1404/01/25
بسم الله الرحمن الرحیم
[4]غرر فی زیادة الوجود علی الماهیة/الفریدة الولی فی الوجود و العدم /شرح منظومه
موضوع: شرح منظومه/الفریدة الولی فی الوجود و العدم /[4]غرر فی زیادة الوجود علی الماهیة
۱. تبیین قسمت دوم دلیل چهارم: کلیت استدلال بر عدم جزئیت وجود برای ماهیت
الف) اصل استدلال
دلیل چهارم بر اثبات مغایرت وجود و ماهیت دو قسمت بود؛ قسمت اول این بود که اثبات کنیم وجود کل ماهیت نیست که گذشت، و اما قسمت دوم اثبات این است که وجود جزء ماهیت نیست. اصل استدلال این است که اگر وجود جزء ماهیت قرار بگیرد، به آن جزء دیگر نقل کلام میکنیم، آیا آن جزء یا اجزای دیگر خودشان موجودند یا معدوم؟ اگر موجودند و وجود هم بنا به فرض جزء ماهیت است، پس کلام در مورد آن تکرار میشود. اگر هم معدوماند معنایش این است که یک شیء مرکب از دو جزء شده است: یک جزء وجود و یک جزء عدم؛ این هم که قابل فرض نیست و غلط است. پس بنابر یک فرضش محذور این است که شیء متقوم از عدم باشد که واضح البطلان است.
و بر فرض دیگر، محذور این میشود که اگر وجود جزء ماهیت شد، آن جزء دیگر چیست؟ آیا موجود است؟ اگر موجود است، چون ماهیت همیشه اجزایش وجودند، آن هم ماهیتی دارد و جزءش وجود است، دوباره نقل کلام به جزء جزء میکنیم و هکذا. این اصل استدلال است. اما بر اساس اینکه این اجزا خارجی باشند یا تحلیلی باشند، یک تفاوتی در نحوه اثبات مدعا هست. پس اصل استدلال را فراموش نکنید و این را در نظر داشته باشید. اصل سخن این است که اگر وجود جزء ماهیت شد، آن جزء دیگر خودش یا موجود است یا معدوم است. معدومبودنش که واضح البطلان است؛ اگر هم موجود است، دوباره ماهیتی دارد و وجود جزء آن هم هست، پس بینهایت جزء خواهیم داشت، در حالی که این غلط است. ما ماهیت را با همه اجزایش میشناسیم، معنا ندارد که ذاتیات ماهیت بینهایت بشوند.
ب) تفصیل اقسام اجزای مرکب: اجزای خارجی و اجزای تحلیلی ذهنی
حال بیاییم سراغ تفصیل و تفاوت بین این اجزا. آنچه که اینجا مد نظر است این است که ما در یک تقسیم دو گونه جزء داریم؛ بعضی اجزا خارجیاند و بعضی اجزا تحلیلی و ذهنیاند. مثلاً یک انسان را در نظر بگیرید، در خارج انسان مرکب از ماده بدنی و صورت نفسانی روحی است، پس هم روح دارد و هم بدن دارد و اینها در خارج هستند. یا هر موجود دیگری در عالم طبیعت که در نظر بگیرید، میگوییم مرکب از ماده و صورت است. صورت یعنی فعلیت. هر موجودی در عالم طبیعت یک نحوه وجود بالفعلی دارد که بر این وجود بالفعل آثاری بار میشود. به این وجود بالفعلی که آثار بر آن بار میشود ماهیت میگوییم. اما قوه و استعداد برای اینکه چیز دیگری بشود و صورت دیگری بپذیرد و کمال دیگری بپذیرد هم دارد. به این جهت قوه و قابلیت و استعداد ماده میگوییم. واقعاً در خارج هم اینطور است؛ یعنی این قابلیت یک امر خارجی است همانطور که فعلیتش یک امر خارجی است. پس در عالم طبیعت موجودات مرکب از جهت قوه و جهت صورت هستند، یعنی ماده و صورت یا قوه و فعلیت دارند.
ج) تمایز اجسام و اعراض در ترکب خارجی
اما بعضی از اشیاء در عالم طبیعت این نحوه ترکیب به آنها نسبت داده نمیشود. مثلاً اعراض را در نظر بگیرید. آیا ما میتوانیم بگوییم رنگ سفید در خارج ماده و صورت دارد و مرکب از ماده و صورت است؟ اگر مرکب از ماده و صورت باشد معنایش این است که ماده میتواند باقی باشد و صورتی زائل بشود، همانطور که مثلاً این میز یک شیئی است در خارج و چوب است، در واقع این چوب الآن مرکب است از دو حیثیت و دو جهت: یکی آن فعلیت چوب و قوه تبدیل شدن به خاکستر و قوه تبدیل شدن به خاک، در خارج این چوب خارجی هم بالفعل چوب است یعنی فعلیت چوب و صورت چوب دارد، ولی قوه تحولپذیری هم دارد، میتواند این صورت چوب زائل بشود و به جایش صورت خاکستر بیاید. باز صورت خاکستر که قبلاً قوه بود حالا به فعلیت رسید، مثلاً قوه خاک شدن دارد. اگر در مسیر تکامل قرار گرفت و جزء بدن گیاه شد، آن چیزی که خاک بود و قوه مثلاً گیاه شدن داشت حالا بالفعل گیاه شده است. در همه این مراتب این قوه اصلی و آن ماده اصلی هست و صورتها تغییر میکنند. آیا ما در مورد اعراض مثل سفیدی و سیاهی میتوانیم بگوییم سفیدی هم خودش به خودی خود یک مادهای دارد مثل اصل رنگ، رنگ مطلق مثلاً قوه سفید شدن و قوه سیاه شدن و قوه سرخ شدن، پس حالا این جزئی از این رنگ که سفیدی باشد میرود و جزء دیگرش باقی میماند و یک رنگ دیگر جایش را میگیرد؟ واضح است که این غلط است. آن چیزی که این رنگها بر او وارد میشود و میرود، آن جسم است، نه خود سفیدی؛ خود سفیدی، فقط سفیدی است و هیچ چیز دیگری نیست. لذا میگوییم اعراض به حسب خارج بسیطاند، یعنی مرکب از ماده و صورت نیستند. اجسام و جواهر در خارج و طبیعت، مرکب از ماده و صورتاند، اما این اجسام محل آن اعراض قرار میگیرند. جوهر جسمانی مثلاً محل رنگ است و محل گرماست و محل شکل است و محل هر عرض دیگری.
پس دو مسئله و دو نکته بود: یکی اینکه در عالم طبیعت اشیایی داریم که مرکب از اجزای خارجیاند، به اجزای خارجی میگوییم ماده و صورت یا جهت قوه و جهت فعل. بعضی از اشیاء در عالم طبیعت اینچنیناند و مرکباند، اما اعراضشان مرکب نیستند؛ بلکه عرض همیشه قائم به محل خودش است، درحالی که خودش مرکب از ماده و صورت نیست. پس ما در خارج طبیعی، هم مرکب داریم و هم بسیط داریم. بسیط در اینجا یعنی چیزی که مرکب از ماده و صورت نیست. مرکب در اینجا یعنی چیزی جهت قوه و جهت فعلیت در خارج دارد.
د) بیان تفاوت اجزای ذهنی و عقلی با اجزای خارجی
اما بعضی از اجزا، اجزای خارجی نیستند، اجزای ذهنی و تحلیلیاند. شما میگویید هر نوعی مرکب از جنس و فصل است. آیا در خارج میتوانیم اشاره کنیم مثلاً بگوییم این قسمت شیء جنسش است و این قسمت دیگر فصل اوست؟ غلط است؛ شما در خارج نمیتوانید جنس و فصل را از هم جدا کنید. به هر نحو و از هر جهتی به این شیء اشاره کنید جنس و فصل در هم تنیدهاند، ولی در ذهن اینها را از هم جدا میکنیم. میگوییم جنس جهت اشتراک است و فصل جهت اختصاصی شیء است. پس جنس و فصل میشوند اجزای ذهنی و عقلی که فقط در عقل از یکدیگر جدا شدهاند و با تحلیل عقلی به آنها رسیدیم. ماده و صورت، اجزای خارجی هستند. پس ما دو گونه جزء داریم: گاهی مقصودمان از جزء، اجزای خارجی است و گاهی مقصودمان از جزء، اجزای ذهنی و عقلی است. همانگونه که در عالم طبیعت بعضیها مرکب از ماده و صورتاند و در خارج به آنها مرکب خارجی میگوییم، بعضی اشیاء هم در خارج مرکب از ماده و صورت نیستند و به آنها بسایط خارجی می گوییم، مثل اعراض.
ه) عدم امکان ادراک حسی جواهر
اولاً باید این را بدانید که ما هیچگاه به حسب هیچ یک از حواس پنجگانهمان نمیتوانیم جواهر را ادراک کنیم. شما جسم را نمیتوانید حس کنید، نه قابل رؤیت است و نه قابل لمس است و نه قابل شنیدن است. جسم که قابل احساس نیست. همیشه آنچه که ما از اجسام در مرتبه ادراکات حسی مییابیم و ادراک میکنیم بخشی از اعراض آنهاست. شما وقتی به تعبیر عرفی، میگویید ما این جسم را میبینیم، در واقع یک رنگ یا یک شکلی با حجم معینی میبینید، آن را در یک مکان و در یک زمانی میبینید. اگر لمسش کردید یا نرمی احساس میکنید یا سختی و صلابت احساس میکنید، یا گرمی یا سردی و امثال اینها که همه اعراضاند. الآن ما به حسب ادراک حسی که یکی از این حواس پنجگانه باشد آیا میتوانیم بگوییم جوهر را که موجود لا فی الموضوع است و موجودی که در موضوع نیست و حلول در چیزی ندارد، یا به عبارت دیگر جوهر یعنی موجودی که وجود استقلالی برای خودش دارد، حس کردیم؟
ادراک جوهر توسط عقل
پس اگر مقصود از اینکه ما در خارج اجسام را ادراک میکنیم، اینها را فقط عرض مییابیم، بله درست است، ما در مرتبه ادراک حسی فقط عرض مییابیم، غیر از عرض نمییابیم، ما حس جوهرشناسی که ادراکش به جوهر بما هو جوهر تعلق گرفته باشد نداریم. وجود جوهر را هم از راه حس قرار نیست اثبات کنیم؛ بلکه عقل است که حکم به وجود جوهر میکند. چون عقل حکم میکند که عرض موجود وابسته به یک محل است، موجود لغیره است و موجود لنفسه نیست. از اجتماع موجودات لغیره نمیشود موجود لنفسه به وجود بیاید. هزاران موجود لغیره هم باشند باز هم لغیرهاند، چون از خودشان و برای خودشان وجودی ندارند. پس به ناچار باید یک چیزی باشد که تکیهگاه این موجودات للغیر باشد و قائم به او باشند و تکیه داشته باشند. بنابراین توقعی نداشته باشید که شما جسم را با حس بیابید.
اما برداشت عامیانه و عرفی فرق میکند، چون وقتی که ما این جسم را در دست میگیریم میگوییم ما این جسم را لمس کردیم، در واقع ما جسم را لمس نمیکنیم، ما یک نرمی یا سختی لمس کردیم و یک دما احساس کردیم. چیزی که ما داریم با حس مییابیم همین است و چیز دیگری نیست. یک شکل و رنگ و وزن است، همه اینها عرض است و هیچکدام جوهر نیست. و قرار هم نیست اصلاً کسی با حواس جوهر را ادراک کند، این محال است. به جای اینکه بگوییم «قوام جوهر به اعراض است» که تعبیر درستی نیست، چون قوام یعنی اینکه در حیطه ذات و ذاتیات، عرض داخل شده باشد، این غلط است، عرض در حیطه ذات جوهر نیست، باید تعبیر کنید که «تعیّن جوهر به عرض است»، یعنی اگر اعراض نباشند، جوهر خودش به خودی خود امر مبهم میشود؛ جسم مطلق را شما نمیتوانید در خارج داشته باشید، بلکه همیشه اجسام خاص دارید. اجسام خاص یعنی آن جوهری که اعراض خاصی دارد در این زمان و در این مکان و با این رنگ و هکذا. لذا آن اعراض میشوند اموری که موجب خاص شدن جوهر است، نه اینکه قوام جوهر و ذاتش بسته به آن باشد. جسم، در واقع موجود لنفسه است. شما از این موجود لنفسه را که به حسب ادراک عقلی هم وجودش را شناختید و هم ماهیتش را، اگر از جهت ماهوی بخواهید تعبیر کنید، جوهر یا جسم مینامید، اگر به لحاظ وجودی بخواهید تعبیر کنید، موجود لنفسه میگویید. وقتی هم که میگوییم اصالت با وجود است یعنی اینکه ماهیت موجود بالعرض است و وجود موجود بالذات است، نمیخواهیم که به طور مطلق هر نحو تحقق ولو تحقق بالعرض را از ماهیت سلب کنیم. تحقق بالعرض را که به ماهیت نسبت میدهیم، شناخت اینکه وجود اصیل است و نه ماهیت، این مجاز عرفی نیست که عرف این را بفهمد؛ این مجاز عقلی است و عقل حاکم به این میشود، که قبلاً هم به آن اشاره کردیم. لذا اشکالی ندارد که شما بگویید وجود جسم را عقل میفهمد، بعد دو تا مفهوم به این موجودی که اثبات شده نسبت میدهد، هم مفهوم جسم نسبت میدهد و هم مفهوم موجود نسبت میدهد، درحالی که یک شیء بیشتر در خارج نیست. بعد آن سؤال پیدا میشود که کدامیک از اینها مصداق بالذات دارند و کدامیک مصداق بالعرضاند؟ آن سؤال با این منافاتی ندارد. آنچه که مهم است، این است که بدانیم نمیتوانیم در مرتبه ادراکات حسی جوهر را احساس کنیم یا جوهر را تخیل کنیم، ما در مرتبه خیال هم نمیتوانیم جوهر را تخیل کنیم. شما صورت خیالی از جوهر نمیتوانید داشته باشید. هر صورتی که در قوه خیال تخیل کنید یک شکل و رنگ و این خصوصیات را دارد، اینها دوباره عرض است. اگر چیزی در مرتبه حس ادراک نشد، یعنی در مرتبه خیال هم قابل ادراک نیست. چون خیال همیشه از حس آن صورتهایش را میگیرد. اگر هم خودش چیز جدیدی بسازد باز هم بر اساس همان ادراکات حسی که قبلاً کرده صورت جدید با ترکیب و تفریق میسازد. لذا در مرتبه ادراک حسی و خیالی، جوهر بما هو جوهر ادراک نمیشود، اعراضش ادراک میشود.
و) تحلیل مراتب ماده: ماده اولی و ماده ثانیه
پس نکته اولی که گفته شد این است که ما مرکب خارجی و مرکب ذهنی و عقلی داریم، که حسب خارج بسیط و حسب ذهن تحلیل به اجزا میشود. وقتی میگوییم مرکب خارجی مقصودمان ماده و صورت است، جهت فعلیت و جهت قوه است. حال میگوییم که خود این ماده که جهت قوه شیء است، مراتبی دارد: ماده اولی و ماده ثانیه.
1) تبیین ماده ثانیه
شما یک انسان را در نظر بگیرید. ما به این انسان میگوییم این انسان بالفعل است، مثلا ناطق بالفعل است؛ یعنی یک موجودی است و یک نحو فعلیتی با آثار خاص خودش دارد. آیا این موجود میشود دفعتاً به وجود بیاید یا یک زمینه سابقی نیاز دارد و بدون آن زمینه به وجود نمیآید؟ معلوم است که این متوقف بر یک سابقهای است. تا این شیء مرتبه حیوانی را استیفا نکرده باشد، به مرتبه انسانی نمیرسد. معنا ندارد که یک نطفه دفعتاً انسان بشود. مرتبه حیوانی را در نظر بگیرید؛ مثلاً مرتبه جنینبودن را فرض کنید که در آن حیوان بالفعل است، یا مرتبه اوایل تولدش را لحاظ کنید. این جنین یا نوزاد تا مرتبه نباتی را که رشد و نمو دارد استیفا نکرده باشد نمیتواند به مرتبه حیوانی برسد؛ معنا ندارد. مرتبه نباتیاش هم باز همینطور است. یعنی مرتبه نباتی هم تا جسمی نباشد و صورت معدنی نباشد، آن جسمی که قابلیت برای رشد و نمو داشته باشد، معنا ندارد که به مرتبه نباتی برسد. پس ابتدا باید مادهای باشد که حد و مرتبه وجود آن ماده، مرتبه جسم است، فقط جسم معدنی است؛ مثل یک نطفه. از کمال بالفعلی که بر آن بار میشود میگوییم این یک جسم بالفعل با یک صورت معدنی خاص است. ولی تفاوتش با صور معدنی دیگر چیست؟ با اشیای دیگر مثل جمادات تفاوتش چیست؟ آنها قابل رشد و نمو نیستند ولی این قابل رشد و نمو است. اگر در شرایط مناسب قرار بگیرد، به محض اینکه این جسم به مرتبه رشد و نمو رسید و شروع به تکثیر کرد، یعنی وارد عالم نباتی شده است. نمو و رشد ویژگی اصلی مرتبه نباتی است. پس نبات بالفعل شد. آن صورت قبلی و مرتبه قبلی که مرتبه جسمانی صرف بود و مرتبه معدنیاش بود، این مرتبه معدنی یک زمینه است و یک بستر برای حصول و رسیدن به مرتبه نباتی است. باز مرتبه نباتی یک بستر است و یک زمینه برای رسیدن به مرتبه حیوانی است. باید درجاتی و مراتبی از نبات را استیفا کند، به یک حدی که رسید که اولین ویژگیهای حسی را پیدا کرد، به آن میگوییم وارد مرتبه حیوانی شده است. برای این مرتبه باید لااقل قوه لمس داشته باشد. تا آن مرتبه نباتی استیفا نشود نوبت به این مرتبه حیوانی نمیرسد. به این مراتبی که هر کدام زمینه و بستر مناسب برای آن فعلیت بعدیاند، میگوییم ماده برای آن است. پس مرتبه نباتی که خودش صورت و فعلیت و کامل شده مرتبه قبل است، در قیاس با مرتبه حیوانی، ماده و زمینه برای آن میشود. به این مراتب میانی ماده ثانی میگوییم.
2) تبیین صور معدنی و جسمیت مشترکه
اگر همین تحلیلی که اینجا در مورد صورت انسانی و ماده حیوانیاش گفتیم را ادامه دهیم، میبینیم که صورت حیوانی که ماده بود در قیاس با صورت انسانی، خودش صورت است در قیاس با مرتبه نباتی. مرتبه نباتی خودش صورت به خودی خود است، ولی در قیاس با مرتبه حیوانی به آن میگوییم ماده آن است. مرتبه نباتی باز خودش که به خودی خود صورت بود در قیاس با مرتبه معدنیاش صورت اوست؛ یعنی فعلیت و کامل شده آن است و آن مرتبه جسمی و معدنی مادهاش میشود. خود این مرتبه جسم معدنی که ماده برای نبات و مافوقش بود، صورت برای مرتبه ماقبلش است؛ مرتبه ماقبل او چیست؟ مرتبه جسم مطلق که البته در زمان نباید دنبالش بگردیم؛ چون این صورت نطفه قبل از اینکه این صورت را بگیرد، مادهاش به صورت یک غذایی بود، نان و آب و گوشت و یا هرچیز دیگری بود، بعد در مراتب هضمِ آن مادهای که متلبس به صورت غذا بود، آن صورت زائل شد و صورت نطفه جایش گرفت.
این ماده معین که الآن به آن مثلاً صورت نطفه میگوییم، وقتی تحلیلش کنیم میبینیم که یک امر مشترکی بین همه اجسام است. همه اجسام در اصل جسمیت با هم اشتراک دارند، ولی شما در خارج هیچگاه جسمیت مطلق که بگویید فقط جسم مطلق است و هیچ جسم معینی نیست، چنین چیزی در خارج ندارید. شما همیشه در خارج افراد خاص جسم دارید، یا چوب است، یا نان است، یا گندم است، یا آب است، یا گوشت است یا بدن حیوان و انسان و گیاه است. پس شما افراد این انواع را دارید، اما از اینجا به بعد ما باید با تحلیل عقلی این را بفهمیم. در خارج این اجزا و این تحلیلهایی که میگوییم از هم جدا نیستند، اما عقل میفهمد که بین تمام اجسام با تمام تفاوتهایی که دارند یک معنای مشترکی وجود دارد که همان جسمیت مطلق است. همه اجسام در اینکه در مکان قرار میگیرند مشترکند، در فضا قرار میگیرند، در زمان قرار میگیرند، قابل حرکتاند و تغییر میکنند. اختصاص به این ندارد که این ماده و این جسم در صورت نطفه باشد، در صورت چوب باشد، در صورت آب باشد، در صورت بدن انسان یا بدن گیاه باشد، فرقی نمیکند. در هر قالب و صورتی که باشد، جسم بما هو جسم در مکان قرار گرفته است و در زمان قرار گرفته است، قابل تکثیر و تقسیم و تجزیه میشود، میتوان تکهتکهاش کرد و قابل تغییر است. اینها ویژگیهای مشترک همه اجسام است و اختصاص به یک جسم خاص ندارد. البته بعضی ویژگیها اختصاصی است، مثلاً اینکه رسانای برق باشد یا نباشد، دیگر مربوط به همه اجسام نیست، اینها ویژگی اختصاصی در بعضی اجسام است. اما آن ویژگیهای مشترک به خاطر خود جسمیت است. جسم دارای اندازه است، هر جسمی در نظر بگیرید یک اندازهای دارد، بدون اندازه نیست. جسم در مکان و زمان است. اینها ویژگیهای مشترک اجسام است. پس یک جسمیت مشترکهای غیر از آن جسمیت اختصاصی هست. منتها ما در خارج به حسب ادراک خارجی نمیتوانیم آن جسمیت مشترکه را از اجسام خاص جدا کنیم و مثلاً بگوییم این کتاب را جسمیت خاصش را کنار بگذارید و جسمیت مشترکش که با بقیه اجسام مشترک است را بگیرید تکهاش بکنیم و بگوییم این جزئش جسمیت مشترکه است و آن جزء دیگرش جسمیت خاصه است. چون چنین چیزی نیست و قابل انفکاک در خارج نیست. ولی عقل این را میفهمد. عقل میفهمد که این کتاب و این جسم خاص با هر خصوصیت اختصاصی که دارد با آن سنگ در اینکه هر دو زمانی و مکانیاند و هر دو قابل تکه شدن هستند و هر دو قابل حرکتاند؛ در این جهت مشترکاند. این به خاطر چوب بودن و کاغذ بودن و آهن بودنش نیست، این به خاطر جسم بودنش است. پس ورای این اجسام خاص ما یک معنایی داریم که در خارج هم هست ولی قابل انفکاک از آن اجسام خاص نیست، به آن جسمیت مشترک میگوییم.
3) تبیین معنای صورت جسمیه و هیولای اولی
فلاسفه میگویند این جسمیت مشترک خودش یک جوهر است که مرکب از دو جزء است؛ دو جزء جوهری دارد: یکی صورت جسمیه و یکی هیولای اولی. صورت جسمیه را با جسم اشتباه نگیرید. این را خوب دقت کنید. ما در همه مباحث و بسیاری از مباحث فلسفی با هیولا و صورت سر و کار داریم. در بعضی از مسائل اعتقادی ما هم دخالت دارد، پس از همین اول، معنای هیولا و صورت جسمیه و هیولای ثانی و ماده ثانی، را دقیق بشناسید. دقت کنید کنید که از کجا شروع کردیم. گفتیم ما به حسب خارج بعضی از اشیاء را میگوییم مرکب خارجیاند و بعضی هم بسیطاند. وقتی میگوییم مرکباند یعنی مرکب از ماده و صورتاند. صورت یعنی جهت فعلیت و ماده یعنی جهت قوه. ولی این ماده درجاتی دارد. ماده ثانی به چیزی میگوییم که زمینه است برای یک فعلیت دیگر، ولی خودش به خودی خود یک صورت و یک فعلیت خاص است. مثل مرتبه حیوانی که زمینه برای مرتبه انسانی است، لذا در قیاس با مرتبه انسانی به آن ماده حیوانی میگوییم، ولی خودش به خودی خود یک فعلیتی است و باز همین فعلیت، صورت برای مرتبه نباتی است. مرتبه نباتی هم ماده برای مرتبه حیوانی میشود، و این سلسله تحلیلی که گفتیم ادامه مییابد تا به آن جسمیت مطلق و جسمیت مشترکه که ویژگی اشتراکی بین همه اجسام است میرسیم. فلاسفه میگویند این جسمیت خودش از دو جزء جوهری تشکیل یافته است؛ یکی صورت جسمیه و یکی هیولای اولی یا ماده اولی یا مادة المواد.
مقصود از صورت جسمیه، جوهری است که دارای ابعاد سهگانه است. یک جوهری هست که در سه جهت طول و عرض و عمق امتداد یافته است. به این جوهر صورت جسمیه میگوییم و به آن جنبه تحولپذیری که قابل تحول و قابل پذیرش صورتها و کمالات است، قابل این است که تغییر کند و یک صورت دیگری بگیرد، به این جنبه تحولپذیری و این قوه محض، هیولای اولی یا مادة المواد یا ماده اولی می گوییم. این ماده اولی در مقابل آن ماده ثانی بود. ماده ثانی را گفتیم هر کدام خودش یک بستری و مادهای و زمینهای برای مرتبه بالاترش است، ولی خودش فینفسه یک صورت است. درحالی که ماده اولی فقط قوه محض است و دیگر مطلقاً صورت نیست؛ چون دیگر پایینتر از ماده اولی چیزی فرض نمیشود. پس هیولای اولی میشود مادة المواد، یعنی جوهر بالقوه محضی که هیچ فعلیتی از خود ندارد، فقط ویژگیاش این است که زمینه و بستر برای صورتهای دیگر است.
اولین مرتبه صورتی که به ماده اولی افاضه میشود صورت جسمیه است. صورت جسمیه هم یعنی آن جوهر ممتد سه بعدی. مجموع این دوتا روی هم، یعنی هیولای اولی به اضافه صورت جسمیه را جسم میگوییم. اینکه گفتیم صورت جسمیه را با جسم اشتباه نگیرید، به این دلیل است که جسم یعنی مرکب از هیولای اولی و صورت جسمیه، چون به هر جسمی که نگاه کنید بالفعل یک ویژگی دارد که سه بعدی است و در سه جهت طول و عرض و عمق امتداد دارد، و همین جسم قابل تغییر است. این معنای قابلیت تغییر و تحول غیر از آن معنای امتداد سهگانه است؛ امتداد چیزی که امتداد یافته در سه جهت است، با قابلیت تغییر این دو امر مختلفاند. واضح است که آن چیزی که از قابلیت تحولپذیری میفهمیم با چیزی که از امتداد یافتن در سه جهت طول و عرض و عمق میفهمیم با هم متفاوت است. مقصود ما این نیست که در ذهن ما چنین است، بلکه در خارج اینطور است. یعنی واقعاً این شیء در خارج هم قابلیت تحول دارد و هم در سه جهت طول و عرض و عمق امتداد پیدا کرده است. پس دو ویژگی و دو خصوصیت مختلفاند. لذا فلاسفه میگویند موجودات در عالم طبیعت مرکب از جهت فعلیت و جهت قوهاند. این جهتهای فعلیت را اگر خوب تحلیل کردید، آن فعلیت اخیر، صورت اخیر شیء است؛ مثل صورت انسانی که آخرین مرتبه فعلیت در انسان است. یک مراتب فعلیت میانی وجود دارد که نسبت به مرتبه قبلش صورت است و نسبت به مرتبه بعدش ماده است، تا به مادة المواد و هیولای اولی میرسیم. مادة المواد نیز فقط هیولای اولاست، یعنی اولین مرتبه جوهری که عقل میتواند بشناسد و زمینه و بستر برای هر فعلیت و صورت دیگری است.
ولی توجه کنید که ما در خارج حسی و در خارج طبیعی نمیتوانیم به یک چیزی اشاره کنیم و بگوییم الآن این هیولای اولاست و این یکی صورت جسمیه است و مجموع این دوتا هم آن جسمیت مطلق است. اینها هر سه را با تحلیل عقل باید برسیم. عقل این را کشف میکند. و الا در خارج اگر به حسب اشاره حسی بخواهید اشاره کنید، همیشه افراد انواع را دارید؛ یعنی یا این گیاه هست یا این گوسفند است یا این اسب است یا این انسان است یا این آب است و این آهن است و این کره و این سیاره است. شما در خارج همیشه اینها را دارید؛ در خارجی که دست حس به آن برسد. اما عقل است که کشف میکند که این افراد خارجی و اشیای خارجی به لحاظ ذاتشان و حقیقت جوهریشان یک جهت اختصاصی دارند که به آنها صورت میگوییم ، و یک جهت اشتراکی دارند که جسمیت مطلق میگوییم. آن جهت اشتراکی هم باز خودش مرکب از دو حیثیت صورت جسمیه و هیولای اولاست.
پس الآن ما معنای هیولای اولی و هیولای ثانی یا به عبارتی ماده اولی و ماده ثانیه را گفتیم. به تمام آن مراتبی که بعد از هیولای اولاست و بستر برای فعلیت بعدی است، نسبت به فعلیت بعدیاش هیولای ثانی میگوییم. پس کسی دنبال هیولای ثالث و رابع نباشد؛ همه اینها را ثانی میگوییم. ثانی یعنی غیر آن اولی. آن اولی که جوهر بالقوه محض است، بقیه مراتبی که زمینه برای یک مرتبه بالاتر خودش میشود، به آن هیولای ثانی یا ماده ثانی میگوییم. همیشه موجودات جوهری در عالم طبیعت مرکب از این دو حیثیت هستند. جهت قوه و جهت فعلیت. جهت ماده و جهت صورت، این یک مقدمهای بود که باید به طور دقیق متوجه بشوید چون ما با بحث ماده و صورت و هیولا همیشه کار داریم و در همه بحثهای فلسفی هست؛ حتی در اعتقادات اثرگذار است. بعداً به آن میرسیم که شناخت صحیح اینها چه اثری در شناخت حقیقت خود انسان و حقیقت روح انسان و در مورد معاد و حتی شناخت ملائکه دخالت دارد. لذا از همین ابتدا باید خیلی دقیق این را بفهمیم.
تبیین معنای تقدم بالتجوهر
مقدمه دیگری که باید قبل از اینکه وارد استدلال بشویم بدانیم، معنای سبق بالتجوهر است. بعداً هم بحث سبق و لحوق مفصل خواهد آمد. مقصودمان از سبق و لحوق، تقدم و تأخر، پیشی و پسی، پیشی گرفتن یا عقب ماندن است. ما در عالم نحوههای گوناگونی از تقدم و تأخر داریم.
الف) تقدم و تأخر زمانی
مثلاً تقدم و تأخر زمانی یکی از شناختهشدهترین امور است. میگوییم ما در یک زمانی هستیم، یک اشیایی به حسب زمان بر ما مقدماند. یا خود مراتب زمان را با هم مقایسه کنیم، امروز نسبت به دیروز و نسبت به روز قبلش یک تقدم و تأخری و پیشی و پسی بینشان هست. این تقدم و تأخر زمانی است.
ب) تقدم و تأخر در مکان
نحوه دیگری از تقدم و تأخر، در مکان است. فرض کنید شما در این اتاق را به عنوان یک مبدأ در نظر بگیرید، میگوییم این میز دورتر است و تأخر دارد، ولی آن صندلی یا آن جالباسی قریب است و مقدم نسبت به این میز است. شما یک مبدأ را باید در نظر بگیرید، بر اساس آن مبدأ دوری و نزدیکی و تقدم و تأخر معنا میدهد. این هم یک تقدم و تأخر دیگری است و یک نحوه است.
ج) تقدم و تأخر بالشرف
یک نحوه دیگر از تقدم و تأخر به آن تقدم و تأخر بالشرف میگوییم. اگر یک چیزی را به عنوان معیار فضیلت در نظر بگیرید، مثلاً علم، تقوا، ثروت، زیبایی ظاهری، را معیار در نظر گرفتیم. هرکس از آن بهره بیشتر داشت، میگوییم آن مقدم است بر کسی که کمتر دارد. مثلاً اگر علم را به عنوان معیار فضیلت شناختیم، بعد میگوییم آن که بهره بیشتری از علم دارد مقدم است بر آن که بهرهاش کمتر است. پس عالم مقدم بر جاهل است. چه نحوه تقدمی دارد؟ مقصود تقدم در زمان و مکان نیست که در زمان و مکان مقدم باشد، بلکه به حسب شرافت است. حالا ثروت ملاک باشد میگوییم آن که ثروتش بیشتر است مقدم است و هکذا.
د) تقدم و تأخر بالتجوهر
یکی از نحوهای تقدم و تأخر، اصطلاحاً به آن تقدم و تأخر بالتجوهر میگوییم، یعنی چه؟ شما وقتی یک ماهیت را در نظر میگیرید، میگویید مرکب از جنس و فصل است. آیا میتوانید این ماهیت را بدون ملاحظه جنس و فصلش در نظر بگیرید؟ معنا میدهد؟ نه. شما اگر میخواهید ماهیت انسان را در نظر بگیرید، یعنی باید قبل از اینکه بخواهید به انسان برسید، حیوان را بشناسید و ناطق را بشناسید. انسان مرکب از اینها است، پس در مقام تقرر و ثبوتی که ما در ذهن برای انسان بخواهیم داشته باشیم و انسان را بشناسیم، تا حیوان و ناطق را نشناسیم و در نظر نگیریم، نوبت به ملاحظه انسان نمیرسد. یا مثلاً شما فرض کنید چهار را میگویید زوج است، زوجیت از لوازم چهار است. آیا میتوانید زوجیت چهار را بدون چهار در نظر بگیرید؟ معنا نمیدهد، این زوجیت فرع آن چهار است، تا چهار را در نظر نگیرید نوبت به ملاحظه زوجیت نمیرسد. پس یک تقدم و تأخری در اینجا پیدا شد که ربطی به زمان و مکان یا مثلاً آن تقدم بالشرف که گفتیم ندارد، این یک نحو دیگری است. همواره اجزای ذاتی ماهیت بر خود ماهیت یک نحوه تقدمی در مقام شناختهای ما دارند. تا این اجزا شناخته نشود نوبت به شناخت آن ماهیت نمیرسد. به این نحو تقدم، «سبق بالتجوهر» میگوییم؛ یعنی در تجوهر ذات و در تقرر ذات و اصل ثبوت ذات، آن ذاتیات مقدم بر ذاتاند. بدون آن ذاتیات این ذات قابل لحاظ و شناخت نیست. پس جنس و فصل تقدم بالتجوهر بر نوع دارند، چون تا جنس و فصل را نشناسید، نوبت به شناخت نوع نمیرسد.
نسبت جنس و فصل با ماده و صورت و تفاوت احکام آن
یک مقدمه سوم هم باید بگوییم. ما مثلاً در همین نوع انسان، میگوییم انسان مرکب از جنس و فصل است، مثلاً حیوان و ناطق. از آن طرف گفتیم انسان به حسب خارج مرکب از روح و بدن است، در خارج بدنی دارد و روحی دارد. نسبت این بدن و روح با آن جنس و فصل چیست؟ ما در مورد انسان گفتیم، در مورد همه مرکبات خارجی هم این سخن جاری میشود، اصل مدعا این است: فلاسفه میگویند ما جنس و فصل را از آن ماده و صورت خارجی انتزاع میکنیم. اگر مثلاً میگوییم انسان حیوان ناطق است، آن حیوانیت یعنی آن چیزی که در جنبه بدنیاش انتزاع میکنیم و مشترک با همه حیوانات دیگر هم هست. شما جهات بدنی انسان را وقتی میبینید، میبیابید که مشترک با حیوانات دیگر است؛ تفاوتش در اعراضشان است و الا به سبب جهات بدنی اینها مثل هماند. همه حیوانات تغذیه دارند و رشد و نمو دارند و تولید مثل دارند و حرکات بدنی دارند؛ همه اینها در انسان هم هست، هرچند به یک شکل دیگری، ولی اصلش همین است. تفاوت کجاست؟ تفاوت در آن نفس ناطقه انسانی است و آن روح با روحی که حیوان دارد متفاوت است؛ این است که آن را جدا کرده. پس ما فصل «ناطق» را میآییم از آن صورت انتزاع میکنیم، و جنس «حیوان» را از آن مادهاش انتزاع میکنیم که همان بدن باشد. لذا میگویند جنس و فصل از ماده و صورت خارجی شیء انتزاع شده است.
غیر از خارجی و ذهنی بودنش یک تفاوت دیگرش این است که جنس و فصل نسبت به یکدیگر لابشرطاند، یعنی قابل حملاند. برای همین میتوانیم بگوییم «هر ناطقی حیوان است»، «بعضی حیوانها ناطقاند»، میتوانید این قضیه را داشته باشید. ولی ماده و صورت در خارج قابل حمل بر یکدیگر نیستند، لذا بشرطلا از حملاند. شما نمیتوانید بگویید «روح بدن است»، این غلط است. یا نمیتوان گفت که «بدن روح است»، این هم غلط است. از این معنا که نمیتوانیم چنین قضیه حملیهای داشته باشیم، تعبیر میکنیم که ماده و صورت بشرطلا هستند. بشرطلا یعنی قابل حمل بر یکدیگر نیستند؛ هرکدام خودش خودش است. بدن بدن است و روح روح است، نمیتوانید بگویید «این آن است»، چون معنای حمل این است که این دوتا متحد الوجودند و یکی هستند. شما این را در مورد ماده و صورت خارجی نمیتوانید بگویید که ماده همان صورت است؛ ولی از آن یک معنا و مفهومی انتزاع میکنید به نام جنس و فصل که در ذهن میآید. جنس و فصل لابشرطاند، بشرطلا از حمل بر یکدیگر نیستند و قابل حمل بر یکدیگرند. پس میتوانیم بگوییم بعضی حیوانها ناطقاند و هر ناطقی حیوان است. همانطور که میتوانیم بر کل حملش کنیم و بگوییم انسان حیوان ناطق است. اما همین کل را در خارج نمیتوانیم به بدن نسبت دهیم و بگوییم «انسان بدن است»، این غلط است. همانطور که نمیگوییم «انسان روح است»، باز هم غلط است. انسان مجموع روح و بدن است. همه این تفاوتها به سبب این است که ماده و صورت بشرطلا از حملاند؛ یعنی قابل حمل بر هم نیستند؛ و جنس و فصل لابشرط از حملاند، لذا قابل حمل بر یکدیگر هستند.