« فهرست دروس
درس شرح منظومه استاد سید محمد موسوی بایگی

1404/03/11

بسم الله الرحمن الرحیم

غرر في أن المعدوم ليس بشي‌ء و شروع في بعض أحكام العدم و المعدوم ، غرر في عدم التمايز و العلية في الأعدام‌/الفريدة الأولى في الوجود و العدم /شرح المنظومه

 

موضوع: شرح المنظومه /الفريدة الأولى في الوجود و العدم /غرر في أن المعدوم ليس بشي‌ء و شروع في بعض أحكام العدم و المعدوم ، غرر في عدم التمايز و العلية في الأعدام‌

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.


تبیین احکام عدم و بررسی مسئله واسطه بین وجود و عدم

 

وقتی که ما در صدد شناخت احکام وجود هستیم، باید احکام نقیض وجود را هم بشناسیم تا در دقایق و ظرایف بحث اشتباه نشود، از این غرر به بعد، ایشان شروع می‌کنند به بیان احکام عدم، بعضی از آن‌ها را بیان می‌کنند، اولین بحثی که در مورد احکام عدم هست این است که وقتی آن شیء، شیئی موجود است و احکام وجودی دارد، مقابلش عدم، لاشیء محض و بطلان محض است، و بین وجود و عدم، بین شیء و لاشیء، حد وسطی و واسطه‌ای هم نیست، پس معدوم یعنی فرضی که هیچ شیئیتی به حسب واقع و هیچ حقیقتی به حسب واقع ندارد، بطلان محض است و فقط یک فرض در ذهن ما است.

 

الف) نقد قول معتزله به ثابتات ازلیه

 

این سخن برای چه گفته شده است، ظاهراً مطلب نزدیک به بداهت است، چرا باید بیاییم متذکر این بشویم که عدم و معدوم بطلان محض و لاشیء محض است، بهره‌ای از واقعیت ندارد و صرفاً در حد یک فرض است، طرف مقابل در این مسئله معتزله بودند، عده‌ای از معتزله قائل شدند که بین وجود و عدم واسطه هست.

 

انان گفتند ماهیات ممکنه قبل از اینکه ایجاد بشوند یک نحوه‌ای ثبوت داشتند، اما وجود نداشتند، بین ثبوت و وجود تفاوت گذاشتند و گفتند شیء ثابت هم می‌تواند موجود باشد و هم می‌تواند معدوم باشد، پس ما دو گونه ثابت داریم، ثابت موجود، یعنی اشیای موجوده که هم ثبوت دارند هم وجود دارند، ثابت معدوم، یعنی اشیایی که در متن واقع و خارج یک نحوه‌ای از ثبوت عینی و خارجی دارند اما وجود ندارند.علت اینکه قائل به این سخن شدند دو مطلب بود، یکی برای تصحیح علم خداوند، ما باید معتقد باشیم که خداوند قبل از ایجاد اشیا به آن‌ها علم دارد، اگر اشیا معدوم‌اند و هیچ نحو وجودی ندارند و هیچ نحوه ثبوتی هم نداشته باشند،

 

پس باطل محض، نابود محض، نفی مطلق، چگونه می‌شود تصور کرد که علم به او تعلق بگیرد و معلوم ازلی خداوند باشد، علم به معدوم مطلق، به معنای اینکه هیچ نحوه‌ای از ثبوت ندارد، تعلق نمی‌گیرد، پس به ناچار ما باید برای اشیا ممکنات یک نحوه‌ای از ثبوت عینی و خارجی فرض کنیم، باید یک نحوه‌ای از ثبوت داشته باشند، در عین حال این نحوه ثبوت با وجود متفاوت است، یک غرض دیگر هم داشتند که حالا فعلاً به او کاری نداریم،

 

پس خلاصه این جماعت بین وجود و ثبوت تفاوت گذاشتند، گفتند ممکنات قبل از اینکه وجود بگیرند از خداوند ثبوت داشتند و این ثبوت ازلی است، از لوازم ذات خداوند است، ماهیات ممکنه معدومه که در عین معدوم بودن ثبوت خارجی دارند، این‌ها می‌شوند لوازم قدیمی ذات الهی.

 

یک تعبیر دیگر به کار بردند، گفتند نفی، نفی در مقابل ثبوت است، منفی یعنی ممتنع، ممتنعات دیگر هیچ نحوه ثبوتی ندارند، که گفتند ممکنات ثبوت دارند، اختصاص به همین دارد، ممکنات معدوم، پس ممکنات هم می‌تواند وجود خارجی داشته باشد، در عین ثبوت داشتن، هم می‌تواند فقط ثبوت داشته باشد ولی وجود نداشته باشد در خارج، اما ممتنعات منفی هستند، این می‌شود نفی محض، هیچ نحو ثبوتی ندارند، پس بین نفی و ثبوت دیگر واسطه نیست، اما بین وجود و عدم این واسطه هست، و این ثبوت است، یعنی بعضی از معدوم‌ها در عین معدوم بودن، در خارج ثابت هم هستند.

 

ب) نظریه احوال و صفات انتزاعیه

 

عده دیگری از آن‌ها به یک قول دیگری، به اصطلاح دیگری، ملتزم شدند به نام حال، مقصودشان از حال، اگر به زبان خودمان بخواهیم ترجمه‌اش بکنیم صفات انتزاعیه، گفتند ما بعضی از اشیا را می‌یابیم که متصف به صفاتی می‌شوند که این صفات وجود ندارند، در عین حال نمی‌شود گفت معدوم محض‌اند، چون صفت یک شیء موجودند، مثلاً شما امور انتزاعی مثل زیر سقف بودن، بالای کف بودن، این‌ها اموری است که اشیای موجوده به آن متصف می‌شوند،

 

شما به این میز می‌گویید زیر سقف است، پس خودش موجوده، یک صفتی هم به نام زیر سقف بودن دارد، اما آیا این مفهوم تحت بودن، مثل مثلاً شکل، مثل حجم، مثل رنگ، یک امر محصلی است، نه، این‌طور هم که نیست، پس مثل سفیدی و سیاهی نیست، پس این‌ها می‌شوند صفت شیء موجود، که خود این صفت نه موجود است مثل سفیدی و رنگش یا دماش، و نه معدوم، چون نمی‌شود که شما شیء موجود را به یک امر معدوم توصیف کنید، به آن حال می گویند.

 

این دو اصطلاح را، یعنی هم احوال و هم ثابتات ازلیه، نظریه‌شان را باید دانست، چون در بعضی مباحث به کار می‌آید، مرحوم سبزواری اینجا آمده چند تا دلیل از ناحیه آن‌ها یا شبهاتی آورده و جواب داده که چرا آن‌ها مثلاً به چنین اموری قائل شدند، استدلال‌هایی برای خودشان داشتند، نیازی نیست که ما وارد این بحث بشویم، چون مطلب، مطلب واضحی است، ذهن سلیم اگر توجه کند می‌فهمد که بین وجود و عدم واسطه نیست، چه می‌خواهید واسطه را به معنای حال و صفت یک امر موجود بگیرید، چه واسطه را به معنای یک امر خارجی که بگویید ماهیات ممکنه، ثابته ای معدومه خارجیه باشد، در هر صورت این واضح است، پس وقت‌مان را سر این‌ها دیگر تلف نمی‌کنیم، اما اصطلاح ثابتات ازلی و همچنین حال را باید دانست که در بعضی مباحث دیگر به کار می‌آید.

 

ج) عدم تمایز در اعدام

 

بحث دیگر، عدم تمایز بین اعدام و نفی علیت، دو مطلب، ما گاهی می‌آییم بین معدومات به اعتبار اینکه آن را اضافه می‌کنیم به موضوعات و مملکات مختلف، تفاوت می‌گذاریم، مثلاً می‌گوییم عدم علم غیر از عدم صحت است، عدم صحت غیر از عدم ثروت است، الان آمدید بین عدم‌ها تفاوت گذاشتید،

 

اما آیا واقعاً عدم از آن جهت که عدم است با یکدیگر متفاوت است، یا به خاطر آن مملکات وجودی که به آن اضافه شده تفاوت پیدا کرد، حرف فلاسفه این است که اگر آن مضاف‌الیه را صرف‌نظر کنیم، خود عدم به خودی خود تمایزی در او نیست، چون تمایز داشتن یعنی یک نحوه ثبوتی و تحققی داشته باشد، بعد بگوییم این شیء با آن شیء متفاوت است، اگر عدم، لاشیء محض است، نابود محض است، پس در نابودی چه تمایزی به نابودی دیگر معنا می‌دهد، معنا نمی‌دهد، بنابراین می‌گوییم در عدم از آن جهت که عدم است تفاوتی نیست، لا میز فی الأعدام من حیث العدم، در عدم‌ها از جهت عدم بودن فرقی نیست، الا اینکه ذهن ما می‌آید عدم را مضاف می‌کند به مملکات وجودی، بعد از نیافتن آثار آن مملکات وجودی احکامی بار می‌کند، می‌گوید عدم علم، عدم ثروت، عدم صحت و سلامت، در واقع یعنی چون آثار آن ملکات وجودی را نمی‌یابد، تفاوت می‌گذارد، و الا عدم به ماه و عدم تمایز و تفاوتی ندارد، این مطلب اول، پس به خاطر خودش نیست بلکه به اعتبار مضاف‌الیه‌هایی که به آن اضافه شد تفاوت پیدا می‌شود.

 

د) نفی علیت از اعدام

 

مطلب دوم اینکه عدم علیت برای چیزی ندارد، چون لاشیء محض و بطلان محض است، پس اینکه عدم بخواهد علت چیزی باشد، سهمی در علیت داشته باشد، بی‌معناست، ممکن است ما در مقام تعبیر بگوییم مثلاً عدم ابر علت عدم باران است، خیلی اوقات در مقام تعبیر همین‌طور می‌گوییم، ولی در واقع مقصودمان این نیست که عدم ابر یک چیزی بود و اثر کرد و عدم باران را خلق کرد، این معلول اوست، مقصود ما این نیست، در واقع مقصودمان این است که رابطه علیت بین وجود ابر و وجود باران محقق نشده است، اما به جای اینکه قضیه را به این نحوه بگوییم، می‌گوییم عدم ابر علت عدم باران است، پس این سخن که بیاییم احیاناً علیت را به عدم‌ها نسبت دهیم، یک سخن مجازی است، واقعی نیست، دروغ نیست ولی مجاز است، مجاز یعنی باید تکیه به یک حقیقتی داشته باشد.

 

مثل این که شما مثلاً در منطق خواندید قضیه حملیه است، یعنی حمل یک محمول بر موضوع، پس در واقع قضیه حملیه یعنی حمل محمولی بر موضوعی، فقط باید موجب باشد دیگر، سلبی معنا نمی‌دهد، چون در قضیه سالبه شما چه می‌کنید، شما حمل می‌کنید یا سلب حمل، در واقع سلب حمل می‌کنید، وقتی می‌روید «انسان سنگ نیست»، نیامدید این سنگ را بر انسان حمل کنید، دارید می‌گویید سلب الحمل، اگر می‌گفتیم «انسان سنگ است»، این بود حمل، اما «نیست» می‌شود سلب، یا شرطیه یعنی اینکه شما چیزی را مشروط به چیزی بکنید، یک مقدم و تالی دارید، این‌ها را به هم بستید، اما در سالبه شرطیه در واقع سلب شرط است، شرط نیست، شرط کردن نیست، اما چرا می‌گوییم در منطق تقسیم می‌کنیم، می‌گوییم قضیه حملیه یا موجب است یا سالبه، شرطیه یا سالبه است یا موجبه، در اصل اگر بخواهیم نگاه بکنیم، قضیه حملیه و شرطیه آن است که چیزی بر چیزی حمل بشود یا چیزی شرط چیزی باشد، واقعیش اینه، درستش اینه، اما چون آن جانب مقابلش، یعنی سلبش، به لحاظ احکام شباهت پیدا می‌کند با موجبات، می‌آییم اسم آن را می‌گذاریم حملیه و شرطیه، یعنی سالبه‌ها هم می‌گوییم شرطی سالبه یا حملیه سالبه، ولی در واقع سلب الحمل و سلب الشرط است، هم ما اگر آمدیم یک علیتی را به عدم نسبت دادیم، مثل مثلاً نبودن ابر علت نبودن باران شد، در واقع از باب تشابه به آن ملکات، چون وجود ابر علت وجود باران است، جانب سلبی‌اش هم می‌گوییم عدمش علت عدم باران است، دقیقاً مثل همان سلب الحمل و سلب الشرط که چون به لحاظ احکام شبیه هم‌اند، به تناظر هم، جانب ایجابی‌اش که گفتیم حملیه و شرطیه، جانب سلبی‌اش هم گفتیم حملیه و شرطیه، و در واقعش این‌طور نیست.

 

نظم

 

ما ليس موجودا يكون ليسا    قد ساوق الشي‌ء لدينا الأيسا[1]

 

و جعل المعتزلي الثبوت عم‌    من الوجود و من النفي العدم‌

 

في النفي و الثبوت ينفي وسطا    و قولهم بالحال كان شططا

 

بصفة الموجود لا موجودة    كانت و لا معدومة محدودة

 

نفي ثبوت معهما مرادفة      و شبهات خصمنا مزيفة

 

لا ميز في الأعدام من حيث العدم‌    و هو لها إذا بوهم ترتسم‌[2]

 

كذاك في الأعدام لا علية    و إن بها فاهوا فتقريبية

 

متن کتاب

 

غرر في أن المعدوم ليس بشي‌ء و شروع في بعض أحكام العدم و المعدوم‌[3]

توضیح: می‌گوییم چیزی نیست، ناچیز است، لاشیء محض است، و بعضی از احکام عدم و معدوم را، از اینجا شروع می‌کنیم.

 

(ما) أي ماهية (لیس موجود یکون لیساً) صرفا

توضیح: آن چه که موجود نیست می‌شود لیس، می‌شود نابودی محض، این یعنی آن ماهیتی قبل وجود عدم محض است.

 

فلیس ثابتاً قبل وجوده أیضاً،

توضیح: پس قبل از وجود یافتن هیچ ثبوتی ندارد،

 

خلافاً للمعتزلة، حیث یقولون ان الماهیه فی حال العدم ثابته و لیس موجوداً بوجه من الوجوه[4] ،

توضیح: این‌ها گفتند ماهیت در حال عدم ثابت هست، در عین اینکه وجود ندارد، اما در خارج ثبوت دارد، بین ثبوت و وجود فرق گذاشتند،

 

(قد ساوق الشي‌ء) أي الماهية (لدينا) معاشر الحكماء (الأيسا) الألف للإطلاق و الأيس هو الوجود.

توضیح: شیء در نزد ما مساوق وجود است، یعنی ماهیت در نزد ما مساوق ایس است، یعنی همان «موجود بودن» و «هستی»، است .

 

و لكن‌ (جعل المعتزلي الثبوت عم‌) أي أعم‌ (من الوجود و من النفي العدم‌) أي و

توضیح: معتزلی امد ثبوت را اعم از وجود گذاشت ، گفت بعضی از ثابتات موجودند، می‌شود همین اشیای موجودی که ما می‌شناسیم، بعضی از ثابتات معدوم اند، می‌شود ماهیات ممکنه معدومه، و مقصودشان این است که این ماهیت در خارج ثبوت دارند، در عین که ثبوت دارند به آن می‌گوید وجود ندارد، حالا خداوند از بین این ماهیات ثابت ممکنه ازلی بعضی‌ها را انتخاب می‌کند، بعد یک چیزی به آن اضافه می‌کند به نام وجود، آن وقت می‌شود حادث و موجود، پس ثبوت اعم از وجود شد، عدم اعم از نفی شد، چون نفی مقابل ثبوت است، بینش دیگر واسطه نیست، شامل ممتنعات می‌شود، ولی معدومات دو جورند، بعضی از معدومات ممکن‌اند، همان ماهیت ثابت ازلی هستند ، بعضی از معدومات ممتنع‌اند، یعنی منفی هستند.

 

یعنی جعل العدم اعم من النفی

توضیح: عدم را از نفی عام‌تر قرار داد،

 

فالمعدوم، ای الماهیة الممکنه عنده ثابت و لیس بموجود،و كذا ليس بمنفي

توضیح: ماهیات ممکنه معدوم در نزدش ثابت‌اند، در عین ثبوت داشتن خارجی موجود نیستند، ولی منفی هم نیستند، چون منفی فقط شامل ممتنعات است،

 

و المعدوم الممتنع عنده منفي و ليس بثابت. و الفطرة السليمة تكفي في مئونة إبطال هذا القول

توضیح: که دیگر نیازی به استدلال نیست.

 

ثم ان بعض المعتزلة قائل بتحقق الواسطة بین الموجود و المعدوم و سماها حالاً[5] و أطلق علیها الثابت و بنفی الواسطة بین الثابت و المنفی[6]

توضیح: بعضی‌شان گفتند بین وجود و عدم، بین موجود و معدوم، یک امر واسطه‌ای است به نام حال، به این هم می‌شود گفت ثابت، ولی بین ثابت و منفی دیگر واسطه نیست،

 

کما قلنا (فی النفی و الثبوت ینفی) المعتزلی (وسطاً)،

توضیح: معتزلی واسطه بین نفی و ثبوت را انکار می‌کنند، می‌گویند بین نفی و ثبوت واسطه نیست، مثل ما که بین موجود و معدوم می‌گوییم واسطه نیست، او بین نفی و ثبوت می‌گوید، یک اصطلاح از خودش درآورده، این با عدم و وجود فرق می‌کند،

 

(و قولهم بالحال کان شططاً)، أي عدولا عن الصراط المستقيم.

توضیح: نظر آن‌ها در مورد حال یک شطط است، یعنی عدول از صراط مستقیم است، تعریف حال چیست،

 

(بصفة الموجود لا موجوداً کانت) تلک و (لا معدومة) کانت (محدودة)،به يتعلق قولنا بصفة أي الحال محدودة و معرفة عندهم بصفة كذا كذا

توضیح: یعنی الحالة محدودة، محدود یعنی معرف، تعریف‌شده، تحدیدشده، الحالة کانت محدودة و معرفه و توصیف‌شده، به این معنا گفتند حال یعنی صفت الموجود، یعنی صفت شیء موجود، که خود این صفت لا موجودة و لا معدومة است،

 

فقولهم صفة أرادوا بها المعنی الانتزاعی القائم بالغیر مثل العالمیة و القادریة و الأبوة و سائر الإضافات،لا المعنى القائم بالغير مطلقا كما هو معناها المتعارف عند المتكلمين[7]

توضیح: صفت مقصودشان این است، یعنی صفات انتزاعی، نه هر صفتی، چون یک وقت میگوییم صفت مقصودمان معانی که قائم به غیر است مثل میگوییم سفیدی صفت است ولی مقصود انها صفات انتزاعی میباشد

 

فالذات المقابلة للمعنیین،أيضا له معنيان

توضیح: ذات مقابل این دو معنا صفت شد، هم دو معنا دارد، یک وقت می‌گوییم ذات، مقصودمان شیء قائم به خودش است، یک وقت می‌گوییم ذات یعنی شیء محصّل، مثل سفیدی که محصّله، انتزاعی نیست، گرما انتزاعی نیست، محصّله، پس ذات هم اینجا وقتی مقابل صفت به این دو معنا شد، ذات هم دو معنا پیدا می‌کند، هم ذات به معنای موجود قائم به خود، مثل جسم، هم ذات به معنای چیزی که محصّل است، انتزاعی نیست، به هر حال این‌ها گفتند صفت الموجود، یعنی صفات انتزاعی که به موجود نسبت داده می‌شود، مثل زیر سقف بودن که به این میز نسبت داده می‌شود،

 

و احترزوا بإضافة الصفة إلى الموجود عن صفات المعدوم فإنها صفة للثابت لا للموجود

توضیح: اینکه گفتند صفت الموجود، این صفات معدوم را پس جدا باید بکنیم، مثلاً ماهیت ممکنه در حال عدم هم ممکن است، می‌گویند امکان صفت معدوم است، نه صفت موجود، یعنی ماهیت در حال عدم که ثبوت هم دارند، باز هم امکان دارند، پس این هم جدا شد، با تعبیر صفت الموجود از صفات معدومات احتراز کردند،

 

و بقولهم لا موجودة از صفات وجودیه، للموجود

توضیح: پس مثل سفیدی و سیاهی، از صفات وجودی است.

 

و بقولهم لا معدومة از الصفات السلبیه،

توضیح: و از صفات سلبی پس مثلاً جهل را نمی‌گویند حال، چون جهل امر عدمی است، عجز امر عدمی است، این‌ها جزء احوال نیست،

 

فبقی فی الحد مثل الانتزاعیات الغیر المعتبر فی مفهومها السلب،من صفات الموجودات.

توضیح: صفات الموجودات با این قیودی که این‌ها گفتند چه چیزی در این تعریف باقی ماند، انتزاعیاتی که در آن معنا، سلبی نباشد و به اشیای موجود نسبت داده بشود، مثل مثلاً فوقیت، زیر سقف بودن، در این معنا سلب نیست، به یک امر موجود هم نسبت می‌دهیم، می‌گوییم این میز مثلاً زیر سقف است، به این‌ها احوال می گویند.

غرر في عدم التمايز و العلية في الأعدام‌.[8]

(لا میز فی الأعدام من حیث العدم و هو) أي الميز (لها) أي للأعدام‌ (إذا بوهم)‌ أي في وهم‌ (ترتسم)‌ تلك الأعدام.

توضیح: تمایز و تفاوتی در اعدام از جهت عدم نیست، این تمایز برای اعدام در وهم نقش بسته می‌شود،

 

و ارتسام فی الوهم باعتبار الإضافة إلى الملکات

توضیح: این‌که می‌گوییم در وهم نقش می‌بندد، به اعتباری که به ملکات اضافه‌اش کنی، و اگر اضافه به ملکه نباشد، شما مفهوم عدم را در وهم هم نمی‌توانی تکثیر کنی، می‌گوید ما دو تا مفهوم عدم داریم، این معنا نمی‌دهد، باید یک مضاف‌الیه باشد که بگوییم مثلاً عدم ثروت، عدم سلامت، تا بعد بگویی دو تا، اگر مضاف‌الیه را برداری، مفهوم عدم واحد است،

 

فیتصور ملکات متمایزه و وجودات متخالفه و تضیف إلیها مفهوم العدم،

توضیح: یعنی در وهم، قوه واهمه تصور می‌کند ملکات متمایز و وجودهای مختلف را به مفهوم عدم اضافه می‌کند، سپس می‌گوید: «عدم علم»، «عدم ثروت».

 

فیحصل عنده أعدام متمایزة فی الأحکام،

توضیح: آن وقت عدم‌های متمایزی در احکام پیدا می‌شود،

 

و أما مع قطع النظر عن ذلک فلا یتمیز عدم عن عدم،

توضیح: با صرف‌نظر از این اضافه به ملکات، هیچ عدمی از عدمی تمایز ندارد، چون اصلاً کثرت پیدا نکرد تا تمایز پیدا کند.

 

و إلا لکان فی کل شیء أعدام غیر متناهیة،

توضیح: خب اگر کسی اصرار بر این که چه اشکال دارد که عدم به ماهو عدم خودش تمایز داشته باشد، یعنی باید شما در هر شیء بی‌نهایت عدم داشته باشید، شما چند تا عدم می‌توانید از هر شیئی سلب کنید، به همین میز می‌گویی این عدم صندلی است، عدم کتاب است، عدم آجر است، این عدم انسان‌ است ، عدم اسب است، همه این‌ها صادق‌اند، آن وقت چند تا می‌شود، شما باید سلب کنید بی‌نهایت، و اگر این‌ها متمایز از هم باشند، یعنی باید یعنی یک نحوه حصول داشته باشند و با هم متفاوت باشند، پس باید در این شیء واحد بی‌نهایت حصول مختلف هم باشد، وقتی می‌گویی عدم زید، عدم کتاب، عدم میز، عدم صندلی، عدم آجر، عدم آسمان، همه این‌ها به ما به ازا خارجی بخواهد درش اگر ثبوت داشته باشد، یعنی شما در این شیء بی‌نهایت امر ثبوتی دارید.

 

(کذلک فی الأعدام لا علیة) حقیقیة،

توضیح: در اعدام علیت نیست.

 

و إن کانت لعدم فی عدم،

توضیح: حتی این‌که بگیم عدمی علت عدم باشد، نه، عدم اصلاً چیزی نیست تا بخواهد علت چیزی باشد، ناچیز محض است.

 

(و إن بها) أي بالعلية (فاهوا) أي نطقوا كقولهم عدم العلة علة لعدم المعلول‌ (فتقريبية) أي قول على سبيل التقريب و المجاز

توضیح: اگر حالا کسی آمد سخنی گفت که معناش علیت عدم و اثرگذاری عدم بود، مثل این‌که می‌گویند عدم علت، علت عدم معلول است، این چه، معلول نیست، می‌گوید چون علتش نیست، پس عدم العلة علة لعدم المعلول، اگر کسی هم این چنین گفت، این قول تقریبی است، یعنی قول مجازی است.

 

فإن الحکم بالعلیة علیها بتشابه الملکات[9] ،

توضیح: حکم به علیت بر‌ عدم علت، این به تشابه ملکات است، حالا مثال دیگری می اورد.

 

فإذا قیل عدم الغیم علة لعدم المطر،

توضیح: وقتی می‌گوییم عدم ابر علت عدم باران است.

 

فهو باعتبار أن الغیم علة للمطر

توضیح: چون در جانب وجودیش این‌جوری است، حالا ما هم جانب سلبی را ملحق به او می‌کنیم.

 

فبالحقیقة قیل لم یتحقق العلیة التی کانت بین الوجودین،

توضیح: در واقع معنایش این است که این علیت طرفینی، محقق نشد.

 

و هذا کما یجری أحکام الموجبات على السوالب فی القضایا،

توضیح: مثل این نمونه که شما احکام موجب را بر سالب جاری می‌کنید.

 

فیقال سالبة حملیة

توضیح: ولی مراد سلب الحمل است.

او شرطیة متصلة و منفصله و غیرها کل ذلک بتشابه الموجبات.

توضیح: یعنی سالبه شرطیه متصله، ولی در واقع سلب الاتصال است، این شرط حقیقی نیست، چیزی مشروط به چیزی نشده، می‌خواهیم بگوییم این مشروط نیست، نه که مشروط هست، یا مثلاً شرطیه منفصله در واقع یعنی اینکه در منفصله واقعی موجب اگر باشه، می‌گوییم یا این طرف یا آن طرف، اما در اینجا می‌خواهیم میگوییم نه این طرف نه آن طرف، سلبش کردیم.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo