1405/08/09
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (اول) فی اثبات الوجود الذهنی و الظهور الظلی/المنهج الثالث فی الاشارة الی نشأة اخری للوجود غیر هذا المشهود و ماینوط به /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثالث فی الاشارة الی نشأة اخری للوجود غیر هذا المشهود و ماینوط به /فصل (اول) فی اثبات الوجود الذهنی و الظهور الظلی
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
مقدمه دوم ملاصدرا: تمثیل نفس انسانی به ذات، صفات و افعال الهی:
مرحوم ملاصدرا دو مقدمه قبل از شروع بحث وجود ذهنی مطرح کردند، مقدمه اول را گفتیم، مقدمه دومشان این است که خداوند نفس انسان را بر مثال خودش آفریده است، این مطلب را ایشان از عرفا گرفته است و در قالب فلسفه میخواهد تبیینش کند.
بر اساس عرفان، موجودات مظاهر اسماء الهی هستند، مراتب مظاهر، مختلف است، انسان بین اشیاء مختلف، مظهر همه اسماء الهی میتواند باشد؛ این قابلیت در او هست، نه اینکه بالفعل همه اینطور باشند، اگر مراتب استکمال را طی کرد، میتواند به مرتبهای برسد که تمام اسماء الهی در او ظهور و بروز داشته باشد، اما با اینکه همه اینطور نیستند که بالفعل، مظهر همه اسماء باشند، ولی ویژگیهایی در همین انسان عادی هست که آن مظهریت را به نحو ضعیف، نه به نحو تام، نشان میدهد که البته این امور در برخی موجودات دیگر نیز هست، ولی دامنهاش در انسان میتواند خیلی گستردهتر باشد.
ذات انسان موجودی مجرد است؛ پس حکم زمان و مکان، اشاره وضعی، قبول قسمت و امثال اینها که ویژگی موجود مادی است، به خود نمیگیرد، اینها قابل استناد به ذات نیست، همانطور که ذات حقتعالی مجرد از همه این محدودیتها است، انسان هم به حسب ذاتش اینگونه است، ملاصدرا میگوید این آن مناسبت در مقام ذات است.
در مقام صفات، انسان متصف به صفات گوناگونی است، هم ثبوتی هم سلبی را دارد، و در ثبوتیها هم اضافی باشد، یا حقیقی دارای اضافه یا حقیقی محض باشد را داراست، آن نحوهای از تقسیمات صفات که در مورد خداوند میگوییم، به نحو ضعیفترش در انسان هم هست، انسان متلبس به صفات کمالیه میشود، همانطور که حقتعالی متلبس است؛ پس یک نحوهای مناسبت در مقام صفات هم بین حق و انسان هست.
در مقام افعال، انسان کارهایی انجام میدهد که این کارها دو گونهاند، بعضی از کارها بر اساس تصرف در ماده است؛ مثل اینکه در مادهای طبیعی تصرف کنیم، آن را از یک صورتی به صورتی تغییر بدهیم، یک نحوه از کارها اینگونه است، یک نحوه دیگر که در حقیقت کار اصلی ما و کار واقعی و فعل واقعی ما هست، این است که میتوانیم صورتهایی را در ذهن خودمان اشیاء مختلف را خلق کنیم، فرقی هم نمیکند به لحاظ اندازه و حجم، آنها را بزرگ تصور کنیم یا کوچک تصور کنیم، هر چیزی که بخواهیم قادر بر انشاء و خلق او هستیم.
افعال خداوند هم به یک اعتبار دو گونه است، بعضی از افعالش بدون ماده است، فقط قائم به فاعل است، اما بعضی از افعال الهی در ماده، بر محل قابل مستعد ظهور میکند، که البته خود آن محل هم یک نحوه دیگری از فعل خداوند است، آن قسمت اصلیاش که انسان حقیقتاً فاعل فعل است در آن قسمتها، انشاء صورتها و اشیایی است که در مراتب مختلف ذهن میتواند خلق کند، این ویژگیای است که همه انسانها دارند.
چون نفس انسان از عالم مجردات است، بسته به اینکه مرتبه و نحوهاش چگونه باشد، نحوه انشاء و فاعلیتش میتواند مختلف و متفاوت باشد، همانطور که موجودات مجرد ملکوتی هم افعالی دارند که خود فعلش مجرد محض است، مثل عقل اول که عقل دوم فعل او است، عقل دوم نیز معلول دیگری دارد، عقل سوم مثلاً فعلش است، هم فاعل مجرد است، هم معلولش مجرد است؛ ولی همین موجودات ملکوتی و مجرد افعالی دارند که آن فعل خودش مادی است، یعنی اصل ماده و صوری که در ماده مستعد افاضه میشود، هر دو فعل عقل مجرد است، پس هر دو گونه فعل را دارند، این به خاطر آن جنبه اقتدار و کمالی است که عقول مجرد دارند، بنا به مرتبه آن عقل، بنا به حیثیت فاعلی که در او هست، آن معلولش ممکن است متفاوت باشد؛ ممکن است معلولش مجرد محض باشد، ممکن است معلولش مجرد مثالی باشد، ممکن است معلولش در مراتب نازلتر موجودات طبیعی باشد، اما میتواند این موجود ملکوتی و این عقل مجرد، نحوههای مختلفی از فعل داشته باشد، بنا به مراتبشان متفاوت است، بعضی از درجات عقول شأنشان اجل از این است که فعل جسمانی طبیعی به او بلاواسطه نسبت داده بشود؛ به عقل اول نمیشود اینها را مستقیم نسبت داد، اما عقول نازلتر که مثلاً واسطه ایجاد عوالم جسمانی مثالی باشند، و نازلتر از آنها که واسطه ایجاد عالم طبیعت و صور کونیه باشند.
چرا در همه این مراتب این موجودات قابل تحقق از مجرای آن عقل مجرد هستند؟ به سبب فضیلت و شرافت وجودیاش است؛ چون عقل است، مجرد است، پس قدرت خداوند در او بروز کرده است، انسان موجودی است که میتواند مراتب تحول و تکامل را به گونهای طی کند، به مرتبهای برسد که او هم قدرت ایجاد این صور را مثل همان عقول داشته باشد، اینکه در ذهن صورت ایجاد کند، این مربوط به همه است؛ همه مردم این توان را دارند که در مرتبه ذهنشان صور مفصل خیالی، تخیل کنند، این یک نحوه انشاء و ایجاد است، استثناء هم ندارد، همه اینگونه هستند، اگر به لحاظ ملکه ادراکات عقلی، این ملکه برایش حاصل شد، قدرت بر انشاء صور تفصیلی عقلی هم دارد، اگر نفس به لحاظ مرتبه وجودی به کمال رسید، میتواند اموری را انشاء کند، ایجاد کند و یا تصرف در ماده تکوینی طبیعی بکند، همانطور که عقول تصرف میکنند، عقل تصرف میکند و بر ماده مستعد صورتی مناسبش افاضه میکند، یا به نحو دیگر میتواند موجود مثالی خلق کند، اگر نفس انسان به لحاظ کمالات وجودی، همرتبه این عقل شد، میتواند موجود مثالی ایجاد کند، میتواند در ماده طبیعی تصرف کند، تصرف در ماده طبیعی مونه کمتری دارد، یعنی متوقف بر کمال کمتری است تا تصرف به صورت انشاء یک موجود مثالی؛ هر دویش ممکن است، همانطور که عقول این ویژگی را دارند، هم بعضی عقول واسطه ایجاد موجودات مثالیاند، بعضی عقول دیگر واسطه ایجاد صور مادی بر ماده هستند و افاضه بر ماده مستعد آن صورتهای طبیعی را میکند، نفس انسان هم بسته به اینکه به چه مرتبهای از فضیلت و شرافت وجودی رسیده باشد میتواند این کار را بکند.
الف) توجه به معنای علیت و علم و نحوه های علم:
اگر گفتیم نفس میتواند واسطه افاضه چیزی باشد، مثل صوری که انشاء میکند، به طور کلی هر گاه علتی و معلولی داشته باشید، این معلول برای علتش حاصل است یا حاضر است، اگر رابطه علت و معلول را در نظر بگیریم، این معلول که معنا ندارد وقتی وجودش مفاض از ناحیه علت است، حاصل برای او نباشد؛ بلکه برای او هست، موجود برای علت است، این اقتضای علیت است.
علم چیست؟ علم عبارت است از «حصول شیء لشیء»، به شرطی که مجرد باشد؛ یعنی آن شیئی که برای او چیزی حاصل میشود، خودش مجرد باشد، اگر او مجرد نباشد، معنایش این است که خودش اصل وجودش «حاصل للمادة» است، وقتی اصل وجودش حاصل للماده است و وجود لنفسه ندارد، پس چیزی برای او نمیتواند حاصل بشود، بنابراین شرط ادراک و علم این است که آن عالم، موجود لنفسه باشد. وقتی موجود لنفسه بود، آن وقت میشود که چیزی برای او حاصل بشود.
ملاصدا میگوید اگر چیزی برای چیزی حاصل است، برای یک موجود مجرد حاصل است، ممکن است خودش برای خودش باشد، یعنی صورت خودش برای خودش؛ به عبارت دیگر خودش حاضر برای خودش باشد، میخواهد علم حضوری را اینگونه تعبیر کند که یک تعبیری بگوید که با علم حصولی هم منافات نداشته باشد، یعنی چون معروف این است که میگویند علم صورت حاصله از شیء است، میگوید این شیء، که شیء مجرد است، گاهی وقتها خودش برای خودش است؛ که عادت کردیم در تعبیراتمان بیشتر میگوییم خودش برای خودش حاضر است، این هم همین معنا است، نه اینکه اول خودش است بعداً صورتش برای خودش به عین وجود خودش حاصل بشود، مقصودش این نیست. ولی تعبیر، تعبیر حصول است، پس این حصول لزوماً متوقف بر یک سابقه عدمی نیست.
علم یعنی حصول یا حضور چیزی برای موجود مجرد،یا این حصول یا حضور چیزی برای مجرد، حضور و حصول خودش برای خودش است، علم خودش به ذات خودش است؛ یا حصول غیر است، غیر برای او حاضر است، اینکه غیر برای او حاضر است، دو نحوه قابل تصور است، یا به این است که این غیر در او حاضر باشد و حاصل باشد، یا برای او حاصل باشد؛ همهاش میتواند علم باشد.
یک قابل و مقبول در نظر بگیرید، مقبول آن صورتی است که برای آن قابل و پذیرا حاصل میشود، مثل مثلاً فرض کنید ماده نباتی که به یک مرتبهای برسد صورت حیوانی برایش حاصل بشود، پس یک زمینهای دارید، ماده نباتی و نفس نباتی دارید که قابلیت پیدا کرد یک کمال جدید برایش حاصل بشود؛ این کمال در این نفس نباتی است، یعنی در شیء مستعد، به نحو حلول هم هست بنا بر مشهور اینگونه است، این مقصودمان حصول فیه است، پس مقصود از حصول فیه، یعنی حصول یک چیزی، یک کمالی، فعلیتی در محل و قابل مناسب مستعد است.
اگر این محل خودش مجرد باشد و در او صورتی حاصل بشود، این یک نحوه علم است، آنچنان که مشهور علم را همینطور میدانستند، نظر مشهور در باب علم این است که حصول صورت شیء در عقل؛ پس عقل کأنه به منزله یک محل است، صورت اشیاء برایش حاصل بشود؛ یا در مرتبه ادراکات حسی، یا در مرتبه ادراکات خیالی، حصول یک صورتی در این محل مستعد مناسب را علم میدانند، پس اسم علم صادق است که حصول شیء فی القابل است، اما چون این قابل و این محل خودش مجرد است این علم است، نه اینکه هر حصولی در هر قابلی علم باشد، صورت در ماده حاصل است ولی نمیگوییم ماده عالم به صورت است، عرض در جوهر جسمانی حاصل هست ولی نمیگوییم این جوهر عالم به این ماده است، چون خود محلش اصلاً مجرد نیست، موجود لنفسه نیست، جواهر طبیعی موجود للماده هستند نه موجود لنفسه، پس علم به اعراضش ندارد، شرط علم این است که آن عالم خودش موجود لنفسه باشد؛ معنای موجود لنفسه یعنی موجود للماده و للغیر نباشد، به عبارت دیگر مجرد باشد، اگر برای مجرد چیزی در او حاصل شد، مثل یک حالتی، مثل یک صورت علمیهای، میگوییم علم به آن دارد، و از آن تعبیر میکنیم که این فعلیت، این حالت، این صفت، صورت در او حاصل شده است.
فرض دوم این است که موجود له، یعنی موجود للمجرد، موجود للعالم باشد، صورتی که انسان انشاء میکند بنا بر رأی خود ملاصدرا اینگونه است، صور حسی به انشاء نفس است، صور خیالی به انشاء نفس است، پس صورتی را که ما برای خود انشاء میکنیم، این موجود لنا، برای ما موجود است؛ پس او موجود للغیر است، آن غیرش هم خود ما هستیم، ذات عالم مقصود است، خود این ذات هم که مجرد است، پس معنایش این است که علم به آن صورت داریم، به آن صورتی که ما انشاء کردیم، صدق میکند که علم است و بر خودش صدق میکند که موجود لانفسنا، برای ما موجود است.
البته باید اینجا توجه داشت که هر چیزی که برای چیزی حاصل بود، لزوماً به معنای این نیست که قیامش به او به نحو حلول باشد، همه مخلوقات برای خداوند موجودند ولی وصف او نیستند، حال در او هم نیستند، پس لزوماً اینطور نیست که اگر چیزی برای موجود مجرد حاضر و حاصل است، لزوماً به نحو حلول باشد یا لزوماً صفت او قرار بگیرد؛ ممکن است فعل آن به حساب بیاید، نه صفت و نه اینکه حلولی در آن مجرد کرده است.
پس عنوان «موجود للغیر» بر اشیاء مختلف صدق میکند، بعضی از این موجود للغیر، حال در غیرند، بعضیها وصف او هستند، در بعضی موارد هم رابطه علم و عالم است، در بعضی موارد رابطه علت و معلول است، به معنای علت مفیض و معلول مفاض. در عین حال معلول نه وصف علت است، نه حال در علت است، ولی موجود للعلة است، صور ذهنی برای ما موجود للعلة هستند، وصف ما هم به حسب فعل ما به حساب میآیند، صورت ما، یعنی آنچه که ما از خودمان به عنوان علم تعبیر میکنیم، حاضر و حاصل لنا به عین وجود ما است؛ پس عنوان علم صادق است.
مرحوم ملاصدرا یک عبارتی از محییالدین در مورد همین مسئله انشاء صورتها نقل میکنند، که انسان از طریق ذهن خودش میتواند هر صورتی را که خواست خلق کند، البته آن کسانی که به آن مقام کمال رسیدهاند، آنها میتوانند در خارج از قوه خیال خودش صورت را انشاء و ایجاد کنند، به طوری که برای دیگران هم مشهود باشد؛ اعم از اینکه در ماده عالم تکوین و طبیعت تصرف کرده باشد، یا اعم از اینکه صورت مثالی را بر آنها ظاهر کرده باشد، همه اینها ممکن است.
متن کتاب
والثانية: هي أنّ الله تعالى قد خلق النفس الإنسانية بحيث يكون لها اقتدار على إيجاد صور الأشياء المجردة والمادية[1]
توضیح: نفس انسان اینگونه آفریده شده که میتواند اشیاء مجرد و مادی را ایجاد کند، این معنایش نیست که همه میتوانند، برای همه، نسبت به هر صورتی بالفعل نیست؛ ما مثلاً صورت مادی نمیتوانیم ایجاد کنیم، ولی صورت مثالی در ذهنمان، در قوه خیالمان میتوانیم.
لأنها من سنخ الملكوت وعالم القدرة والسطوة
توضیح: سنخش از سنخ مجردات است.
والملكوتيون لهم اقتدار على إبداء الصور العقلية القائمة بذواتها وتكوين الصور الكونية القائمة بالمواد[2]
توضیح: موجودات ملکوتی و مجردات عقلی این اقتدار و توان را دارند که هم صورت عقلی ایجاد کنند، مثل عقل اول که دومی را ایجاد میکند و دومی قائم به ذات خودش است، هم میتوانند صور کونیه طبیعی قائم به ماده ایجاد کنند، عقل اخیر یا ربالنوعها واسطهاند در ایجاد و اصدار همین صورتهای طبیعی دیگر. پس عقل مجرد هم عقل ایجاد میکند، هم مجرد مثالی ایجاد میکند، هم موجود طبیعی ایجاد میکند؛ همه به همان عقل برمیگردد، انسان هم اگر به آن کمال رسید همین کار را میتواند بکند.
وكل صورة صادرة عن الفاعل فلها حصول له
توضیح: هر چیزی که از فاعل خلق شد، پس برای آن فاعلش حاصل است، فاعل، فاعل مفیض وجود و فاعل الهی است، نه فاعل طبیعی که فقط از حالی به حالی میبرد؛ در آنجا لازم نیست که برای او حاصل باشد، چه بسا اصلاً از قبیل علل اعدادی باشد.
بل حصولها في نفسها نفس حصولها لفاعلها
توضیح: نه تنها که اینچنین است که حاصل للفاعل است، وجودی که این معلول برای فاعلش دارد، همان وجودی است که خودش است، یعنی خودش عین وجود برای معلول است، اگر کسی بگوید پس با این ترتیب اشیاء وصف و صفت برای خداوند قرار میگیرند چون حاصل للحق هستند یا حلول در او دارند، پاسخ این است که نه، همواره اینگونه نیست.
وليس من شرط حصول شيء لشيء أن يكون حالاً فيه وصفاً له، بل ربما يكون الشيء حاصلاً لشيء من دون قيامه به بنحو الحلول والوصفية، كما أنّ صور جميع الموجودات حاصلة للباري حصولاً أشدّ من حصولها لنفسها أو لقابلها
توضیح: اگر چیزی برای چیزی حاصل است لزوما به معنای حال یا وصف بودن آن شئ نیست، بلکه ممکن است به نحو حلول یا وصفیت نباشد، همانطور که اشیاء برای حقتعالی حاصلاند، نحوه حصولش هم از حصول خودش برای خودش یا برای محلش اقوی است، ﴿نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ﴾[3] است، ولی معذلک نه قیامش حلولی است، نه صفت برای خداوند قرار میگیرد.
وليس قيامها به قياماً حلولياً نعتياً
توضیح: ولی قیام اشیاء به خداوند، قیام حلولی یا نعتی نیست، بلکه قیام فعل به فاعل است، قیام وصف یا حال در او نیست.
وكل صورة حاصلة لموجود مجرد عن المادة بأي نحو كان فهي مناط عالمية ذلك المجرد بها
توضیح: هر چیزی که برای موجود مجرد حاصل شد، هرگونه که حاصل بشود و آن مجرد هرگونه که باشد، این ملاک عالمیت است، اصلاً علم یعنی حضور شیء للمجرد.
سواء كانت الصورة عين الشيء العالم
توضیح: توضیح: این صورتی که میگوییم حاصل است اصلاً خودش باشد، خودش برای خودش باشد، که اینجا تعبیر رایج و بهتر همین است که بگوییم خودش برای خودش حاضر است به جای اینکه بگوییم حاصل است، ولی اگر کسی گفت حاصل است، اشکالی ندارد، همانطور که به خداوند میگوییم بالاخره یک موجود حاصلی هست یا نه؟ حاصلی دارد؟ بله، بعد حاصل را «شیء له الحصول» معنا میکنید، ولی در خدا اینگونه نیست، اینجا هم اینطوری در نظر بگیرید، ولی ممکن است تعبیر رایج برای علم حضوری این نباشد.
سواء كانت الصورة عين الشيء العالم فيكون حصولها حصوله كعلم النفس بذاتها أو غيره
توضیح: یا این صورت غیر از ذات عالم باشد، «او غیره»، اینجا دو احتمال است، دو فرض است.
فيكون حصولها إما فيه وذلك إذا كان الشيء قابلاً لها
توضیح: یا به نحو حصول فیه یا به نحو حصول عنه، حصول عنه یعنی رابطه فاعل با علت، حصول فیه، قابل با آن که پذیرفته و مقبول است، حصولش به نحو حصول در او، یعنی شیء قابل و پذیرایش است، مشهور میگفتند صور جزئیه خیالی یا حسی، مفاض از ناحیه یک عامل خارجی به نفس است، آن عامل خارجی یا فلک یا مثلاً ملک مثالی، هر چه، غیر از عقل مجرد است، این معنایش این است که آن عامل خارجی این کمال را به علم، به نفس مستعد داده است، پس قیام این صورت علمیه جزئی به نفس از باب قیام شیئی است که در محل خودش حاصل شده است، نفس قابل او میشود.
وإما عنه وذلك إذا كان فاعلاً لها
توضیح: نحوه دیگر، «و اما عنه»، یعنی حصولها اما عنه؛ حصولش به نحو عنه، یعنی صادر از او است، مثل صور به رأی خودش.
فالحصول للشيء المجرد الذي هو عبارة عن العالمية أعم من حصول نفسه أو الحصول فيه أو الحصول له، فللنفس الإنسانية في ذاتها عالم خاص بها من الجواهر والأعراض المفارقة والمادية والأفلاك المتحركة والساكنة والعناصر والمركبات وسائر الحقائق، يشاهدها بنفس حصولاتها لها لا بحصولات أخرى و الا یتسلسل
توضیح: این [حصول نفسه حصول فیه و حصول له] نحوه های مختلف قابل فرض است، در نفس انسان این صورتهای مختلف هست، هر صورتی که بخواهید هست، اینکه میگوید عرض مفارق و مادی یا فلک متحرک، ساکن، یعنی علم به اینها، نه اینکه خود نفس به ماهیة نفسٌ عرض مادی داشته باشد، آن که مجرد است؛ علم به ماده است، علم به اعراض مادی است، علم به حرکات افلاک و هر جسم متحرکی، علم به خود حرکت است، اینها که برای انسان حاصل است، خودش در حضور نفس است، حاصلٌ للنفس است، نه اینکه خودش هم از طریق یک چیز دیگری برای نفس معلوم شده باشد، «و الا یتسلسل» که واضح است علم ما به خارج از طریق صورت است، ولی علم ما به آن صورت ذهنی به خودش است؛ اگر با واسطه باشد، منجر به تسلسل خواهد شد.
وذلك لأنّ الباري تعالى خلاّق الموجودات المبدعة والكائنة وخلق النفس الإنسانية مثالاً لذاته وصفاته وأفعاله
توضیح: سر مطلب این است که خداوند خلاق مبدعات و کائنات، مجرد و مادی است، بر مثال خود آفرید.
فإنه تعالى منزّه عن المثل لا عن المثال
توضیح: مثل ندارد، ولی مثال دارد، ﴿وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ﴾[4]
فخلق النفس مثالاً له ذاتاً وصفات و افعالاً ليكون معرفتها مرقاة لمعرفته
توضیح: معرفت نفس یک نردبانی است، مایه ترقی برای معرفت خودش است.
وجعل ذاتها مجردة عن الأكوان والأحياز والجهات
توضیح: نفس انسان چون مجرد هست، او را از کونها و وجود مادی که آمیخته با فساد است، از احیاز و حیزها، مثل مکان، از جهات، از اینها مبری دانسته، قرار داده است و اینگونه آفریده است.
وصيّرها ذات قدرة وعلم وإرادة وحياة وسمع وبصر
توضیح: دارای این کمالات او را آفریده است.
وجعلها ذات مملكة شبيهة بمملكة بارئها يخلق ما يشاء ويختار لما يريد
توضیح: در صقع نفس خودش، انسان هر چه بخواهد میآفریند؛ پس ﴿يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ﴾[5] است.
إلا أنها وإن كانت من سنخ الملكوت وعالم القدرة ومعدن العظمة والسطوة فهي ضعيفة الوجود والقوام
توضیح: چون ضعیف است، پس آفرینش او هم خیلی ضعیف است، الا آنهایی که به مراتب صعود کردهاند.
لكونها واقعة في مراتب النزول ذات وسائط بينها وبين بارئها[6]
توضیح: «ذات» مؤنث «ذو». واقع در مراتب نزول است، دارای وساطه بین خودش و خداوند است.
وكثرة الوسائط بين الشيء وينبوع الوجود يوجب وهن قوّته وضعف وجوده
توضیح: هر چه واسطه بیشتر شد، معنایش این است که این ضعیفتر است، انسان در انزل مراتب آفریده شده است، ابتدای وجودش همین است، ﴿وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا﴾[7]
فلهذا ما يترتب على النفس ويوجد عنها من الأفعال والآثار الخاصة يكون في غاية ضعف الوجود، بل وجود ما يوجد عنها بذاتها من الصور العقلية والخيالية أظلال وأشباه للوجودات الخارجية الصادرة عن الباري تعالى وإن كانت الماهية محفوظة في الوجودين
توضیح: آنچه که بر نفس بار میشود ضعیف است چون خودش ضعیف است، انسان در ذهن چه چیزی تصور میکند؟ آنچه که ما تصور میکنیم از خارج میگیریم، بر مثال خارج است، پس ماهیت، به شرطی که علم به ماهیت پیدا شده باشد، محفوظ در مقام علم عقلی است، در مقام علم حسی و خیالی، با اعراضی که آن شیء در خارج دارد، همگونی و همسانی دارد نه با ماهیت، چون اصلاً در مرتبه حس و خیال ماهیت حاصل نمیشود، به هر حال ماهیت محفوظ است، همانطور که شأن وجود ذهنی است، نحوه وجود متفاوت است؛ چون نحوه وجود نفس ضعیف است.
فلا يترتب عليها الآثار المرتبة عليها بحسب وجودها في الخارج، اللهم إلا لبعض المتجردين عن جلباب البشرية من أصحاب المعارج
توضیح: کسانی که از این ظاهر بشری و از این پوشش ظاهری بشری تجرد یافته باشند، صاحب معراج باشند، عروج نفس انسان به عالم ملکوت و ارتقاء نفس به آن مرتبه، موجب این است که قدرتش ارتقاء پیدا کرده است، لذا آثارش هم متفاوت میشود.
فإنهم لشدة اتصالهم بعالم القدس ومحل الكرامة وكمال قوتهم يقدرون على إيجاد أمور موجودة في الخارج مترتبة عليها الآثار
توضیح: آنها میتوانند به خاطر همان ارتقاء وجودی، چیزی ایجاد کنند که دارای اثر باشد، اعم از اینکه آنچه ایجاد میکنند از سنخ عالم مثال است، یعنی موجود مثالی انشاء کرده در خارجی که همه ببینند، میتواند هم در ماده کائنات تصرف کند، یعنی موجود مادی را هم میتواند ایجاد کند، فرق نمیکند، همانطور که عقول این کار را میتوانند بکنند.
وهذا الوجود للشيء الذي لا يترتب عليه الآثار وهو الصادر عن النفس بحسب هذا النحو من الظهور يسمى بالوجود الذهني والظلي، وذلك الآخر المترتب عليه الآثار يسمى بالوجود الخارجي والعيني
توضیح: اینجا دو تا مسئله است، یک عبارتی که از محییالدین اینجا آوردهاند، یک حاشیهای هم مرحوم علامه در آن قسمت اول فرمایش ملاصدرا دارند، و یک ملاکی در مورد صفات فعلیة میخواهند بدهند.