1404/03/04
بسم الله الرحمن الرحیم
غرر في أحكام سلبية للوجود/الفريدة الأولى في الوجود و العدم /شرح المنظومه
موضوع: شرح المنظومه /الفريدة الأولى في الوجود و العدم /غرر في أحكام سلبية للوجود
این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
۱. تبیین حکم پنجم
سخن ما در احکام سلبی وجود بود.حکم پنجم از احکام سلبی وجود این است که وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد. مقصودمان از اینکه جزء چیزی نیست، یعنی اینکه وجود با چیزی ترکیب نمیشود که یک ترکیب حقیقی بین او و غیرش پیش بیاید.
الف) تقسیم مرکب به اعتباری و حقیقی
مرکب در یک تقسیم به دو گونه است: مرکب اعتباری و مرکب حقیقی. یک معیاری هم وجود دارد. در مرکب حقیقی گاهی چند شیء با هم جمع میشوند و ترکیب میشوند، ولی یک فعلیت جدید و شیء جدید که غیر از خود اجزاء و آثاری غیر از خود اجزا داشته باشد، نیست. مثال شما میآیید سنگ و چوب و سیمان و آهن و امثال اینها را با هم جمع میکنید و خانه میسازید.
آثاری که الان بر این خانه بار میشود، در واقع همان آثار اجزایش است، منتهی اجزا پراکنده بودند و اکنون جمع شدهاند با یک هیئت و شکل جدید بر اساس آن مطلوبی که خودمان میخواهیم. اما اینکه ما یک صورت نوعیه جدید و یک شیء جدیدی غیر از آن اجزا داشته باشیم که بر این صورت جدید آثاری بار بشود غیر از آثار اجزا و دارای وحدت حقیقی باشد، چنین چیزی نیست.
ب) مرکب حقیقی و مثال اکسیژن و هیدروژن
اما گاهی دو شیء با هم جمع میشوند و از اجتماع آنها شیء جدیدی به وجود میآید، صورت نوعیه جدیدی هست، وحدت حقیقی دارد و آثاری بر این شیء بار میشود که غیر از آثار اجزا است. به این میگوییم ترکیب حقیقی. مثال اکسیژن و هیدروژن که اجزای آب هستند، وقتی با هم جمع میشوند با یک هیئت خاص و بر اساس چیزهایی که در علوم تجربی گفته شده، بر این اجتماع با نحوه خاص یک شیء جدید و فعلیت جدیدی عارض میشود. صورت نوعیه آب غیر از خود اکسیژن و هیدروژن است. آنها ماده هستند برای آب، ولی آب خودش غیر از اکسیژن و هیدروژن است، لذا آثارش هم فرق میکند. شما در واقع اینجا از اجتماع آن دو امر، یک صورت نوعیه و فعلیت جدید دارید با آثار جدید که وحدت حقیقی دارد و شیء واحده است. ترکیب حقیقی از جهانی شبیه این است. مثال خیلی حسی و عرفی خواستم بگویم. غرض ما اینجا این است که وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد که با آن جزء دیگر ترکیب بشود و بعد یک وحدت حقیقی داشته باشد و آثار جدیدی داشته باشد.
ج) بررسی حال جزء دیگر: موجود یا معدوم
آن جزء دیگر خودش چیست؟ یا موجود است یا معدوم. اگر موجود است، که وجود جزء وجود نمیشود، پس وجود است، پس ترکیب معنا ندارد. اگر هم معدوم است، که معنا ندارد وجود با عدم ترکیب بشود. همچنین در ترکیبهای حقیقی باید یک فعل و انفعال و یک بدهبستان بین دو طرف باشد، یعنی یکی بر دیگری اثر کند و یکی اثر بپذیرد تا بگوییم رابطهای بین اینها برقرار شد تا بگوییم یک وحدت حقیقی و شیء جدید حاصل شد. اگر شما بگویید دو چیز با هم ترکیب شدند، خب چه اثری بر هم داشتند؟ هیچی. شیء اول و دوم با هم ترکیب شدند و اسمش را گذاشتم مرکب، اما هیچ ارتباط و اثرگذاری و اثرپذیری بر یکدیگر نداشتند. خب پس چرا میگویی مرکب شدند؟ چه ربطی به هم داشتند؟ اگر هیچ اثرگذاری و اثرپذیری نیست، چگونه پس این مرکب از یعنی شیء جدیدی به وجود آمده است؟ شرط ترکیب حقیقی که دو شیء با هم ترکیب بشوند تا یک شیء سومی حاصل بشود، این است که نسبت به یکدیگر یک اثرگذاری و اثرپذیری و بدهبستانی داشته باشند تا بگوییم با هم اثر کردند و ترکیب شدند. و الا اگر هیچ نسبتی با هم نداشتند و فقط اسمش را گذاشتیم مرکب، این را میگویند یک امر بدیهی. حکما میگویند اینکه در مرکبات حقیقی اجزا باید با هم ارتباط وجودی داشته باشند و اثرگذاری و اثرپذیری داشته باشند تا صدق ترکیب کند، این جزو بدیهیات است.
و الا میشود مثل اینکه بگوییم این انسان با این سنگ یک مرکبی و یک ترکیبی داریم به نام سنگ و انسان. خب چه ربطی با هم داشتند؟ الان در وجود یکدیگر چه اثری گذاشتند؟ جز اینکه به لحاظ وضعی و مکانی مقارن یکدیگرند، اینکه اثرگذاری نشد. در مرکب حقیقی پس حال و محل اثرگذار و اثرپذیر لازم است یک ارتباط وجودی باشد تا بعد بگوییم مرکبی حاصل شد.
د) بطلان حلول و انفعال بر حقیقت وجود
حلول اینکه چیزی در وجود حلول کند یا وجود در چیزی حلول کند، معنا نمیدهد. اینکه وجود محل مثلاً چیزی قرار بگیرد، محل عدم قرار بگیرد، محل ماهیت مثلاً قرار بگیرد، یا خودش در ماهیت یا در عدم حلول کند، همه اینها بیمعناست. پس خلاصه وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد و ترکیب حقیقی با چیزی ندارد، چون چیزی غیر از وجود هم نیست، و حلول و انفعال و حال و محل بودن هم بر حقیقت وجود جایز نیست و بیمعناست. این حاصل حکم پنجم است.
حکم ششم: بساطت وجود و نفی اجزا
حکم ششم به نحوی عکس این سخن است. در اینجا گفتیم وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد، در حکم ششم میگوییم وجود جزء ندارد و خودش مرکب از اجزا نیست. این مسئله برخلاف آن مسائل دیگر که با توضیح مختصر صورت مسئله واضح میشد، نیاز به توضیح دارد و نیاز به استدلال دارد. در واقع اثبات بساطت وجود است که وجود بسیط است و مرکب از اجزا نیست. سه مقدمه را در مورد این مسئله دقت کنید تا بعد به استدلالش بپردازیم.
۱) اقسام سهگانه اجزا
وقتی میخواهیم اجزا را نفی بکنیم، اجزا به سه نحو قابل تصورند. وقتی میگوییم چیزی جزء دارد، یا مقصودمان این است که به حسب خارج اجزای مقداری دارد، یعنی قابل تکه شدن است، مثل سنگ و آجر و چوب که شما میتوانید تکهتکه کنید. اینها را به آن میگویند اجزای مقداری. یعنی وقتی شما تقسیم کردید، به آن اجزا، ماهیت اجزا با ماهیت کل تفاوتی نمیکند. چوبی را که شما قطعهقطعه کنید، اجزایش هم چوباند، تفاوتشان فقط در اندازهشان است. این یک نحوه اجزا است.
۲) اجزای خارجی: ماده و صورت
یک نحوه دیگر اجزایی است که باز به حسب خارج است، ولی نمیشود در حس اینها را از هم جدا کرد، یعنی ترکیب از ماده و صورت و جهت قوه و فعل. هر موجودی که در عالم طبیعت بنگرید، جهت قوه دارد و جهت فعلیت دارد. بالفعل چیزی است که آثاری بر او بار میشود، ولی میتواند به چیز دیگری و حال دیگری و صورت دیگری هم پذیرا باشد. این چوب بالفعل آثاری دارد، ولی میتواند خاکستر باشد. خاکستر بالفعل صورتی دارد با آثاری، میتواند خاک بشود، میتواند بدن حیوان و گیاه بشود، میتواند گوشت بشود. پس هر موجود در عالم طبیعت مرکب از جهت قوه و فعل است که به آن ماده و صورت میگوییم.
اما مثل اجزای مقداری که شما میآیید مثال این چوب را دو تکه میکنید و میگویید این تکه سمت چپ و این تکه سمت راست، نمیتوانید ماده و صورت را از هم جدا کنید و بگویید این الان قوه شیء است و این صورتش. پس در اشاره وضعی و در اشاره حسی قابل انفکاک نیست. این ترکیب خارجی از ماده و صورت می باشد.
۳) اجزای عقلی: جنس و فصل
نحوه سوم، ترکیب از جنس و فصل است، یعنی ترکیب ذهنی. ترکیب از جنس و فصل یک منشأ دارد. شما هر شیئی را نمیتوانید بگویید مرکب از جنس و فصل است. باید در خارج چیزی و نحوهای و ترکیبی در خارج باشد که بعد ما بر اساس آن امر خارجی دو مفهوم مغایر به نام جنس و فصل انتزاع کنیم. حکما میگویند جنس و فصل از ماده و صورت خارجی انتزاع میشود. ماده که میگوییم اعم از ماده اولی و ماده ثانی، مد نظر داشته باشید. منشأ انتزاع جنس ماده است و منشأ انتزاع فصل صورتش است. از آن فعلیت اخیر، فصل انتزاع میشود و از ماده آن فعلیت جنس انتزاع میشود.
تفاوتی هم که دارد این است که ماده و صورت قابل حمل بر یکدیگر نیستند. شما نمیتوانید بگویید مثلاً نفس بدن است؛ غلط است. مگر روح بدنه؟ میگویی مثلاً هر ناطقی حیوان است. ناطق را از چه انتزاع کردیم؟ از آن فعلیت اخیر انسان که روحش است. از آن مادهاش هم که حیوان انتزاع شد. اما ماده و صورت را تعبیر میکنیم به «به شرط لا». یعنی غیر از آن همراهی. همیشه ماده همراه صورت است، ولی با صورت متفاوت است. به این معنا میگوییم «به شرط لا»، یعنی مغایر است با آن همراه. اگرچه هیچوقت از آن جدا نمیشود، اما اینکه با هم تلازم دارند یک معناست و اینکه مغایر با یکدیگرند معنای دیگری است.
چون مغایرند، پس حمل نمیشوند، چون حمل اتحاد در وجود است. مفاد حمل این است که وقتی میگویید الف ب است، یعنی در وجود الف با ب جمع شده. ماده و صورت ملازم هم هستند اما مغایر یکدیگرند. جنس و فصل به نحوی به لحاظ معنایی با هم متفاوتند، اما بر یکدیگر حمل میشوند. میگوید هر ناطقی حیوان است، بعضی حیوانها ناطقند. از این معنا تعبیر میکنیم که جنس و فصل «لا بشرط»ند. ماده و صورت «به شرط لا» و «لا بشرط» اند یعنی ابایی از حمل بر یکدیگر ندارند. آنها که به شرط لا هستند، یعنی قابل حمل بر یکدیگر نیستند. آن خودش خودش است،غیر از صورت؛ ماده غیر از صورت است و صورت غیر از ماده. ولی به حسب ذات اگر نگاه کنیم، این جنس و فصل از همان ماده و صورت انتزاع شدهاند. پس ذاتاً به لحاظ ماهیت اینها یکیاند و تفاوتش در این نحوه اعتبار است. اگر به حسب وجود خارجی ملاحظه شد، قابل حمل نیستند و به شرط لا هستند. از این ماده و صورت، جنس و فصل انتزاع میشود که «لا بشرط» از حملاند و یکی بر دیگری حمل میشوند. پس میگوییم تفاوت به یک اعتبار، به شرط لا بودن و لا بشرط بودن است.
۴) نتیجه مقدمات: نفی اجزای عقلی مستلزم نفی ماده و صورت و اجزای مقداری است
حاصل سخن پس ما سه گونه اجزا میشناسیم: مقداری، ترکیب خارجی از ماده و صورت که به حسب اشاره حسی قابل انفکاک نیست، و اجزای عقلی که جنس و فصل است. این نکته اول. ضمناً همینجا ما در این استدلالی که اینجا میخوانیم، استدلال میکنیم بر نفی جنس و فصل از وجود. میگوییم وجود جنس و فصل ندارد. اگر جنس و فصل نداشت، معنایش این است که به حسب خارج ماده و صورت هم ندارد. اگر ماده و صورت نداشت، یعنی اجزای مقداری هم ندارد.
چون آن چیزی در خارج قابل تکه شدن است که مرکب از ماده و صورت باشد. جسم همیشه مرکب از ماده و صورت است. اگر شما ماده و صورت نفی کردید، یعنی جسم نیست دیگر. وقتی جسم نبود، اجزای مقداری هم ندارد. برای اینکه ماده و صورت را نفی کنید، میگویید خب جنس و فصل را نفی میکنیم، چون جنس و فصل از ماده و صورت انتزاع میشود. اگر جنس و فصل نبود، یعنی منشأ انتزاعی هم که برای انتزاع جنس و فصل باشد وجود ندارد. پس ما یک کار میکنیم و همه کارها با آن انجام میشود. اگر توانستیم جنس و فصل را از وجود سلب کنیم، یعنی همه نحوههای اجزا از وجود سلب شده است. لذا استدلال بر همین مبتنی است.
۵) نکته دوم: رابطه خود جنس با فصل
نکته دیگری که باید دانست، رابطه خود جنس با فصل است. ما ماهیتها را مرکب از جنس و فصل میدانیم. میگوییم هر ماهیتی جنسی دارد و فصلی دارد. خب نسبت اینها با هم چیست؟ اگر شما ماهیت نوعی را در نظر بگیرید، شکی نیست که ماهیت نوعی مرکب از آن جهت اشتراک و جهت اختصاص است. جهت اشتراکش میشود جنس و جهت اختصاصیش میشود فصل. پس جنس و فصل برای ماهیت نوعی یک اجزای ذاتیاند، درست است، ذاتیاتشان. اما حالا خود جنس و فصل با هم چه نسبتی دارند؟ آیا جنس و فصل نسبت به هم ذاتیاند؟ مثلاً حیوان ذاتی ناطق است یا ناطق ذاتی حیوان است؟ خب واضح است که اینطوری نیست. نه حیوان ذاتی است برای ناطق و نه ناطق ذاتی است برای حیوان، بلکه اینها هر دو دو ذاتی برای انسانند، برای خودشان نیست.
بحث رابطه جنس و فصل چند جهت دارد. یک جهتش که اینجا الان مد نظر ماست و به کار ما میآید، میخواهیم بگوییم و آن این است که همواره جنس و فصل از نظر ذات با یکدیگر متفاوتند. واضح است، ناطق غیر از حیوان است، ذاتاً با هم متفاوتند، دو ذاتی مختلف. اما ویژگی حیوان این است که تا وقتی فصل با او ملاحظه نشود، به خودی خود یک امر مبهم است. وقتی شما میگویید حیوان، حیوان جنسی را وقتی در نظر میگیرید، الان مشخص نیست کدام حصه حیوان مد نظر است. آیا حیوانی که در ضمن انسان است؟
حیوانی که در ضمن اسب است؟ کدام حیوان؟ پس ابهام دارد. ابهام به لحاظ نحوه وجودی که ما در ذهن میخواهیم تصور کنیم، نه به لحاظ مفهومش. به لحاظ مفهومی و ماهیتی میدانیم حیوان یعنی جوهر جسمانی نامی حساس متحرک بالإراده، این ذاتیات. اما همین ذاتیات را ما در ذهن چه باید تصور کنیم؟ در ذهن وقتی میگوییم حیوان، حیوان جنسی یعنی در ذهن، انسان، اسب، گوسفند؟ پس تعبیر میکنیم میگوییم حیوان به لحاظ ماهیت و مفهوم واضح است،اما به لحاظ وجود ذهنی مبهم است. چرا مبهم است؟ چون نمیدانی این حیوان جنسی در ذهن ناطق است یا صاهل است یا قائم است. مشخص است با آمدن فصل از ابهام خارج می شود. اگر فصل عارض شد بر حیوان و اضافهاش کردیم، گفتیم حیوان ناطق، به محض اینکه شما ناطق را کنار حیوان قرار دادی و عارض بر آن کردی، این حیوان از آن ابهامی که داشت بیرون میآید و معلوم میشود حیوان در ضمن ناطق مقصود ما بوده است، نه آن حصههای دیگر و آن تکههای دیگر حیوانی که در صاهل و ناهق مد نظر ما نبوده. پس رابطه فصل با جنس، رابطه تقسیمی و تحصیلی است.
یعنی فصل میآید جنس را تقسیم میکند و با این تقسیم به آن تحصل میدهد. حیوان وقتی تقسیم شد به ناطق و غیر ناطق، اولاً تقسیم شده، ثانیاً این حصه ناطق مشخص شد، پس به آن تحصل داد. چگونه حیوان در ضمن انسان مشخص شد؟ با آمدن ناطق. پس میگوییم فصل مقسم است، یعنی فصلی که تقسیم میکند جنس را و به جنس تحصل میدهد، یعنی آن را از آن ابهامی که داشت خارج میکند. تا اینجا واضح. این رابطه یکی از جهات رابطه جنس با فصل است، لذا شما همیشه میگویید فصل مقسم جنس است و به آن تحصل میدهد در ذهن، نه اینکه فصل مقوم و ذاتی جنس باشد.
فصل ذاتی جنس نیست. ناطق داخل ذات حیوان نیست و حیوان هم داخل ذات ناطق نیست. پس رابطهشان مقوم بودن و ذاتی بودن هرگز نخواهد بود، بلکه تقسیمی و تحصیلی است. یعنی با ملاحظه و در نظر گرفتن ناطق که عارضه بر حیوان شد، شما آمدید حیوان را تقسیم کردید به حیوان ناطق و غیر ناطق، مقصودتان مشخص شد. از آن ابهامی که داشت که این حیوان در ضمن چه نوعی میخواهد باشد، درآمد و مشخص شد در ضمن ناطقه. پس تقسیم کرد و به آن تحصل داد.
۶) استدلال بر نفی جنس و فصل از وجود
استدلال این است: اگر وجود جزء داشته باشد، طبعاً مرکب از جنس و فصل خواهد بود. اجزای عقلی را گفتیم میخواهیم نفی کنیم، تا بعد از نفی اجزای عقلی و جنس و فصل، لازم بیاید نفی ماده و صورت و نفی اجزای مقداری. اگر وجود جنس و فصلی داشته باشد، به حصر عقلی جنسش یا خودش وجود است یا غیر وجود. آن چیزی که به عنوان جنس برای وجود شناختیم، یا خودش وجود است یا وجود نیست.
احتمال اول: اگر جنسش خودش وجود باشد، یعنی جنس وجود، خودش هم وجود است. حالا میآییم سراغ فصلش. این فصل میخواهد با ملاحظهاش و با آمدنش و با عروضش این جنس را تقسیم کند و به آن تحصل بدهد، چون گفتیم نسبت فصل تقسیم و تحصیل دادن است. پس شما جنسی دارید که خود این جنس وجود است. با آمدن فصل باید تقسیم بشود و تحصل پیدا کند. فصل نقشش چه بود؟ تقسیم و تحصل دادن جنس. جنس ما در این فرض، خودش وجود است. فصل میخواهد بیاید به وجود تحصل بدهد. این جمله را خوب دقت کنید، معنایش را. تحصل دادن یعنی وجود دادن. فصل قرار است بیاید به وجود، وجود بدهد. این معنایش چیست؟ یک چیزی بیاید به وجود، وجود بدهد.
یعنی ذاتش را بدهد، در واقع یعنی ایجادش کند. یعنی به جایی که در آن مقدمه گفتیم رابطه تقسیم و تحصیل است، نه تقویم؛ یعنی فصل ذاتی جنس نیست و مقوم جنس نیست. اما اینجا به عکس شد. اینجا فصلی که باید مقسم باشد و تقسیمکننده و محصل باشد، شده ایجادکننده. چرا؟ چون این جنس خودش وجود است. وجود خودش یعنی تحصل. آن چیزی که وجود را تحصل میدهد، یعنی ایجادش میکند، یعنی ذاتیش، یعنی تقوم به آن میدهد. این خلاف آن حرف اول شد. در غیر از وجود، فصل به آن جنسش تحصل میدهد. اما در مورد وجود، اگر خود جنس وجود باشد، در واقع یعنی فصل میخواهد به وجود، وجود بدهد و به وجود تحصل بدهد. وجود دادن به وجود و تحصل دادن به وجود، خب معنایش این است که یعنی در واقع ایجادش کرده، در واقع ذاتیش است و مقوم ذاتش است.
این فرض به نتیجه غلط انجامید. از کجا آمد؟ از اینکه شما فرض کردید که این وجود جنسی دارد و جنس هم خودش وجود است. پس فصل مقسم تبدیل میشود به فصل مقوم. یعنی فصل به جای اینکه تقسیم کند و تحصل بدهد، میشود مفید ذات، ذاتبخش، خود ذات را دارد افاضه میکند. در حالی که هیچگاه گفتیم جنس و فصل نسبت به یکدیگر ذاتی نیستند. فصل ذات جنس را ایجاد نمیکند، به آن فقط وجود میدهد در ذهن. حالا این خودش وجود است، خب میخواهد به وجود، وجود بدهد دیگر. پس میشود مقومش. این احتمال اول بود.
احتمال دوم: گفتیم اگر وجود جنس داشته باشد، جنسش یا خودش وجود است یا غیر وجود. اگر جنسش خودش وجود باشد، همان اشکال پیش میآید. اگر جنسش غیر وجود باشد، غیر وجود چیست؟ شما بر حسب تصور عقلی وقتی بخواهی غیر وجود در نظر بگیری، یا باید به عدم توجه کنی یا به ماهیت ،غیر از وجود یا عدم به حسب اعتبار ما یا ماهیت دیگر. ما یک شیء چهارمی که نمیتوانیم در نظر بگیریم و بگوییم این نه وجود است و نه عدم و نه ماهیت،یک چیز چهارمی است که تازه همین ماهیت و عدم خودش به برکت وجود در ذهن ما معنا پیدا میکند. یعنی در واقع مفهوم عدم خودش نحوه وجود است و خود ماهیت نحوه وجود است. ولی حالا بر حسب اعتبار فرض کردیم که وجود مرکب است از اجزایی از جنس و فصلی. گفتیم جنسش یا وجود است یا غیر وجود. اگر وجود باشد، آن مشکل پیدا میشود که فصلش به جای اینکه مقسم بشود، میشود محصلش؛ یعنی فصل باید بیاید به وجود، وجود بدهد. این غلط شد.
احتمال داده بود که این جنس غیر از وجود باشد. خب غیر وجود باشد، یا عدم یا ماهیت دیگر. معنایش اینکه وجود جنسی دارد که نقیض خودش است. جنس وجود، خودش نقیض وجود، یعنی جنس وجود، عدم است، یا جنس وجود چیزی است که به منزله عدم است، چون ماهیت با صرفنظر از وجود که هیچی نیست، پس باز به منزله عدم است. پس یعنی شما آمدید برای وجود ذاتیاتی در نظر گرفتید. وقتی خواستی ذاتیات را بشمری، گفتی یکی از ذاتیات که جنس باشد، عدم است یا ماهیت است. یعنی شیء از نقیض خودش یا چیزی که به منزله نقیض است ترکیب شده است.
خب این هم که واضح البطلان است، نقیض یک شیء که ذاتی شیء نمیشود. نقیض شیء که در حریم ذات شیء وارد نمیشود که معنا نمیدهد. هر دو فرض و هر دو احتمال، یعنی اینکه بگیم جنس وجود خودش وجود است یا جنس وجود، وجود نیست و عدم یا ماهیت است، هر دو به محذور انجامید. این نشان میدهد که اصولاً وجود اجزای تحلیلی و عقلی و ذهنی ندارد. وقتی اجزای عقلی و ذهنی نداشت، یعنی ماده و صورت هم ندارد. ماده و صورت که نداشت، یعنی پس از قبیل اجسام نیست تا اجزای مقداری داشته باشد. بنابراین مطلق اجزا اینگونه از وجود سلب میشود.
وجود نوع نیست
ممکن است کسی بگوید: خب حالا وجود، مانند ماهیتهای بسیط است؛ مثل ناطق. ناطق ماهیت است، دیگر، درست است، ولی خودش جنس و فصل ندارد. الان شما اگر ناطق را بخواهید تجزیه کنید، به چه چیزی باید تجزیهاش کنید؟ مانند حیوان که مثلاً میگوییم حیوان جوهر جسمانی کذا کذا. شما برای هیچ فصلی نمیتوانی حرف را بزنی. فصلها همیشه بسیطاند؛ چون اگر فصل خودش دوباره مرکب از جنس و فصل باشد، منجر به تسلسل میشود؛ چون بعد نقل کلام به فصلش میکنی، باز فصلش هم دوباره جنس و فصل دارد و هکذا.
لذا فصول همیشه بسیطاند، با اینکه ماهیتاند ولی بسیطاند. ممکن است کسی این سؤال را مطرح کند که: خب الان ما با این بیان اثبات کردیم که وجود جنس و فصل ندارد؛ چه اشکالی دارد که خودش یک ماهیت نوعی بسیط باشد بدون جنس؟ تا این اشکال پیش نیاید، میگوییم: خب آن ماهیت فرد دارد، دیگر، درست است؟ نسبت فرد با ماهیت نوعی مثل نسبت فصل با جنس است؛ یعنی باز هم آن عوارض میآیند اضافه میشوند به این ماهیت تا بشود شخص. پس نسبت اشخاص با ماهیت نوعیه مثل نسبت فصل با جنس است. آن عوارض، عوارض مشخصه، آنها ذاتی برای ماهیت نیستند، ولی باعث تشخص و فرد میشوند، به آن تحصل میدهند.
یعنی شما وقتی میگویید انسان مشخص نیست کدام فرد انسان، انسان خب مبهم است، در وجود خارجی کدام انسان معلوم نیست. همانطور که وقتی میگفتیم حیوان در وجود ذهنی معلوم نبود کدام نوع، تا ناطق بیاید، اینجا هم میگوییم انسان، میگوییم خب کدام انسان؟ زید، امر، بکر؟ کی تعیین میکند زید یا امر یا بکر باشد؟ آن عوارض باید عوارض خاصه بیاید به انسان اضافه بشود تا بعد بگوییم مقصود ما از انسان این زید بود. پس عین این بیانی که ما در مورد جنس و فصل گفتیم که ذاتیاش نیست ولی باعث تحصل عوارض مشخصه، ذاتی آن ماهیت نیست ولی باعث فرد بودنش است، با همین استدلال آن هم اثبات میشود که وجود ماهیت نوعی هم نیست.
نظم
و ليس جزءا و كذا لا جزء له[1]
إذ قلب المقسم مقوما أو القوام من نقيض لزما
متن کتاب
(و) منها أنه (ليس جزءا) لشيء ركب منه و من غيره تركيبا حقيقيا له وحدة حقيقية،[2]
توضیح: وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد که آن شیء ترکیب شده باشد. «ركب منه» فاعلش ضمیر است و برمیگردد به شیء. وجود جزء شیئی نیست که آن شیء ترکیب شده باشد، منه یعنی من الوجود، و از غیر وجود. چگونه ترکیبی؟ ترکیب حقیقی که دارای وحدت حقیقی باشد.
لأن أجزاء المركب الحقيقي يجب أن يكون بعضها حالا في البعض بل بعضها منفعلا عن البعض،
توضیح: اجزای مرکب حقیقی باید یک بدهبستانی با هم داشته باشند و ارتباطی داشته باشند. حالا یا حال باشد یا محل باشد، یا یکی به چیزی اثر بگذارد و دیگری اثر بپذیرد. اگر هیچ نسبت و ارتباطی بینشان نیست، پس چرا میگوییم اجزا یک مرکباند و چه ربطی به هم دارند؟
كما في الممتزجات،
توضیح: در چیزهایی که با هم ممزوج میشوند، یک صورت جدید به وجود میآید.
و الحلول و الانفعال على حقيقة الوجود غير جائزين،[3]
توضیح: حلول و انفعال بر حقیقت وجود جایز نیست. معنا ندارد که وجود منفعل از چیزی بشود. آن چیز دیگر چیست که بخواهد بر وجود اثر کند و وجود منفعل بشود یا محل قرار بگیرد یا حال قرار بگیرد؟ غیر وجود به حسب فرض ما فقط عدم است. معنا نمیدهد که عدم در وجود حلول کند و بالعکس، یا وجود از عدم انفعال بپذیرد.
بل يلزم الخلف فإن الجزء الآخر و الكل كلها موجودة،
توضیح: بلکه لازم میآید خلف، زیرا جزء دیگر و کل، همهشان موجودند. ضمناً در آن اوایل بحث که بحث مغایرت و زیادت وجود و ماهیت بود که گفتیم، بیتش این بود، یادتان هست که آنجا سخنمان این بود که وجود جزء ماهیت نیست. اینجا به طور کلی میگوییم کل وجود جزء هیچی نیست. حالا غیر ماهیت هم شما هر چی میخواهی فرض کن. اصلاً اینجا پس به طور مطلق اثبات میکنیم که وجود جزء چیزی قرار نمیگیرد. در آن بحث اثباتمان این بود که وجود جزء ماهیت قرار نمیگیرد؛ آن مثل خاصه است و این مثل عام میماند.
ثم إن في قولنا و لاتحاد الكل و التسلسل نفي جزئيته للماهية
توضیح: که قبلاً گفتیم در آن بحث نفی جزئیت وجود برای ماهیت بود. آنجا میخواستیم جزئیت وجود برای ماهیت را نفی کنیم،
و هاهنا مطلق،
توضیح: اینجا به طور مطلق داریم میگوییم جزء هیچی نیست.
(و كذا لا جزء له)،
توضیح: حکم ششم: « وجود جزء ندارد».
ثم لما كان وجه السلوب الآخر ظاهرا لم نتعرض له بخلاف هذا،
توضیح: چون وجه سلبهای دیگری که از اول تا الان گفتیم همه ظاهر بود و با اندک تأملی میفهمیدیم، متعرض نشدیم که به تفصیل بخواهیم دلیل اقامه کنیم؛ واضح بود. اما این نه، ممکن است کسی تصور کند که خب وجود اجزا داشته باشد، جنس و فصل داشته باشد.
فأشرنا إلى وجه سلب الأجزاء العقلية عنه،
توضیح: اینجا اشاره کردیم به دلیل سلب اجزای عقلی، یعنی جنس و فصل از وجود. حالا چرا جنس و فصل را اجزای عقلی انتخاب کردید؟ میگوید خب ما یک کاری میکنیم کارستان. آن را که انجام دادیم، همه کارها را انجام دادیم،
حتى يلزم منه سلب الأجزاء الخارجية أعني المادة و الصورة،
توضیح: از سلب اجزای عقلی و جنس و فصل لازم میآید سلب اجزای خارجی، یعنی ماده و صورت. چرا؟
فإنهما مأخذا الجنس و الفصل بل عينهما و التفاوت بالاعتبار،
توضیح: زیرا ماده و صورت، مأخذ و منشأ انتزاع جنس و فصلاند، بلکه عین آنها هستند و تفاوت به اعتبار است. به حسب ذانش هم نگاه کنید، یکی تفاوتش به اعتبار به شرط لا و لا بشرط است گفتیم در یکی ابایی از هم دارند و دیگری اینگونه نیست.
و يلزم منه سلب الأجزاء المقدارية لأن المقدار من لوازم الجسم،
توضیح: و همچنین لازم میآید از سلب ماده و صورت، سلب اجزای مقداری، زیرا مقدار از لوازم جسم است.
و إذ لا مادة و صورة فلا جسم و لا مقدار،
توضیح: ماده و صورت که نفی شد، یعنی جسم نفی شده و اجزای مقداری هم مال جسم است، از این هم لازم میآید. از سلب ماده و صورت لازم میآید سلب اجزای مقداری، مقدار از لوازم جسم است. ماده و صورت که نباشد، جسم و مقدار هم نیست.
بقولنا (إذ قلب) الفصل المقسم للوجود (مقوما) له (أو القوام) أي التقوم و التألف (من نقيض) أو مما هو في قوة النقيض (لزما)،
توضیح: چرا؟ زیراکه منقلب و متبدل میشود مقسم که فصل باشد به مقوم. این بنا بر این احتمال یا قوام از نقیض پیش میآید، شی از نقیض خودش وجود میآید. قوام یعنی تقوم و تعلق یافتن، از نقیض یا آنچه که به منزله نقیض است، پیش میآید.
بیان ذلك أنه لو كان لحقيقة الوجود جنس و فصل فجنسه أما الوجود فيلزم الأول،
توضیح: احتمال اول پیش میآید، یعنی فصل مقسم تبدیل میشود به فصل مقوم. چرا این پیش میآید؟
إذ قد تقرر أن كلا من الجنس و الفصل عارض للآخر،
توضیح: جنس و فصل ذاتی یکدیگر نیستند، بلکه بر یکدیگر حمل میشوند، عارضه بر یکدیگر حمل میشوند، ولی ذاتی نیستند.
و حاجة الجنس إلى الفصل ليس في قوام ذاته و ماهيته بل في تحصله،[4]
توضیح: فصل جنس قوام نمیدهد که ذانش را بدهد، بلکه او را فقط تقسیم میکند و به آن تحصل میدهد. فصل ذات جنس را نمیدهد، بلکه او را فقط تقسیم میکند و به آن تحصل میدهد، یعنی از ابهام وجودی در ذهن خارج میشود.
و لذا فالفصل بالنسبة إلى الجنس مقسم لا مقوم،
توضیح: و لذا فصل نسبت به جنس مقسم است نه مقوم.
و ذلك أنما يتصور في الجنس الذي ماهيته غير الوجود،
توضیح: و این تنها در جنسی تصور میشود که ماهیتش غیر وجود باشد.
و أما الجنس الذي هو عينه فمفيد إنيته مفيد ماهيته،
توضیح: و اما جنسی که عین وجود است، پس اون چیزی که دارد انیت و تحصل میدهد یعنی دارد ذاتش را می دهد پس مفید انیت ان هست یعنی مفید ذاتش میباشد .
و هذا هو القلب الذي ذكرنا،
توضیح: و این همان انقلاب است که ذکر کردیم.
و بمثل هذا البيان ليس الوجود نوعا أيضا،
توضیح: و به مثل این بیان، وجود نیز نوع نیست.
إذ النسبة بين المشخص و الطبيعة النوعية النسبة،
توضیح: زیرا نسبت بین مشخص یعنی عوارض مشخص و طبیعت نوعیه، همین نسبت بین فصل و جنس میباشد.
و أما غير الوجود و الغير هو العدم أو الماهية و هذا هو اللازم الثاني،
توضیح: و اما غیر وجود، و مراد از غیر یا عدم است یا ماهیت است، و این همان لازم دوم است از نقیضاش یا آنچه مثل نقیضاش هست یعنی ماهیت تشکیل شده باشد که واضح البطلان است.