1404/03/06
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في أن تكثر الوجود بالماهيات و أنه مقول بالتشكيك/الفريدة الأولى في الوجود و العدم /شرح المنظومه
موضوع: شرح المنظومه /الفريدة الأولى في الوجود و العدم /غرر في أن تكثر الوجود بالماهيات و أنه مقول بالتشكيك
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
۱. تبیین تشکثرت وجود به واسطه ماهیت و تشکیک وجود
یکی از سؤالهایی که باید ما پاسخ بدهیم در مورد نحوه کثرت در وجود است. ما اثبات کردهایم اصالت با وجود است، حقیقت و سنخ واحد است. بعد آن سؤال مطرح شد که پس این کثرت و تعدد در اشیا بر چه اساسی است؟ اگر همه وجودند، همه سنخ واحدند، پس تفاوتشان با هم چیست؟ در بحث تشکیک شما خواندهاید که تفاوت بین اشیا به شدت و ضعف در درجات و مراتب وجود است. این یک نحوه تشکیک است که بر اساس اصالت وجود قابل شناخت و قابل اثبات است.
این بحث بر اساس اصالت وجود قابل شناخت و قابل اثبات است. پیش از اینکه آن بحث اصالت وجود مطرح شود و بعد به این مسئله تشکیک برسیم، فلاسفه اختلاف بین اشیا را به نحوی دیگر تبیین میکردند. آن نحو را باید بدانیم؛ بعد چگونه به تشکیک در نظر شیخ اشراق رسید، و بعد چگونه باز به تشکیکی که ملاصدرا میگوید، که اینها با هم مقداری تفاوت دارند، و آیا آن تفاوتی که مشائیان میگفتند بین اشیا چگونه تعدد و کثرت پیدا میکند، آن وقت با این تشکیکی که ما در فلسفه ملاصدرا میخوانیم منافات دارد یا نه. پس الان مسئله ما بحث نحوه تکثر و تعدد در واقعیتهاست
الف: سه نحو اختلاف بین اشیا در نظر مشائیان
بحث تشکیکی که مد نظر است، پیش از آن باید به قبل از بحث تشکیک پرداخت. وقتی هنوز مسئله اصالت وجود مطرح نبود، مشائیان میگفتند هرگونه اختلاف بین اشیا از سه نحوه خارج نیست. هر دو شیء مفروض یا اختلافشان به تمام ذات است و هیچ اشتراک ذاتی با یکدیگر ندارند، مثل مقولات و انواع؛ هر مقوله با انواعی که در تحت مقوله دیگر است.
مثلاً مقوله کم با کیف و با جوهر هیچ اشتراک ذاتی ندارد، متبایناند، چون هر کدام جنس عالیاند. پس دیگر کم و کیف اشتراک جنسی با یکدیگر ندارند. همه آن انواع و افرادی که در تحت مقوله کم است با انواعی که در تحت مقوله کیف است، اینها همینطور. پس مثلاً اعداد با رنگها کلاً متباین به ذاتاند. هر دوی اینها با جواهر متباین به ذاتاند، یعنی هیچ نحوه اشتراکی در ذاتیات با یکدیگر ندارند این اختلاف به تمام ذات میشود.
نحوه دوم اختلاف این است که به بعض ذات اختلاف باشد و به بعض ذات اشتراک باشد. وقتی که افراد و انواع تحت هر مقوله را با هم مقایسه میکنیم، مثلاً رنگها را با حالتهای نفسانی مقایسه میکنیم که هر دو زیرمجموعه کیفاند، یا مثلاً اعداد را با خط و سطح مقایسه میکنیم که هر دو زیرمجموعه کماند، یا مثلاً اجسام را با عقول و ملائکه مقایسه میکنیم که هر دو زیرمجموعه جوهرند. اینها در بعض ذات اشتراک دارند، در معنای جنسیشان مشترکاند، و اختلافشان هم به فصل است. پس مثلاً نوع انسان را با نوع اسب مقایسه میکنیم، اشتراک جنسی دارد، اختلاف فصلی. یا مثلاً عقول را با اجسام مقایسه میکنیم، اشتراک جنسی دارند در جنس جوهر، و اختلافشان هم به فصلشان است. پس اختلاف به بعض ذات و اشتراک در آن جزء دیگر میشود.
نحوه سوم از اختلاف این است که در تمام ذات با یکدیگر مشترکاند، اما اختلافشان به عوارض خارج از ذات است. هر نوعی از انواع را که در نظر بگیریم، نوع حقیقی و نوع اخیر، مثل نوع انسان و نوع اسب، نه آن انواع اضافی مثل حیوان و جسم که نوع اضافیاند؛ نه، انواع اخیر را که در نظر بگیرید، افرادشان با یکدیگر در تمام ذاتیت مشترکاند. تمام افراد انسان در ذاتیت مشترکاند، تمام افراد اسب همینطور، اما اختلاف در عوارض و صفات خارج از ذات است. پس سه نحوه اختلاف هست: هر دو شیء مفروض یا به تمام ذات با یکدیگر متبایناند، یا به بعض ذات متبایناند و به بعض ذات مشترک، یا به تمام ذات مشترکاند و به عوارض خارج از ذات اختلاف دارند.
ب) افزودن قسم چهارم توسط اشراقیون
مشائیان گفتند ما سه گونه اختلاف بین اشیا و ماهیتهایی که میشناسیم داریم، و از این سه نحوه هم بیرون نیست، حصرش هم هست و عقلی است. یعنی ماهیت را که در نظر بگیری، یا به تمام ذات متباین است، یا به بعض ذات، یا به تمام ذات مشترک. مشائیان گفتند ؛ یک نحوه دیگر هم از اختلاف هست که قسم چهارمی را افزودند، که البته منافات با این تقسیم ندارد، نمیخواهد این تقسیم را باطل کند، در واقع تکمیل این تقسیم است. گفتند میشود که دو شیء مفروض اختلافشان نه به تمام ذات و نه به فصول باشد، بلکه به تمام ذات با هم مشترکاند، اما اختلافشان به شدت و ضعف در خود همین ذاتیات باشد.
شیخ اشراق که این سخن را گفت، یک زمینه قبلی دارد، یک مقدمهای دارد حرفش، و آن مقدمه این است که او گفت عالم هستی دوگانه است: یا نور است یا ظلمت. مقصودش از عالم ظلمت عالم اجسام است، و عالم نور یعنی عالم مجردات، مثل نفس انسان و ملائکه تا خداوند؛ اینها همه نورند. این مقدمه را که گفت که کل این مجردات تا واجبالوجود همه نور هستند، گفت اختلاف اینها چیست؟ اختلاف این انوار، اختلافشان به شدت و ضعف در اصل نوریت است، تفاوتشان هم در همین است. آن سخنی که شما در تشکیک وجود خواندید، که میگفتیم کل عالم نحوه وجود است
و کل عالم درجاتش به حسب وجود شدت و ضعف دارد، شیخ اشراق گفت عالم یک دوگانه است، دو تکه است: یکی عالم ظلمات و اجسام، یکی عالم مجردات که عالم انوار است. این انوار هستند که با یکدیگر در اصل نوریت مشترکاند، تفاوتشان به شدت و ضعف است. پس ماهیت همه این مجردات ماهیت نوری است، اما اختلاف به شدت و ضعف در همان نوریت است. پس هم در نوریت اشتراک و سنخیت دارند و هم در همین نوریت به حسب شدت و ضعفش اختلاف دارند.
از این سخن بعد اگر بخواهیم تعبیر کنیم به زبان فلسفه رایج، میگوییم تشکیک در ذاتیات، تشکیک در ماهیت، که قبلاً هم عنوانش را در بعضی از ادله اصالت وجود توضیح دادیم. شیخ اشراق با این مقدمه که عالم دوگانه است، عالم ظلمات و فلان، بگذار کنار، عالم انوار که مجرداتاند، این حقیقت واحد نوری است، و این نور هم اختلافش در خود نوریتش است به شدت و ضعف. پس ماهیتشان واحد است، همه نورند، اما تفاوت به شدت و ضعف نوریت است.
او به این معنا گفت تشکیک در ذاتیات اشکال ندارد، چون اول تقسیم کرد عالم را، آن مجرد را گفت ماهیتشان نور است، و نور هم یعنی چیزی که ظاهر به ذات و مظهر غیر است. و این ماهیت نوری هم که از واجب شروع میشود تا نازلترین مرتبه مجرد، همه در اصل نوریت مشترکاند، تفاوت به شدت و ضعف است. به این معنا ایشان میگوید تشکیکی در ذاتیات هست.
پس در واقع به حسب این سخن شیخ اشراق، حداقل در بعضی از نحوههای ماهیت تشکیک وجود دارد. و این تفاوت تشکیکی به شدت و ضعف، غیر از آن سه نحوه تفاوتی است که مشائیان میگفتند؛ میشود یک قسمت چهارمی از تفاوت. نه اختلاف ذاتی است که تباین ذاتی داشته باشند، نه اختلاف به بعض ذات و اشتراک به بعض ذات؛ چون میگوید اصلاً نور ماهیتش بسیط است، اجزا ندارد، تا بعد بخواهی بگویی اینها در بعض ذات مشترکاند یا در بعض ذات مشترک نیستند. میگوید نور بسیط است، و اختلاف به عوارض خارج از ذات هم نیست.
این هم این سابقه و این ریشه حرف شیخ اشراق را با این مقدمهاش باید دانست. چون اگر اینها را توجه نکند، کسی ممکن است به ذهنش بیاید که در همه این ماهیاتی که مشائی هم میشناسد و ما میشناسیم، میگوییم انسان، حیوان، اسب، آهن، چوب؛ این مثلاً در چوب فرض کنید، آن میگوید یک چیزی چوب است، یکی چوبتر است، اشد و خشنتر است مثلاً؛ نه، او به ظلمات، عالم ظلمات و عالم اجسام حرفی نزده که اینجا شدت و ضعف هست یا نیست.
او اول آمده تقسیم کرده، بعد در مجردات که میگوید همشان ماهیتشان واحد است و همه نورند، اینجا شدت و ضعف است. اما بالاخره پس اصل تشکیک در ذاتیات را پذیرفته است، که بالاخره شما در عالم، ماهیت واحدهای دارید به نام نور و اختلافش هم به شدت و ضعف است. اینجوری باید حرفش را فهمید که آن بر اساس این مقدمات رسیده به این تشکیک، اما به هر حال اصل مطلب معلوم است؛ یعنی ایشان بالاخره تشکیک در یک ماهیت را پذیرفته، لااقل در بعضی ماهیتها تشکیک را پذیرفته است.
د) نظر ملاصدرا در مورد تشکیک
این مطلب که آمد، در حکمت متعالیه ملاصدرا، اولاً تقسیم نکرد که عالم نور و ظلمت است، گفت متن واقعیت وجود است. پس ظلمات هم به اصطلاح شیخ اشراق، که عالم اجسام باشد، آن هم وجود است؛ حالا اگر به این هم نور گفتیم اشکالی ندارد، بگوییم کل عالم وجود است، یعنی کل عالم نور است، منتها مراتب نور متفاوت است. در عالم اجسام آن مرتبه وجودش چون بسیار بسیار ضعیف است، یعنی نوریت هم بسیار ضعیف است. ایشان به جای اینکه تعبیر بخواهد به نور و ظلمت بکند،مثل شیخ اشراق گفت وجود، کل عالم میشود نحوه وجود. آن تشکیکی که شیخ اشراق آمد در خصوص نور فقط اجرا کرد، ملاصدرا گفت این در کل وجود است. ما الان پس با این سخنی که مشائیان گفتند، بعد شیخ اشراق هم سخنی گفت بر اساس مقدماتش، که این سخن آمد در فلسفه ملاصدرا یک تصحیحی شد، یک تدقیقی شد، با آن نحوهای که شیخ اشراق میگفت. نه، آمد اولاً برد سخن را روی وجود؛ وجود هم شامل اجسام مادی میشود هم مجردات، نه اینکه دو تکه کنیم عالم را. و آن تشکیکی که شیخ اشراق گفت، بر کل عالم و به کل مراتب هستی تسری داده است.
از این سخنان پس میفهمیم که ما دو گونه کثرت داریم، یعنی کثرت به دو نحو قابل شناخت است: یکی کثرتی که ناشی از مراتب خود وجود است، که بر اساس همان تشکیکی که تعبیر کردیم، وجود حقیقت مقول به تشکیک است. این یک نحوه کثرت است. نحوه دوم کثرت آن است که از ناحیه ماهیت است، اختلافی که ماهیت اشیا با هم دارند. این هم یک نحوه کثرت است، ولی این کثرت با آن کثرتی که از ناحیه مراتب وجود است متفاوت است. به این اعتبار، آن کثرت در ماهیت ظاهر میشود؛
شما این مراتب را که در نظر بگیرید، خودشان تفاوتشان با همدیگر به شدت و ضعف است، اینها محدود به حدودی هستند، هر مرتبهای محدود به حدی است؛ از این حد شما مفهومی انتزاع میکنید که به آن میگویید ماهیت. بعد این ماهیتهای انتزاعشده را وقتی با یکدیگر مقایسه میکنیم، میبینیم بعضیهایشان جهات اشتراک دارند، بعضیها جهات اشتراک ندارند.
پس حرف مشائیان و حرف شیخ اشراق را در فضای اصالت وجودی اینگونه باید تفسیر کنیم که اولاً تشکیک به وجود برمیگردد، شدت و ضعف به وجود برمیگردد، نه به ماهیت، که در خود ماهیت و در ذاتیات بخواهد تشکیک باشد. تشکیک به وجود؛ آن حرف مشائی هم که گفتند ما سه نحوه اختلاف داریم غلط نیست، منتها آنها در مورد ماهیت گفتند، اما ما باید تبیین کنیم که اول اصلاً این موطن ماهیت کجاست؟ از کجا ماهیت برمیخیزد؟ از کجا انتزاع میشود؟ منشأ انتزاع ماهیت میشود آن حد وجود؛ به جز مرتبه واجب که حد ندارد، بقیه مراتب همه حد دارند، از حدشان ماهیت انتزاع میشود. آن وقت این ماهیتهای انتزاعی را وقتی با هم مقایسه بکنیم، اینها آن همان اختلافهایی که مشائیان گفتند بینشان هست، به همان سه نحوه؛ شناخت این ماهیتها در واقع شناخت حدود وجودات است.
پس کسی نباید این سؤال برایش پیش بیاید که اگر ماهیت اعتباری است، چرا ما دوباره باید بحث از ماهیت و طبقهبندی ماهیات بکنیم. ماهیت که اعتباری است، به معنای قراردادی و پوچ و بیمنشأ نیست؛ ماهیت اعتباری است یعنی خودش تحقق اصیل به ذات ندارد، اما آن چیزی که متحقق به ذات است محدود به حدودی است که از آن حدود این ماهیت انتزاع میشود. و شناخت ماهیتها در واقع یعنی شناخت حدود وجودات، در واقع یعنی شناخت نحوههای وجود.
ما گاهی شناختی که از وجود داریم به خودش تعلق میگیرد، میگوییم مثلاً بالفعل است، بالقوه است، شدید است، ضعیف است و...، گاهی این شناختمان به حد وجود تعلق میگیرد. هر دوش هم باید داشته باشیم، هر دوش را باید بشناسیم. اگر کسی فقط احکام وجود، به ما هو وجود را بشناسد، ولی احکام حد وجود را نشناسد، یعنی شناختش ناقص است. پس ماهیت با اینکه اعتباری است، به معنایی که تحقق به ذات ندارد، ولی در عین حال معرفتش لازم است، چون در واقع معرفتش به معرفت وجود و حد وجود برمیگردد.
حاصل سخن، با تعبیرهایی که نزدیکتر باشد میگوییم وجود دو نحوه کثرت دارد: یکی به کثرت موضوعات، یعنی ماهیات؛ چون شما ماهیت را موضوع قرار میدهید، میگویید الانسان موجود، الفرس موجود، الملک موجود؛ این موضوعات که تعدد پیدا کرد، یعنی شما دارید یک کثرتی به وجود نسبت میدهید، میگویید ملک موجود است، فلک موجود است، انسان موجود است. یک نحوه کثرت شد به اعتبار اضافه وجود به این موضوعات و ماهیات؛ یک نحو کثرتی در وجود هست، این کثرت از ناحیه اضافه شدن به ماهیت است.
یک کثرت هم که مربوط به خود مراتب وجود است، که قبلاً در بحث تشکیک خواندیم. این حاصل؛ عرض کنم که موضوع این غرر واضح است. این تشکیک و شدت و ضعفی که داریم میگوییم مربوط به حقیقت وجود و مراتب خارجی وجود است، و الا مفهوم بما هو مفهوم و مفهوم از آن جهت که در ذهن است، شدت و ضعفی ندارد. مفهوم عدم با مفهوم واجبالوجود، مانند هم هر دو مفهوم ذهنی اند، اینها هم مثل همند، در خود این مفاهیم هیچ شدت و ضعفی معنا نمیدهد که بگوییم یک مفهومی مثل مفهوم عدم یا مفهوم مثلاً ممتنع به ذات با مفهوم واجب به ذات، الان یکی شدیدتر یا آن یکی ضعیفتر باشد. مفاهیم تشکیکبردار نیستند.
نظم
بكثرة الموضوع قد تكثرا و كونه مشككا قد ظهرا[1]
الميز إما بتمام الذات أو بعضها أو جا بمنضمات
بالنقص و الكمال في الماهية أيضا يجوز عند الإشراقية
كل المفاهيم على السواء في نفي تشكيك على الأنحاء
متن کتاب
غرر في أن تكثر الوجود بالماهيات و أنه مقول بالتشكيك،[2]
دو نحو کثرت: یکی اینکه تکثر وجود به ماهیات است،ماهیت را موضوع قرار میدهیم و وجود را بر ان حمل میکنیم و دیگری وجود محمول به تشکیک است.
(بكثرة الموضوع)
توضیح: مقصودمان از موضوع، مقابل محمول است، که در گزاره مسندالیه قرار میگیرد.
و المراد به ما یقابل المحمول،
توضیح: مقصود این است. خب حالا این موضوعی که مقابل محمول است در گزارهها، این بر چه چیزی حمل میشود؟ یعنی مصداقش چیست؟ مقصود از این موضوع چیست؟
و مصداقه الماهية،
توضیح: مصداقش همان ماهیت است.
(قد تکثرا) ای الوجود،
توضیح: یعنی وجودبا کثرت موضوع، که ماهیت است، تکثر پیدا میکند.
و إلا فالشيء بنفسه لا يثني و لا يتكرر،
توضیح: خود شیء، و هر شیء مفروض به خودی خود، بدون ملاحظه چیزی خارج از خودش، قابل تعدد و کثرت نیست. شما بگویید انسان تا وقتی از عوارضش که بیرون از ذات انسان است سخن نگویید، انسان متعدد نمیشود: پس به خودی خود قابل تثنیه و دوگانگی و یا کثرت نیست. وجود هم بما هو وجود کثرت ندارد، الا آن کثرت تشکیکی که در واقع با وحدت حقیقتش سازگار است ، اما کثرتی که از ناحیه ماهیت است، این فرق میکند.
(و کونه) ای كون الوجود (مشككا قد ظهرا) ای السابقا عند قولنا الفهلويون إلى آخره،
توضیح: اینکه وجود مشکک باشد قبلاً ظاهر شد..
ثم لما خرج من هذا البيت أن في الوجود كثرتين،
توضیح: الان از این بیت گفتیم به «کثرت الموضوع قد تکثرا» و «کونه مشکک قد ظهرا» هم کثرت موضوع را که مربوط به ماهیت است گفتیم، هم کثرت خود مراتب را گفتیم ، پس دو تا کثرت شد. از این بیت درآمد که در وجود دو گونه کثرت است
إحداهما كونه إنسانا و فرسا و شجرا و حجرا و غير ذلك،
توضیح: یکی اینکه به اعتبار ماهیتها کثرت پیدا میکند.
و الثانية كونه مقدما و مؤخرا و شديدا و ضعيفا و نحو ذلك،
توضیح: این تقدیم و تأخیر و امثال اینها. چون این دو نحوه کثرت درآمد، میخواهیم بگوییم آن کثرت دوم، یعنی کثرت تشکیکی در مراتب، او با وحدت حقیقت وجود جمع میشود. در بحث تشکیک خواهیم دید که کثرت مراتب منافاتی با وحدت سنخی مراتب ندارد، بلکه اینها سنخ واحدند ، به این معنا حقیقت واحدند، حقیقت واحد یعنی سنخ واحد است.
أرنا ان نبين أن التكثر على الوجه الثانی ليس تكثرا في الحقيقة و لا ينتلم به وحدة الطبيعة المشككة[3]
توضیح: خواستیم تبیین کنیم و توضیح بدهیم که کثرت بر وجه دوم، یعنی کثرت تشکیکی، تکثر در حقیقت نیست، که یعنی سنخ حقیقت متفاوت بشود و منظم و مخدوش نمیشود به این نحو کثرت، وحدت طبیعت مشککه میگویند.
فقلنا من رأس (الميز) بين كل شيئين،
توضیح: از اول آمدیم آن سابقه قبلیاش را گفتیم ،حرفی که مشائیان میگویند.
(إما بتمام الذات)، كالأجناس العالية و أنواعها كل مع الآخر
توضیح: تفاوت و تمایز بین هر دو شیء مفروض یا به تمام ذات است که با یکدیگر متبایناند، مثل تفاوت اجناس عالی و انواع هر جنسی با انواع جنس دیگرش.
(أو بعضها) أي به بعض الذات،كالإنسان و الفرس
توضیح: یعنی تفاوت در بعض ذات است و اشتراک در جزء دیگر است، مثل تفاوت انسان با اسب.
(أو جاء) الميز (بمنضمات) و عوارض غريبة،کزيد و عمرو
توضیح: که زید و عمرو، یا این میز و تمایز و تفاوت با منضمات و عوارض مشخصه است، افراد نوع واحد میباشد.
و المشاؤون حصروا أقسام التمايز في هذه الثلاثة،
توضیح: مشائیان گفتند همین سه قسم تفاوت است.
و لم يتفطنوا بقسم رابع، تفطن به الإشراقيون،
توضیح: آنها قسم چهارمی که اشراقیون به آن توجه کردند و فهمیدند را متوجه نشدند.
كما قلنا (بالنقص و الكمال في) أصل (الماهية) الواحدة و سنخها، بأن يكون الناقص و الكامل كلاهما من تلك الحقيقة (أيضا، يجوز عند) الطائفة (الإشراقية)
توضیح: تفاوت به نقص و کمال صاحب الماهیت، یعنی اصل ماهیت واحد است، سنخ واحد است، تفاوتش در خود آن شدت و ضعف خود ماهیت است به نقص و کمال. تفاوت این چنینی در اصل ماهیت واحد و سنخ آن ماهیت، به اینکه آن ناقص و کامل هر دو از سنخ همین حقیقتاند، این نحوه تفاوت جائز است نزد اشراقیون؛ که آنها در مورد نور گفتند، با آن توضیحی که از بیرون عرض کردم.
كما بينا في حقيقة الوجود[4]
توضیح: آن سخنی که ما در حقیقت وجود گفتیم، آنها در مورد ماهیت گفتند، البته ماهیت نوری که شامل مجردات است.
فالميز بين هذا الناقص و هذا الكامل ليس بتمام ذاتيهما بأن يكونا ماهيتين
توضیح: به اصطلاح شیخ اشراق بخواهیم بگوییم، بین نور شدید و نور ضعیف، مثلاً عقل اول در قیاس با عقل دوم؛ خب عقل اول نور شدیدتری است از عقل دوم. عقول همه نسبت به نفس انسان نورانیتشان اشد است از نورانیت نفس انسان. تفاوت بین این مراتب ، یعنی نور عقل اول با نور عقل دوم تباین ذاتی ندارد که دو ماهیت بخواهند باشد.
و لا بالفصول؛ إذ كانا بسيطين
توضیح: تفاوت فصلی هم ندارند، که ترکیبی از اجزا داشته باشد، جنس و فصل داشته باشد، بعد بگوییم تفاوتش تفاوت در فصل است؛ این جوری هم نیست، چون آن میگفت نور بسیط است، خب همین میگوید این طور نیست که ماهیت جداگانه داشته باشند، دیگر. میگوید بنا بر حرف شیخ اشراق، نور مثلاً عقل اول با نور عقل دوم، اینها دو تا ماهیت متباین نیستند؛ تفاوت این دو تا نور به این نیست که در اصل ذات باشد که دو ماهیت باشند. مشائی میگویند ماهیت عقل اول با ماهیت عقل دوم متباینه، یعنی در جنس مشترکاند ولی فصلشان با هم متفاوت است،چون مرکب از جنس و فصل میدانند؛ شیخ اشراق میگوید نه، عقول بسیطاند، نورند، نور هم بسیط است، پس دو ماهیت متباین نیستند. نه، دیگر هیچی؛ اصلاً سنخش نور است، سنخ همه مجردات، میگوید نور است. پس شما ماهیت عقل اول را با ماهیت عقل دوم بنا بر نظر شیخ اشراق که مقایسه کنید، هر دو ماهیتشان یکسان است، به معنایی که ماهیت هر دو نور است، ولی یکسان به این معنا که شدت و ضعف نداشته باشند؟ نه، در همان نوریت عقل اول اشد است از نوریت عقل دوم. پس دو ماهیت نیستند که دو ماهیت مختلف باشند و به تمام ذات متباین باشند؛ و همچنین اختلافشان، این میز و تمایزشان به فصل هم نیست، چون او اصلاً میگوید ماهیت نوری همیشه بسیط است، یعنی عقول که به اصطلاح نور هستند، اینها بسیطاند. پس تفاوت مثلاً نور عقل اول با نور عقل دوم به چه میشود؟ به اینکه اختلاف فصلی دارند؟ میگوید نه، بسیطاند، چون بسیطاند یعنی مرکب از جنس و فصل نیستند؛
پس اختلافشان به فصل هم نیست. به تمام ذات که اختلاف ندارند، به فصل هم اختلاف ندارند، به عوارض هم اختلاف ندارند؛ چون عوارض کی میآید؟ عوارض وقتی است که شما مثل مثلاً انسان یک ماهیت متواطی داشته باشید، همه یکسان باشند، در اصل ذات اختلافشان به صفات عارضه باشد؛ این با تشکیک دیگر سازگار نبود، در تشکیک نمیگوید اختلاف با عوارض است. اختلاف با عوارض در ماهیتهای متواطی است ؛ یادتان هست دیگر، متواطی یعنی چه؟ در منطق خواندید، شدت و ضعف نیست. مثلاً این زید با عمرو این طور نیست که در انسانیتش، در ناطقیت، در جسمانیت، یکی اشد و جسمتر باشد، اشد و انسانتر، اشد و حیوانتر، اشد و حساستر؛ این جوری نیست، همه ذاتیهایشان هم پس میشوند متواطی. حالا که متواطی و یکسان و یکنواختاند، اختلافشان پس به چیست؟ زید و عمرو را میگوییم به عوارض.
شیخ اشراق گفت در این ماهیتهای نوریه، اینها نه اختلافشان به تمام ذات است که بشوند مثل دو ماهیت متباین، نه به بعض ذات، چون بسیطاند؛ دانشان وقتی بسیط است، جنس و فصل ندارند، دو تا نیستند که بگوییم یک جزءش مشترک و یک جزءش اختصاصی است: اختلاف به عوارض هم نیست، چون اختلاف عوارض مربوط به امور متواطی است.
پس اختلاف به چیست؟ اختلاف به این است که در همین نوریتی که با هم مناسبت دارند، در همین نوریت شدت و ضعف و کامل و نقص دارند؛ به این میگوییم تشکیک. پس تمایز و تفاوت بین آن ناقص و کامل نه به تمام ذاتشان است که دو ماهیت متباین بشوند، و نه به فصول است؛ چون هر دو بسیطاند؛ فصل وقتی معنا میدهد که جنسی باشد، میشود جنس مرکب نه، آنها اینجوری نیستند.
و لا بالعوارض؛
توضیح: اختلاف به عوارض هم نیست،
و إلا لكان متواطئا هذا خلف؛
توضیح: اختلاف این فرد ناقص و کامل به عوارض نیست، و الا میشوند متواطی، مثل افراد انسان که تفاوت در عوارض است؛ اینجوری نیست. پس اختلاف به چیست؟
بل بكمال من نفس الحقيقة و نقص كذلك؛
توضیح:. اختلافشان به کمال و نقص خود این حقیقت است؛ در خود همین حقیقتی که اشتراک دارند، در همین حقیقت اختلاف دارند؛ آن ناقص و کامل به تمام دانشان با هم امتیاز دارند، یعنی امتیاز دارند، به این معنا که دو شیء هستند، دوگانگی هست، ولی نه به معنی که دو ماهیت متبایناند. شما دو فرد از وجود یا دو فرد از نور دارید، به این معنا دوگانه است، ولی اختلاف ذاتی نیست، که به معنی این دوگانگی، به معنی دو تا ماهیت متباین باشد.
بان يكون الناقص و الكامل ممتازين بتمام ذاتهما البسيطتين؛
توضیح: به تمام ذات با هم متفاوتاند، یعنی دو ذاتاند، دو شیء مختلفاند، ولی نه در ماهیتشان که دو ماهیت مختلف ذات داشته باشند .
لا بأن يكونا ماهيتين؛ بل بأن يكونا ماهية واحدة مقولة بالتشكيك،
توضیح: در اصل ماهیت مشترک، اختلاف به تشکیک است .از باب مثال، حالا ما مثال به نور میزدیم؛ شما اگر در فلسفه مشهور، این معنا را در جاهایی میپذیرند، مثال میگویند یک خط، خط کوتاه با خط بلند، اشتراکش در چیست؟ این دو تا خط در چه با هم سنخاند؟ در اصل خط بودن، دیگر، هر دو خط؛ اختلافشان در چیست؟ باز هم در طولانی و کوتاه بودن، یعنی کمال و نقص خود خط. آن که طولانی است، یعنی خطش طولانی است، نه اینکه طولانی بودن یک صفتی باشد که الان عارض شده بر خط طولانی؛ یعنی طولانی بودن خط صفت نیست، الان ذاتش هم اینجوری است شما بخواهی طولانی ارزش بگیری، که پس دیگر یعنی خط کوتاه شد، دیگر ذاتش به هم خورد. مثلاً یک وقت شما میگویید منحنی، ما مستقیم؛ خط منحنی، خط مستقیم؛ شما یک میلهای را، یک جسمی را میگیرید که یک خط رویش مثلاً هست، ضلعش یک خط است؛ این را به عنوان یک صفت عارض میتوانید در نظر بگیرید که گاهی مستقیم باشد، گاهی منحنی باشد؛ خم و راستش کن، میشود انحنا و استقامت، یعنی میآید و میرود. اما طولانی بودن و کوتاه بودن اینجوری نیست که شما بتوانی از همین خط طولانی بودنش را برداری، برخلاف انحنا و استقامتش که قابل تغییر است؛ خط به خطی خودش با همه ذات خودش باقی است، میتواند منحنی شود، میتواند مستقیم باشد، ولی طولانی بودنش اینجوری نیست؛ اگر بخواهی طولانیاش را برداری، آن خط از بین رفته، آن خط نیست؛ و الا با وجود آن خط، آن طولانی بودن عین ذاتش است، آن خط کوتاه هم کوتاه بودن عین ذاتش است. پس الان یک خط طولانی با خط کوتاه، اشتراکیشان در اصل خطیت است، اختلافشان هم در اصل خطیت؛ شیخ اشراق میگوید ماهیتهای نوری که من گفتم مثل این میماند، یعنی اشتراک و اختلاف در همان حقیقت واحد نوریتشان است.
في الخطان المتفاوتان بكمالية الخط و نقصه، ما زاد به أحدهما على الآخر، كما ساوی به في الحقيقة؛
توضیح: دو خطی که متفاوتند به کامل بودن در خط و نقصان در خط، که در اصل خط یکی اند ، ، ناقص و کامل؛ این خط و ان خط چیستند؟ آن چیزی که به آن چیز یکیشان زائد بر دیگری است، یعنی آن چیزی که اضافی دارد، در چه اضافی دارد؟ او در همان چیزی اضافی دارد که با آن اشتراک دارد، در همان خط بودن، اضافی دارد و زائد دارد، که با آن دیگری در آن مساوی هم هست؛ آنچه زائد است به آن چیز، یکیشان بر دیگری، آن چیز همانی است که با او مساوی است، یعنی در اصل خط بودن.
و كما علمت أن الوجود مشكك فاعلم؛أن (كل المفاهيم) و الماهيات حتى مفهوم الوجود
توضیح: حالا ما در مورد وجود این را گفتیم، حواسث باشد، توجه داشته باش که این در مورد حقیقت عینی وجود است، و الا در باب مفاهیم کسی قائل به تشکیک نمیشود. مفهوم از آن جهت که مفهوم ذهنی است هیچ فرقی با دیگری نمیکند؛ مفهوم ممتنع به ذات با واجب به ذات، هر دو تا مفهوم هیچ فرقی با هم ندارند، از جهت مفهوم بودن شدت و ضعف ندارند. همچنانی که دانستی که وجود مشکک است، پس بدان که کل مفاهیم و ماهیات، حتی مفهوم وجود، همین مفهوم وجود را در نظر بگیر، خود از آن جهت که قائم به ذهن ماست.
یک وقت شما مفاهیم را در نظر میگیرید از جهت حکایتگری از خارج، این فرق میکند؛ شما یک وقت میگویید مفهوم ،داری به یک صفت ذهنی قائم به نفست خبر میدهی، میگویی من در ذهنم مفهوم واجب دارم، مفهوم ممتنع هم دارم، مفهوم وجود هم دارم، مفهوم عدم هم دارم؛ از این جهت که این مفاهیم صفات و اموری قائم به ذهناند، میگوییم تشکیک نیست، هیچ فرقی با هم نمیکند، مفهوم وجود با مفهوم عدم مثل هم هستند و فرقی نمیکنند.
ولی یک وقت شما میآبی مفهوم را از جهت حکایتگری از خارج نگاه میکنی، میگویی این مفهوم وجود دارد، خبر میدهد از چیزی در خارج: مفهوم واجبالوجود خبر میدهد از چیزی در خارج؛ اما مفهوم عدم از چیزی خبر نمیدهد، مفهوم ممتنع به ذات از چیزی در خارج خبر نمیدهد؛ اینجا تفاوت کرد، آن به اعتبار خارج است، دیگر، به اعتبار خود مفهوم بما هو مفهوم نیست. لذا اینجا همین را میگوید، میگوید همه این مفاهیم و ماهیات، حتی مفهوم وجود این طوری است.
من حيث هو،
توضیح: یعنی به خودی خود، که یک امر ذهنی است، از این جهت این را میگوید.
لا من حيث الحكاية عن المعنون
توضیح: نه جهت حکایتگری از آن مصداقش و معنونش؛
(على السواء في نفي تشكيك) عنها (على أنحاء) بأجمعها من الأولية و الآخرية و الأولوية و خلافها و الأشدية و الأضعفية و الأزيدية و الأنقصية و الأكثرية و الأقلية.
توضیح: همه مفاهیم علی السواء، که تمام نحوههای تشکیک از آنها حذف میشود، هیچ تشکیکی ندارند.
نحوههای تشکیک مثل چیست؟ مثل اشد و اضعف، مثل اولی و عدم اولویت، ازید و انقض؟ به حسب آن مورد فرق میکند؛ مثلاً شما به خط طولانی و خط ناقص نمیگوید اشد و اضعف، میگوید انقض و ازید، این جوری تعبیر میکنیم. ولی مثلاً در مورد گرما و سرما باز نمیگوییم ازید و انقص است، نمیگوییم گرمای زیاد، میگوییم گرمای شدید، میشود اشد و اضعف، فرق میکند.
یعنی این موردش که چه تعبیری به کار بگیریم؛ مفاهیم از جهت خودشان و به خودی خود، که امور قائم به ذهناند، همه علی السواء هستند، در اینکه تمام نحوههای تشکیک از آن نفی میشود. کدام نحوهها؟ همه نحوههای تشکیک، شامل چیست؟ اولیت و آخریت، اولویت و خلاف اولویت، اشدیت و اضعفیت، ازبدیت و اقلیت. مثلاً به اعداد نمیگوییم دو و سه اینها اشد و ضعفاند، میگوییم اقل و اکثرند؛ در امور شمارشی تعبیر اقل و اکثر به کار میگیریم؛ در مثل خط، ازبد و انقص میگوییم؛ در کیفیات، شدت و ضعف میگوییم.