[1] غرر فی تعریفهما و تقسیمهما (الحدوث الدهری الذی ابداه السید الداماد4)/الفریده الثالثه فی القدم والحدوث /شرح منظومه

موضوع: شرح منظومه/الفریده الثالثه فی القدم والحدوث /[1] غرر فی تعریفهما و تقسیمهما (الحدوث الدهری الذی ابداه السید الداماد4)

1.تشبیه مراتب آفرینش به مراتب زمان
برای تبیین دقیق مفهوم «حدوث دهری»، مناسب است که میان سلسله مراتب زمان و مراتب تجلی وجود، تشبیهی برقرار گردد. این تشبیه از رهگذر توجه به چند مقدمه حاصل می‌آید.

2.مقدمات تشبیه
الف) ساختار کیهانی و مفهوم فلک: بر اساس کیهان‌شناسی حکمای پیشین، زمین به عنوان مرکز عالم طبیعت تصور می‌شد و اجرام آسمانی نه‌گانه‌ای به صورت کرات شفاف و تو در تو، محیط بر آن فرض می‌گردید. این افلاک، علاوه بر جسم لطیف و شریف، دارای نفوس قدسی و بلندمرتبه‌ای بودند. ستارگان، نقاط نورانی متصل به بدنه این افلاک محسوب می‌شدند. اگرچه مبادی این بحث از طبیعیات اخذ شده، اما در بسیاری از مسائل فلسفی نیز کاربرد داشته است.

ب) زمان به عنوان اندازه حرکت فلک اطلس: زمان، در مقام معیار سنجش، تعین و اندازه حرکت است. در میان حرکات مختلف، حرکت فلک اطلس – که بیرونی‌ترین و وسیع‌ترین فلک است – به عنوان حرکتی دائمی، اثرگذار بر همه حرکات دیگر و غیرمتأثر از آنها، مقوم زمان مصطلح و مشهود ماست. تمام تغییرات زمانی اعم از فصل‌ها و برج‌ها، ناشی از حرکت این افلاک و مخصوصا فلک اطلس است.

ج) مراتب آفرینش و تشبیه به قوسین: ظهور و تجلی حق تعالی دارای مراتب طولی است که به تعبیر حکما و عرفا، به «قوس نزول» و «قوس صعود» تقسیم می‌گردد. وجه این تشبیه به دایره آن است که در دایره، مرکز به تمام نقاط محیط به یکسان نزدیک است؛ همچنان که ذات حق تعالی به تمام مراتب وجود از عقل اول تا هیولای اولی به یک میزان قرب دارد و هیچ موجودی از فیض او محروم نیست. قوس نزول، سیر تنزل و تعین فیض الهی از عقل اول تا انتهای مراتب طبیعت است و در آن، هر مرتبه قبل، اشرف و کامل‌تر از مرتبه بعد است. قوس صعود، سیر بازگشت و ارتقای موجودات به سوی کمال غایی است که در آن، هر مرتبه لاحق، کامل‌تر از مرتبه سابق است. کل نظام آفرینش، ظهور و انبساط نور ذات حق در مقام فعل است، بدون آنکه موجب انفصال و تباین از ذات گردد.

د)کلیت مراتب و تقسیم‌پذیری آنها: جزئیات مخلوقات نامتناهی است، اما کلیات مراتب آفرینش قابل تقسیم و احصا است. می‌توان مخلوقات را به اعتبارات گوناگون، همچون مادی و مجرد، یا به اعتبار عوالم مختلف (عقل، مثال، طبیعت) و یا به اعتبار قوس نزول و صعود تقسیم نمود.

ه) ظهور و خفا در مراتب تجلی: هر مرتبه از تجلی الهی، ظهور امری است که پیش از آن در مرتبه بالاتر، به صورت علمی و مقدّر موجود بوده، اما خفی و غیرظاهر برای مرتبه نازل‌تر محسوب می‌شد. این نسبت، مشابه نسبت وجود ذهنی و وجود خارجی است. ماهیت واحد است، اما نحوه وجود متفاوت است. بنابراین، آفرینش هر مرتبه، یعنی اظهار و ظهور آنچه در علم الهی یا علم مراتب عالی‌تر، به صورت خفی موجود بوده است. از این منظر، هر مرتبه تجلی که امری را ظاهر می‌سازد، «یوم» (روز) محسوب می‌شود و مرتبه پیشین که همان امر در آن به صورت علمی و مقدّر بود، «لیل» (شب) یا «لیلةالقدر» آن عالم است.

و) نقش اسما و صفات در تجلی: ذات حق تعالی به ماهیت ذاتش در مرتبه ظهور و تجلی قرار نمی‌گیرد، چرا که ذات، نامحدود است و هیچ مظهر محدودی نمی‌تواند حقیقت نامحدود را بی‌واسطه نشان دهد. ارتباط حق با عالم از مجرای اسما و صفات اوست که هر یک، مراتب و شئونی از تجلی محدود و متناسب با قابلیت مظاهر هستند. اسما الهی دارای مراتب کلی و جزئی بوده و هر یک، به تناسب وسعت و شمول، در مظاهر خاصی تجلی می‌کنند. اسم اعظم (الله) که جامع تمام اسما است، اعظم و وسیع‌ترین مرتبه تجلی را داراست. ظهور هر اسم در مرتبه‌ای خاص، «دولت» یا «یوم» آن اسم نامیده می‌شود. کلیات این مراتب تجلی اسما، قابل احصا است، همان‌گونه که در آیات، از آفرینش آسمان‌ها و زمین در «شش روز» (ایام) یاد شده است که اشاره به شش مرحله کلی از تجلیات محیط حق تعالی دارد.

3.نتیجه و تطبیق تشبیه
با توجه به مقدمات فوق، تشبیه بدین صورت کامل می‌گردد: همان‌گونه که در عالم طبیعت، زمان و قطعات آن (از قرن و سال تا لحظه) حاصل حرکت دوری فلک اطلس یا گردش زمین است، در نظام وجود نیز، «مدّ و سیر» نور حقیقی ذات حق که همان انبساط و گسترش فیض او در قوس نزول و صعود است از مدار مراتب وجود (که به فلک وجودات تشبیه شده) عبور می‌کند و کلیات این مراتب، «ایام ربوبی» را شکل می‌دهد. تذکر به این ایام الهی، از مجرای مظهر اعظم و کامل که متجلی به اسم جامع الله است، صورت می‌پذیرد تا سایر موجودات، چه تکویناً و چه تشریعاً، به شهود این حقایق نائل آیند.

متن کتاب

و كما أن مقادير الحركات الدورية هنا أزمنة كذلك مد سير نير النور الحقيقي في قوسي النزول و الصعود من مدار فلك وجودات تلك العوالم أيام ربوبية كما قال تعالى ﴿وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ﴾[1]

توضیح:

در این عبارت با اتکا به مبانی پیشین تشبیهی استوار بنا نهاده شده است. وجه شبه در این قیاس، «تقسیم‌پذیری به مراتب و قطعات» است. در سوی نخست تشبیه، «مقادیر الحرکات الدوریة» یا اندازه‌های حرکات چرخشی افلاک (یا زمین در نگاه جدید) قرار دارد که نتیجه آن، پدید آمدن قطعات و مراتب زمان (أزمنة) مانند سال و ماه و روز است. در سوی دوم، «مدّ سیر نیر النور الحقیقی» یعنی کشش و گسترش نور ذات حق تعالی در دو مسیر قوس نزول و صعود قرار گرفته است.

این سیر، در «مدار فلك وجودات» یا همان دایره وسيع مراتب هستی از عوالم غیبی عقلی و مثالی تا عالم طبیعت جریان دارد. حاصل این سیر نورانی، پدید آمدن همان مراتب کلی وجود (تلك العوالم) است که هر یک به منزله «یوم» یا دوران ظهور خاصی از ربوبیت الهی می‌باشند؛ چرا که هر عالم، ظهور و بروزی از تجلی اسماء و صفات حق است که پیش از آن در خفا و تقدیر علمی بوده است.

بنابراین، همان نسبت که بین حرکت فلک و قطعات زمان برقرار است، بین سیر فیض الهی در مراتب وجود و پدید آمدن عوالم مختلف نیز برقرار می‌باشد. این عوالم، «ایام ربوبی» نامیده می‌شوند که قرآن کریم نیز با عبارت ﴿وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ﴾[2] به همین حقیقت اشاره نموده است. این تذکر، خطاب به کمال‌یافتگانی است که می‌بایست مردم را به توجه و شهود این مراتب تجلی الهی رهنمون سازند.