1404/02/17
بسم الله الرحمن الرحیم
[7]غرر فی الوجود الذهنی /الفریدة الاولی فی الوجود و العدم /شرح منظومه
موضوع: شرح منظومه/الفریدة الاولی فی الوجود و العدم /[7]غرر فی الوجود الذهنی
تفکیک حمل اولی و شایع در صور ذهنی
شما باید بین حمل اولی و شایع در صور فرق بگذارید. به حمل اولی مفهوم آن مقوله خارجی بر این شیء ذهنی و به این صورت ذهنی حمل میشود. پس اگر شما در ذهن مثلاً جسم تصور کردید، جسم ذهنی به حمل اولی جسم است، اما به حمل شایع جسم نیست و تناقض هم ندارد؛ بلکه به حمل شایع کیف نفسانی است، چون نحوه وجودش وجود کیف نفسانی است. همان آثاری که شما در کیف نفسانی توقع دارید بر این صورت ذهنی مترتب میشود. پس مشکل حل شده است. چون مشکل این بود که شیء واحد بخواهد حقیقتاً هم مثلاً جوهر یا کم باشد و در عین حال حقیقتاً کیف هم باشد که در این صورت اندراج در مقوله پیش میآمد. اما در اینجا اینگونه نیست. در اینجا با این راه حل میگوییم به حمل شایع حقیقتاً کیف است، مفهومش چیست؟ مفهوم مقوله معلوم خارجی است. پس هم وجود صورت به عنوان کیف نفسانی توضیح داده شد و هم علم محفوظ مانده است و به سفسطه نیفتادیم؛ چون ادله وجود ذهنی بیش از این اثبات نمیکند که آنچه در ذهن ماست به لحاظ مفهومی و معنایی با خارج منطبق است، نمیخواهد بگوید حقیقتِ خارج است، و الا اگر حقیقت خارج باشد که پس چرا بگوییم دو نحوه وجود؟ پس علم محفوظ ماند و سفسطه نشد. آنچه مصحح همین علم است این است که به لحاظ معنایی و مفهومی آن معنایی که بر امر ذهنی صدق میکند بر امر خارجی هم صدق میکند؛ این حمل اولی میشود. اما آنچه در ذهن به لحاظ حقیقت و نحوه تحقق است، به حمل شایع کیف نفسانی هستند. این حاصل حرف ملاصدرا است.
ملاک و معیار اساسی در پاسخ ملاصدرا
مرحوم سبزواری اول نکتهای را میگوید که معیار و پایه این سخن ایشان چیست، یعنی در چه فضایی این معنا قابل تصور است؛ سپس چند اشکال را نقل میکند و پاسخهایش را میخواهد بگوید. ایشان میگوید ملاک و مدار اصلی در حل معضل وجود ذهنی بر اساس سخنی که مرحوم صدرالمتألهین فرمود، این است که وجود اصیل است و ماهیت اعتباری است. اگر ما میگفتیم ماهیت اصیل است و در عین حال ماهیت ذهنی مثلاً همان جوهر باشد، فرض کنید جسم ذهنی واقعاً جوهر است، دیگر چون ماهیت اصیل است، در خارج هم که ماهیت اصیل است، هر دو میشوند دو نحوه ماهیت اصیل. اگر این ماهیت عین هم بخواهد باشد آثارش هم باید عینیت داشته باشد؛ در نتیجه در این صورت همه نمیتوانستیم به تفاوت وجود استناد کنیم و بگوییم در یک جا اثر نیست و در یک جا اثر هست و در یک جا حمل اولی است و در یک جا حمل شایع.
پس بنا بر اصالت ماهیت این پاسخ قابل تصور نیست، چون بر این مبنا اصلاً فرقی بین ذهن و عین نمیماند. اما بنا بر اصالت وجود میگوییم دو نحوه وجود است، ماهیت هم که انتزاعی و اعتباری است از نحوه وجود خارجی، چون آن ماهیت جوهر را انتزاع کردید، در نحوه وجود ذهنی هم به حمل اولی مفهوم جوهر را بر آن حمل میکنید، اما به حمل شایع کیف است. پس ملاک و معیار اساسی در این پاسخ توجه به مسئله اصالت وجود و اعتباریت ماهیت است. و الا اگر کسی قائل به اصالت ماهیت شود، نمیتواند این حرف را بزند، چون معنای اصالت ماهیت این است که همان ماهیت خارجی که بعینه در ذهن هست اصالت دارد، در حالی که ما میخواهیم بگوییم اصلاً در اینها آثار با هم مختلف است، در یک موطن حمل اولی است و در یک جا حمل شایع است. این با فرض اصالت و عینیت ماهیت قابل تصور نیست. پس این ملاک است.
توضیح در باب اعتباریت ماهیت
بنابراین اگر شما از وجود صرف نظر کنید، یک مفهوم انتزاعی ماهیت دارید، البته نه اینکه از وجود صرف نظر بکنید یعنی کلاً به معنای حقیقی وجود نباشد و ماهیت خودش بدون وجود یک ثبوتی داشته باشد، این معنا نمیدهد؛ مراد این است که وجودش را ملاحظه نکنیم. با صرف نظر از ملاحظه وجود، ماهیت میشود همان مفهوم اعتباری انتزاعی. وجود خودش ماهیت نیست، ولی به گونهای است که در هر مرتبهای و نسبت به هر نحوهای، منشأ انتزاع ماهیتها میشود. پس تعبیر میکنیم وجود ماهیت نیست ولی مایه ظهور ماهیت است. شما از نحوه وجود خارجی یک ماهیت انتزاع میکنید، از نحوه وجود ذهنی یک ماهیت انتزاع میکنید، پس صحیح است که بگوییم وجود که به خودی خود ماهیت نیست، مایه انکشاف و آشکاری و ظهور ماهیت است. این توضیحی که ایشان ابتدا در مورد حرف ملاصدرا میگویند.
اشکال اول به نظر ملاصدرا
الف) طرح اشکال
یک اشکالی مطرح میکند و آن اشکال این است که شما در این پاسخ گفتید که ما در مثلاً جسم ذهنی فقط مفهوم جسم و مفهوم جوهر را داریم و حقیقتش نیست، چون به وجود خارجی موجود نیست، پس آثار هم ندارد. سوال کننده میگوید درست است که به وجود خارجی موجود نیست، اما آیا به وجود ذهنی موجود هست یا نه؟ واضح است که ماهیت به وجود ذهنی موجود است. اگر موجود است باید آثار داشته باشد. همانطور که ماهیت اگر به وجود عینی موجود شد آثار دارد، اگر به وجود ذهنی موجود شد نیز باید آثار داشته باشد، هرچند ضعیفتر؛ به هرحال موجود است، معدوم که نیست و عدم که به آن نسبت نمیدهید.
ملاصدرا در حرفش و در توضیح فرمایشاتش گفت ترتب آثار مشروط به وجود خارجی است و اینجا چون وجود خارجی نیست پس آثارش هم نیست. سائل میگوید به وجود خارجی نیست، به وجود ذهنی که هست؛ آیا وجود منشأ اثر هست یا نه؟ حالا چه ذهن باشد چه خارج باشد، پس باید بالأخره یک اثری داشته باشد، نه اینکه بگوییم هیچ کدام از آن آثار را ندارد چون چون به وجود خارجی موجود نیست و به وجود ذهنی که موجود است. پس به نظر میرسد که ما باید بگوییم یک نحوهای ولو ضعیفتر آثار برای ماهیت باید بار شود، در حالی که ما در وجود ذهنی از میان آن آثاری که در خارج است هیچکدام را بار نمیکنیم، نه ضعیفش را و نه شدیدش را. این حاصل سوال سائل بر اساس آن حرف ملاصدرا که گفت ترتب اثر مشروط به وجود خارجی است و چون در ذهن وجود خارجی نیست پس اثر هم نیست. سائل میگوید وجود ذهنی باشد، اثر خارج را ما هم نمیگوییم به اندازه خارج داشته باشد، مقداری که باید داشته باشد، چرا؟ چون بالأخره شما یک بهرهای از وجود برایش قائل هستید، شما که نگفتید معدوم محض است.
ب) پاسخ مرحوم سبزواری به اشکال
مرحوم سبزواری جواب میدهد که این وجودی که ما در ذهن به این ماهیتها نسبت میدهیم و میگوییم وجود ذهنی ماهیت، در واقع وجود تبعی است، نه وجودی که واقعاً به خود ماهیت نسبت داده بشود تا بعد بگوییم مقداری شدیدتر یا اندکی ضعیفتر اثری برای ماهیت ذهنی قائل باشیم به گونهای که آتش ذهنی اگر مثلاً یکصد درجه میسوزاند، در وجود ذهنیاش باید نیم درجه بسوزاند. پاسخ این است که این نحوه وجود در واقع اصلاً از آنِ این ماهیت نیست؛ این وجود نفس است. مگر نمیگوییم وجود ذهنی؟ وجود ذهنی یعنی چه؟ ذهن یعنی جنبه معرفتی و شناختی نفس. به نفس از آن جهت که فاعل شناساست و میتواند بفهمد، ذهن میگویند. همانطور که نفس از آن جهت که افعال بدنی انجام میدهد میشود بدن و از آن جهت که هضم و جذب میکند میشود قوه هاضمه؛ اینها شئون مختلف نفس است. همین نفس یک جنبه فهم و ادراک دارد، به این حیثیت فهم و ادراک میگوییم ذهن. پس در واقع وجود ذهنی یعنی وجود نفس. وقتی میگویید صور به وجود ذهنی موجود هستند، یعنی به وجود نفس موجود هستند. اگر وجود، وجود نفس است، اگر این صور موجود به وجود نفس هستند، چرا باید آثار ولو ضعیف داشته باشند؟ هیچ آثاری نباید داشته باشند، چون اصلاً وجود از آنِ آنها نیست؛ وجود، وجود نفس و وجود ذهن است. لذا تعبیر میکنیم که این وجود، وجود تبعی است، نه وجودی که ولو به یک درجه ضعیف بگوییم حقیقتاً از آنِ خود این ماهیت است. حقیقتاً این وجود، وجود ماهیت ولو به نحو ضعیف نیست؛ بلکه وجود نفس است و وجود ذهن است. پس آثار بر آن ذهن بار میشود، اگر قرار است اثری بار بشود، باید به ذهن بار بشود، نه اینکه بر این صور بار شود.
ج) مسئله علم خداوند و بساطت ذات
1) طرح مسئله
بعد یک تنظیر میکنند. البته این تنظیر ربطی به اصل مطلب نداشت و اگر نمیگفت مشکلی ایجاد نمیشد؛ منتها ایشان از هر فرصتی استفاده میکند تا مطالب و اصطلاحات جدیدتری را بیان کند که با آنها کمکم در آینده سروکار داریم. یکی از مباحثی که خیلی مهم است و در اعتقادات ما هم نقش دارد، این است که ما همه قبول داریم که خداوند در مقام ذاتش علم به همه اشیا دارد، او عالم به همه اشیا است. از آن طرف میگوییم ذات خداوند بسیط است؛ خداوند وجود بسیط است. دوم اینکه میگوییم خدا در همین ذات خودش علم به همه اشیا دارد. وقتی میگویید «علم به همه اشیا»، این «همه اشیا» آیا بسیط است یا متعدد و متکثر؟ روشن است که تکثر دارد. حال ما چطور این دو مسئله را باید با هم جمع کنیم؟ از یک طرف میگوییم خدا علم به همه اشیا دارد، این معنايش کثرت و تعدد است، از یک طرف میگوییم این علم عین ذات است و ذات هم بسیط است. چطور میشود ذات بسیط و علم بسیط، در عین اینکه بسیط است، علم به متکثرات باشد؟ این تکثر و این کثرت را با بساطت چطور باید جمع کنیم؟
پس متوجه مشکل شدید، ربطی هم ندارد که کسی اهل فلسفه باشد یا اهل کلام باشد یا عرفان باشد یا اصلاً عوام باشد؛ اینها مسائل اعتقادی است. ما به حسب اعتقاد باید بفهمیم و هم معتقد باشیم که خداوند بسیط است، پس هیچ نحوه ترکیب به هیچ گونه در ذات او راه ندارد. در نتیجه بسیط مطلق است و علم و سایر کمالات عین ذاتش است. پس علم خداوند بسیط محض میشود. از آن طرف هم میگوییم خدا به همه امور در ذات خودش آگاه است؛ این که بسیط نشد! این یک معضل در باب علم است و یک مشکل اساسی است و کسی هم نمیتواند بگوید که «ما چهکار داریم که علم خدا چیست؟»؛ ما کاری نداریم، او کار دارد. برای اینکه ما باید معتقد باشیم به چند چیز، ولی این چیزهایی که میخواهیم به آنها اعتقاد داشته باشیم با همدیگر جمع نمیشود، از یک طرف باید معتقد باشیم به بساطت ذات، معتقد باشیم به عینیت ذات و صفات، و معتقد باشیم به علم مطلق و فراگیر خدا به همه اشیا در ذات، یعنی در ذات خودش به همه چیز علم دارد، از یک طرف این ذات باید بسیط باشد و علم هم عین همین ذات است، چگونه این ذات بسیط، عین علم به متکثرات میشود؟ این قابل جمع نیست.
2) مقدمه پاسخ شبهه
پس نمیتوان مانند بعضی که میگویند ما به این جزئیات مسائل اعتقادی کاری نداریم، اما با اعتقاد میگوییم که خدا به هر چیزی عالم است، اصل این را تصدیق میکنیم، کیفیتش و حقیقتش هم مجهول بر ماست پیش رفت. چنین افرادی اشتباه میکنند. شما وقتی میخواهید تصدیق کنید و بگویید اینطور است و به آن باور دارید، تصدیق فرع تصور است. به چه چیز تصدیق میکنید؟ باید اول یک چیزی تصور کنید و بعد تصدیقش کنید و به آن باور داشته باشید. الان شما کدام باور و چه چیزی را تصور میکنید؟ میگویید خدا بسیط است ولی علم متکثر هم دارد، این علم متکثر هم عین ذاتش است، یعنی خدا هم متکثر است و هم متکثر نیست، حالا ما نمیفهمیم چطور هم متکثر است و هم متکثر نیست و فقط قبول داریم. چنین شخصی در واقع میگوید «من یک امر متناقض را قبول دارم». آیا ایمان به متناقض دارید؟ میگوید من قبول دارم خدا هم بسیط است هم متکثر، ولی نمیفهمم یعنی چه. این شد تصدیق به محال، یعنی اینهایی که یک حرفی میزنند و میگویند به ما ربطی ندارد و ما چهکار داریم، در واقع ایمان ندارند به علم به خداوند و بساطت و علم مطلقش. چون آن چیزی که او دارد میگوید یک امر متناقض است، معنای حرفش این است که خداوند هم بسیط است و هم بسیط نیست و من به این ایمان دارم؛ بسیط است چون میگوییم ذات بسیط است، بسیط نیست چون علم به همه اشیا است و این میشود متعدد.
پس مسئله، مسئله مهمی است و مسئلهای اعتقادی است. همان انسان عامی هم باید این مسئله برایش حل بشود. بسیاری اصلاً متوجه نیستند که اینجا چه مشکلی هست و همینطور یک لقلقه لسان و یک تصور خیلی مبهم از این مسائل اعتقادی دارند، اسم این تصورات و تصدیقات مبهم آمیخته با جهل را ایمان گذاشتهاند. این در واقع ایمان نیست، خودش نمیفهمد. منتها حالا ما حکم به کفرش هم نمیتوانیم بکنیم، چون خوشبختانه نمیفهمد، اگر بفهمد و معذلک باز هم پای این حرف باشد، آن وقت میشود کفر. ولی اینها چون نمیفهمند تکلیف هم ندارند. بالأخره نفهمی نیز خیلی جاها به نفع آدم تمام میشود. اگرچه بعضی جاها نفهمی به نفع است، ولی مشکل و معضل وجود دارد، شما قطعاً باید به علم مطلق فراگیر خدا ایمان داشته باشید، به بساطت هم ایمان داشته باشید، درحالی که این دو تا با هم تناقض دارد. این مسئله از قدیم بوده است، حتی قبل از اسلام هم مطرح بوده که فلاسفه و عرفا میخواستند این مسئله را حل کنند که چطور ما بین علم مطلق فراگیر به همه اشیا و بین بساطت ذات جمع کنیم و بتوانیم اعتقاد داشته باشیم، نه اینکه یک حرفی بگوییم لقلقه لسان و در واقع یک معنای محال در بیاید از کار، بعد دیگر ما ایمانی به محال داریم.
2) پاسخ عرفا به مسئله علم خداوند و بساطت ذات
یکی از پاسخها این بود، پاسخ عرفا بود که گفتند خداوند دو مقام از علم برای دارد؛
• یک علمی است عین ذات و علم ذاتی، تعدد و کثرت ندارد و بسیط محض است، آن علم، علم تفصیلی نیست تا بعد بگویید کثرت پیش میآید، بلکه علم اجمالی است.
• یک علم تفصیلی دارد که غیر از ذات است. به این مرتبه علم تفصیلی و نیز مرتبه واحدیت میگویند.
قبلاً هم در بعضی بحثها اشاره شد، مرتبه واحدیت و احدیت دو نحوه از مراتب ظهور و تجلی خداوند است. در مرتبه واحدیت میگویند صور علمی اشیا به طور مفصل ظاهر است، یعنی همان علم تفصیلی است. این در مرتبه واحدیت است، در مرتبه واحدیت صورتهای علمی هست، به این صور علمی و این حقایق «اعیان ثابته» میگوییم. پس اعیان ثابته میشود صورتهای علمی مفصل در مرتبه واحدیت. میگویید «کثرت است»، میگوید: باشد، این کثرت که عین ذات نیست، ظهور ذات است. آن علمی که عین ذات است، علم اجمالی بسیط است.
فعلاً در همین حد کافی است برای اینکه با اصطلاح اعیان ثابت آشنا بشوید. پس هرگاه اصطلاح اعیان ثابت را شنیدید، اعیان ثابته یعنی معلومات خداوند و صور علمی خداوند در مرتبه واحدیت که غیر از مقام ذات الهی است و عارف میگوید این مرتبه واحدیت ظهور و تجلی ذات است، در اینجا اگر کثرت باشد اشکالی ندارد. آنچه که اشکال دارد این است که کثرت در ذات بخواهد باشد که با بساطت جمع نمیشود، اما اینکه تجلی ذات و ظهور ذات متعدد باشد و کثیر باشد اشکالی ندارد،آنچه که اشکال دارد این است که کثرت در ذات باشد، اما اینکه تجلی ذات متعدد باشد اشکالی ندارد.