علم به معلول هم حاصل بشود.

 

الف) بررسی اجمالی مثال‌های علم حصولی و تفاوت آن با علم حضوری

 

برای اینکه به علم حصولی چنین چیزی حاصل شود، مثلاً یک منجم با مشاهدات و با رصد و با محاسبات نجومی خودش نتیجه می‌گیرد که مثلاً در فلان تاریخ ماه‌گرفتگی داریم و چرا این نتیجه را ابراز می‌کند و به این نتیجه می‌رسد و در خارج هم همین‌طور می‌شود، چون او علم به علت و سلسله اسبابی دارد که نتیجه آن سلسله اسباب، حصول چنین معلولی است، یعنی محاسبه می‌کند حرکت خورشید و زمین و ماه و همه را و نتیجه‌اش این می‌شود که با این سرعت و با این نحوه محاسبه باید در فلان تاریخ مثلاً ماه‌گرفتگی باشد. یا اگر مثلاً یک پزشک می‌گوید که فلان دارو را بخور این‌جوری می‌شود و فلان غذا را بخور این‌جوری می‌شود و این فلان بیماری چنین چیزی برایت پیش می‌آید، چرا این حکم را می‌کند و بعد هم همین‌طور می‌شود برای آن بیمار، چون او علم به اسباب و علل دارد و از راه علم به اسباب و علل، آن نتیجه را پیشاپیش بیان می‌کنند. حالا این مثال برای علم حصولی بود، یعنی اگر شما علم به آن حیثیت و حقیقت علیت در مقام ذهن داشتید، به دنبالش علم به معلول هم در همین مقام ذهن خواهی داشت و اگر هم علم خارجی و حضوری بود، آن معلولش هم همین‌طور.

 

ب) تفاوت تعبیر «علم به علت علم به معلول است» با تعبیر «مستلزم» و «مقتضی»

 

نکته دیگری که نکته پایانی این تقریر است این است که ایشان در متن تعبیری داشت که ما در توضیح و در شرحش، نه خودش و نه ما از بیرون این‌طوری نگفتیم و تفاوتی با هم دارد که خودش هم اشاره می‌کند در متن، یعنی در ابیات گفت «علم به سبب به ما هو سبب علم به معلول است». این را دقت کنید، معنایش این جمله ساده‌اش این می‌شود: علم به علت از آن جهت که علت است، علم به معلول است.

 

این یک جمله را در نظر بگیرید، حالا این را مقایسه کنید با اینکه ما از بیرون در مقام توضیح گفتیم و تا حالا این‌طوری مشهور بود در بحث فلاسفه، می‌گفتند علم به علت از آن جهت که علت است، مستدعی یا مقتضی یا مستلزم علم به معلول است. اینها با هم چه فرقی می‌کند؟ یک وقت شما می‌گویید علم به علت، علم به معلول است و یک وقت می‌گویید علم به علت، مستلزم علم به معلول است. آنچه که مشهوره است و ایشان هم در شرحش گفت و از بیرون هم ما توضیح دادیم، همین‌طوری گفتیم که علم به علت مستلزم و مقتضی علم معلول است و معنای استلزام و اقتضا، یک نحوه‌ای جدایی و مبانیتی بین این لازم و ملزوم است، یعنی اینها دو چیزند ولی لازم و ملزوم‌اند و با هم‌اند. اما اگر ما وجود مطلق و نامحدود خداوند را مد نظر بگیریم و از این جهت ملاحظه کنیم، آنچه را که شما معلول می‌نامید، او در حقیقت خارج از حیطه وجود حق تعالی نیست، بلکه موجود است به وجود خداوند، پس می‌شود شانی از شئون علت و می‌شود تجلی علت. وقتی که از شئون و از تجلی علت شما سخن گفتید، تعبیر به استلزام و اقتضا که مشعر به نحوه مغایرت است، دیگر دقیق نیست. اقتضا و استلزام یعنی شما یک طرفی دارید به عنوان اصل و یک طرفی دارید به عنوان فرع، یعنی این یک موجود است و آن هم یک موجود است.

 

اما اگر رابطه علت حقیقی با معلولش را به عنوان وجود رابط و مستقل شناختید، به عنوان تجلی و صاحب تجلی شناختید، دیگر نمی‌گویید آن وجود رابط یک موجود است ولو ضعیف و وجود مستقل هم که یک موجود دیگر است که غلط است، وجود رابط جدای از مستقل که چیزی نیست، در ضمن همین مستقل و به وجود او موجود است و وجود از آن وجود مستقل است. ایشان می‌گوید من در متن و در ابیات گفتم علم به علت از آن جهت که علت است، علم به معلول است و نگفتم مقتضی و مستلزم علم به معلول است، بلکه می‌خواستم این نکته دقیق را به شما خاطرنشان کنم که در حقیقت چون معلول شانی از شئون علت و ظهور و تجلی علت است، از جهت وجود، مغایرت با علتش ندارد، یعنی موجود است به وجود علت، ولی علت حقیقی مستقل منظور است، نه هر علتی. اگر این‌طور شناختیم، دیگر سخن از استلزام و اقتضا سخن دقیقی نیست، باید بگوییم علم به علت علم به معلول است، همان‌طور که وجود معلول به وجود علت است، نه اینکه دو تا موجودند کنار هم، یکی بزرگ‌تر و یکی کوچک‌تر، دیگر دو وجودی نیست، همان وجود و کمال و متن واقعیت به همان علت است و آنچه را که معلول می‌نامید در حقیقت شئونات و تجلیات و طهورات اوست، نه وجودهای کوچک‌تری در جنب آن وجود بزرگ‌تر.

 

متن کتاب:

 

فكلما حصل في ذهن أو خارج حصل ذلك المسبب فيه[1]

توضیح: پس هرگاه علت از جهت مقتضی و حیثیت صدوری در ذهن حاصل شود یا در خارج حاصل شود، آن مسبب نیز در آن حاصل می‌شود.

 

إذ اللازم ممتنع الانفكاك عن الملزوم،

توضیح: زیرا لازم، ممتنع الانفکاک از ملزوم است.

 

و حكم المنجم و الطبيب الحاذق حيث يقول الشيء الفلاني ينذر بكذا من هذا الباب،

توضیح: و حکم منجم و پزشک حاذق که می‌گوید فلان چیز نشانه و هشداردهنده فلان چیز است، از همین باب است. پس منجم به ما می‌گوید که مثلاً یک ماه دیگر، دو ماه دیگر، یک روز دیگر، دو روز دیگر، یک سال دیگر، دو سال دیگر خسوف می‌شود، یا پزشک حاذق که می‌گوید فلان چیز هشدار می‌دهد که مثلاً این بیماری چنین می‌شود، از همین باب است.

 

و في عدم تخلل لفظ الاقتضاء أو الاستلزام في المتن إشارة إلى أن المعلول شأن من شئون العلة الحقيقية،

توضیح: و در این عدم تخلل لفظ اقتضا یا استلزام در متن، اشاره است به اینکه معلول، شأنی از شئون علت حقیقیه است.

 

و لا سيما الفاعل المصطلح للإلهي،

توضیح: و به‌ویژه فاعل مصطلح الهی، یعنی فاعل مفیض وجود.

 

فالعلم بها هو العلم به،

توضیح: پس علم به آن علت مفیض، علم به معلول است. چون اگر علت شناخته شد، یعنی چیزی که در حیطه وجودش شناخته شده و معدود در حیطه وجود علت است.

 

مقدمه بحث علم الهی و طرح مسئله کثرت در عین بساطت

 

پیش از ورود به بحث اقوال در مسئله علم الهی، بیان چند مقدمه ضروری است.

 

الف) مقامات علم الهی

 

در باب علم الهی چند مقام مورد بحث قرار می‌گیرد: مقام اول، تبیین علم ذات به ذات است. مقام دوم، تبیین علم ذات به اشیا در مقام ذات است، به این معنا که خداوند در مقام ذات خودش عالم به همه اشیا است و این علم به اشیا دو گونه قابل تصور است، یکی اینکه اجمالاً علم داشته باشد و یکی اینکه تفصیلاً علم داشته باشد. عمده اختلافات در باب اقوال علم الهی مربوط به همین مقام سوم است، یعنی علم تفصیلی خداوند در ذات خودش به همه اشیا.

 

ب) اشکال اصلی: جمع بین بساطت ذات، عینیت علم با ذات، و تعلق علم به همه اشیا

 

سؤال این است که چرا این مسئله موجب کثرت در ذات خدا نمی‌شود؟ خداوند عالم به خودش است و بسیط است و از طرفی هم علم به اشیا موجب کثرت نمی‌شود اما اگر آمدیم و گفتیم خداوند در ذات خودش به طور مفصل به همه اشیا علم دارد، این معنا موجب کثرت می‌شود. چگونه باید این را حل کنیم که از یک طرف بساطت باید به آن تحفظ شود، شما هر معنایی را به خدا نسبت می‌دهید نباید مستلزم کثرت ترکیبی در ذات خدا باشد، از یک طرف هم باید بگویید خدا در همان ذات خودش قبل از مرتبه آفرینش به همه چیز آگاه است.

 

پس الان بین علم به همه اشیا و بین اینکه ذات هم بسیط است، از آن طرف هم که می‌گویید این علم عین ذات و صفات عین ذات است، این سه مطلب را چطوری باید با هم جمع کنیم؟ علم عین ذات است، علم به همه تعلق گرفته پس می‌شود مفصل، از طرفی هم ذات بسیط است، بین بساطت و تفصیل و عینیت چطوری باید جمع کرد؟ این مشکل اصلی است و این اقوالی که خواهد گفته شد، غیر از دو تای اولش که مربوط به یک مسئله دیگر است، بقیه همه اختلاف سر همین بود که ما بیاییم علم الهی را چگونه تفسیر کنیم که موجب اسناد کثرت به خداوند نشود و حالا اقوالش را خواهیم گفت و اقوال مفصلی دارد.

 

ج) دو قول اول و بررسی اشکالات آنها

 

۱) قول اول: نفی علم به ذات

 

بعضی از قدما گفته بودند خداوند علم به ذاتش ندارد. اشکالشان چه بود؟ اینها گفته بودند که اگر ما بگوییم خدا علم به ذات خودش دارد، خب علم چیست؟ علم یا اضافه و ارتباط بین عالم و معلوم است از مقوله اضافه است، یادتان هست در باب اینکه ماهیت علم چیست، یک قولی بود که علم از مقوله اضافه است. اینها گفتند اگر علم از قبیل اضافه باشد که معنا ندارد عالم به ذاته یعنی خودش ذاتش به ذات خودش اضافه داشته باشد، مگر معنا می‌دهد یک شیء خودش به خودش مضاف شود؟

 

پس اضافه یک شیء به خودش بی‌معناست، بنابراین اگر علم از قبیل اضافه باشد نمی‌توانیم بگوییم آن عالم به ذات خودش است. یک وجه دیگر این بود که می‌گفتند علم عبارت است از صورت حاصله شیء نزد عالم. اگر صورتش نزد عالم حاصل شد، بعد می‌گوییم این عالم است. پس اگر خدا بخواهد به خودش علم داشته باشد، یعنی صورت خدا نزد خود خدا حاضر شود، صورتش یعنی حقیقت خودش، یعنی خدا در نزد خودش دوباره حقیقت خودش حاضر باشد، پس یعنی دو تا خدا باید داشته باشی، یکی خدایی که عالم است و یکی هم صورت این خدا که معلوم است و آن هم باید نزد خدا باشد. خب آن اولی هم خدای دومی هم خداست و هم صورت معلوم می‌شود خداوند و هم عالم که خود خداست، یکی می‌شود تعدد واجب. پس برای اینکه تعدد واجب پیش نیاید، می‌گوییم خدا علم به ذات خودش ندارد. یک همچین توهمی برای اینها پیش آمد و گفتند که پس نمی‌شود گفت خداوند عالم به ذات باشد،

 

واضح است که اینها از اول سوراخ دعا را گم کردند و توهمات خودشان و همین‌طور مبنای فاسدی تصور کرده‌اند و بر آن مبنای فاسد هم باز یک فساد دیگری بار کرده‌اند. این تصورشان از علم، علم حصولی است که گفته «العلم هو حصول الصورة عند الشیء»، بعد گفته خب اگر قرار شد عالم باشد به خودش پس صورت خودش نزد خودش باید حاضر باشد، در حالی که علم خداوند به خودش علم حضوری است نه علم حصولی، پس اصلاً ربطی به این بحث ندارد و از اول اشتباه فهمیده مطلب را. آن هم که گفت علم اضافه است، اصلاً باز یک اشتباه بزرگ‌تر.

 

۲) قول دوم: نفی علم به معلول‌ها از ازل

 

قول دوم این است که خداوند علم به ذاتش دارد اما علمی به معلول‌ها ندارد از ازل، یعنی او فقط علم به ذات خودش دارد اما علم به اشیا ندارد و بعداً که اشیا را ایجاد کرد، علم به اشیا هم برایش حادث می‌شود. دلیلشان چه بود؟ می‌گفتند اگر بگوییم خداوند از ازل علم به اشیا دارد، خب علم مستدعی معلوم است، پس باید اشیا ازلی باشند، اگر قرار است خدا از ازل علم به اشیا داشته باشد پس باید معلوماتی داشته باشد دیگر، علم بدون معلوم که نمی‌شود، درست است؟ اگر علم بدون معلوم نمی‌شود پس این معلومات که اشیا هستند باید ازلی باشند، آن وقت لازمه‌اش قدم عالم است، یعنی از ازل همه اشیا وجود داشته باشند تا خدا هم بگوییم از ازل به آنها علم دارد و این غلط است. ولی برای اینکه اشکال خلاصه ازلیت اشیا پیش نیاید، می‌گوییم پس خداوند از ازل علم به اشیا ندارد و بعداً که ایجاد کرد، این علم برایش حادث می‌شود.

 

این هم غلط است، برای اینکه حکم علم با حکم معلوم متفاوت است، علم به اشیا ازلی است ولی لازم نیست خود اشیا ازلی باشند. اما اینکه حالا چگونه ما تصویر کنیم که این علم ازلی و معلومات ازلی غیر از این اشیای حادثه هستند، این تبیینش به جای خود باید تبیین کنیم، ولی اینکه به طور کلی کسی ادعا کند اگر علم ازلی شد، معلوم هم یعنی معلوم خارجی این هم ازلی می‌شود، حرف درستی نیست و از قدم علم، قدم معلوم خارجی پیش نمی‌آید، از ازلیت علم، ازلیت معلوم خارجی پیش نمی‌آید، تلازم با هم ندارد. این دو قول اول را می‌خوانیم و بعد برویم سراغ آن شاخه‌های دیگری که بخش مفصلی دارد.

 

نظم

 

قد قيل لا علم له بذاته‌    و قيل لا يعلم معلولاته‌[2]

 

متن کتاب

 

غرر في ذكر الأقوال في العلم و وجه الضبط لها،[3]

توضیح: این فصل در ذکر اقوال در مسئله علم و وجه ضبط و تنظیم آنهاست.

 

(قد قيل) القائل بعض الأقدمين من الفلاسفة (لا علم له بذاته)،

توضیح: خداوند علم به ذاتش ندارد.

 

بناء على أن العلم إما إضافة و هي لا يتصور بين الشيء و نفسه،

توضیح: بر چه اساس این حرف را می‌زنی؟ بنا بر اینکه علم یا اضافه است و اضافه بین شیء و خودش تصور نمی‌شود، خود شیء خودش با خودش اضافه ندارد.

 

أو صورة مساوية للمعلوم،

توضیح: یا علم صورت مساویه للمعلوم است، علم صورت حاصل از شیء است.

 

فيلزم تعدد الواجب تعالى،

توضیح: پس باید صورت خدا نزد خود خدا باشد و لازم می‌آید تعدد واجب تعالی.

 

و أنت تعلم أن علم الشيء بذاته حضوري لا يستدعي شيئا منهما،

توضیح: و تو می‌دانی که علم شیء به ذات خودش حضوری است و مستدعی هیچ‌کدام از این دو نیست، علم شیء به ذات خودش علم حضوری است، مستدعی نه اضافه است و نه مستدعی صورت.

 

فهذا مع كونه كفرا أوهن من بيت العنكبوت و يناسب الدهرية خذلهم الله تعالى،

توضیح: پس این سخن با اینکه کفر است، از خانه عنکبوت هم سست‌تر است و با دهریه مناسبت دارد، خداوند آنها را خوار کند.

 

(و قيل لا يعلم معلوماته) أي مع علمه بذاته بقرينة المقابلة،

توضیح: و گفته شد که خداوند معلوماتش را نمی‌داند، یعنی با علم به ذاتش، به قرینه مقابله. قول اولی بود که علم به ذات ندارد، مقابلش گفتند علم به معلول ندارد، به قرینه مقابله که این قول مقابل قول اول آمد، یعنی پذیرفته که علم به ذات دارد ولی علم به معلول را نفی می‌کند، یعنی علم به ذاته دارد ولی علم به معلولش ندارد. از کجا این را درآوردیم؟ به قرینه مقابله، چون گفتیم قول اول این است و مقابلش قول دوم است.

 

و مراد القائل أنه لا يعلمها في الجملة أي في الأزل إذ ليست موجودة في الأزل،[4]

توضیح: و مقصود قائل این است که او آنها را در جمله نمی‌داند، یعنی در ازل نمی‌داند، چون این اشیا و این معلول‌ها و مخلوق‌ها در ازل موجود نیستند، پس علمشان هم ازلی نیست، چون اگر قرار باشد علم ازلی باشد، حتماً مخلوق و معلول هم ازلی باید باشد.

 

و هو باطل إذ العلم بالعلة في الأزل يستلزم العلم بالمعلول في الأزل و إن لم يكن المعلول في الأزل،

توضیح: و این باطل است، زیرا علم به علت در ازل، مستلزم علم به معلول در ازل است، اگرچه خود معلول در ازل نیست. علم به علت را در جلسات قبل بحث کردیم که علم به علت مستلزم علم به معلول است. اگر علم به علت ازلی بود، لازمه‌اش هم ازلیت است، پس علم علت ازلی است و علم به معلول هم ازلی است، اما معنایش نیست که خود معلول هم باید ازلی باشد. پس علم به علت در ازل مستلزم علم به معلول است در ازل، اگرچه خود معلول ازلی نیست .

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo