1405/08/06
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (اول) فی اثبات الوجود الذهنی و الظهور الظلی/المنهج الثالث فی الاشارة الی نشأة أخری للوجود غیرهذا المشهود وما ینوط به /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثالث فی الاشارة الی نشأة أخری للوجود غیرهذا المشهود وما ینوط به /فصل (اول) فی اثبات الوجود الذهنی و الظهور الظلی
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
منهج سوم در اثبات وجود ذهنی:
منهج ثالث در بحث وجود ذهنی است، یکی از مسائل تقسیمی فلسفه، تقسیم به ذهن و عین است، از جهات مختلفی مسئلهٔ ذهن و وجود ذهنی اهمیت فراوان دارد، انسان وجه تمایزش با سایر موجودات عالم طبیعت در همان قدرت ذهنی است که او دارد، علم و نحوهٔ درکی که دارد، پس خیلی مهم است که این وجه ممیز اصلی بین انسان و انواع حیوانی را بشناسیم.
وقتی که خواستیم این جنبه از وجود انسان را بررسی بکنیم، خود این حیثیت و این جنبه از انسان به گونههای مختلف و از وجوه مختلفی قابل بحث است، اولاً اصل این جنبهٔ ذهن را باید اثباتش کنیم؛ چون یک امر محسوسی نیست، همینطور که مثلاً میگوییم این دست است، این سر است، این پا است، همانطور بگوییم این هم ذهن است، یک قسمتی را نشان بدهید بگویید این ذهن است، چون محسوس نیست پس باید اصلش اثبات بشود، بعد برویم سراغ خصوصیاتش، کارکردهایش، اگر دارای درجات و مراتب است، درجاتش، اگر چیزی در آن حاصل میشود نحوهٔ حصولش چیست، نحوهٔ حکایتگریاش چیست؛ این ابعاد مختلف دارد.
یک قسمتی از این مباحثی که مربوط به بعد ذهنی و آگاهی انسان است، در این بحث وجود ذهنی و احکام او بحث میشود، یک قسمتیاش در مباحث علم مطرح میشود، یک قسمتیاش هم در مباحث نفس مطرح میشود، به تناسب اینکه هر حیثیتی چه جایگاهی در این بحثها دارد، پس مختلف خواهد بود، لذا بحث از آن بعد علمی و آگاهی انسان همه با هم در یکی از مباحث فلسفی جمع نیست، جاهای مختلف دارد، اینجا آنچه که مد نظر است، فعلاً از اثبات اصل وجودش باید شروع کنیم، این یک نکته که معلوم باشد.
الف) بیان اجمالی نظرایات درباره وجود ذهنی:
نکتهٔ دوم اینکه در باب وجود ذهنی یک عده بالکل آن را منکرند؛ مثل کسانی که در گذشته بودند و علم را اضافه و نسبت بین عالم و معلوم تصور میکردند، وقتی علم صرفاً یک اضافهای بین عالم و معلوم خارجی باشد، پس معنایش این است که یک نشئهٔ دیگری به نام وجود ذهنی نداریم؛ چون اضافه امر انتزاعی است، اینها میگفتند علم یعنی یک کسی را عالم میگوییم، یک ذاتی، یک شیء هم که در خارج است؛ پس وقتی میگوییم مثلاً ما به این میز علم داریم، یعنی بین منِ عالم با این شیء خارجی یک اضافهای برقرار شد، اضافه هم جزء اضعف اعراض است، امر انتزاعی است؛ پس یک چیزی در ذات من به عنوان علم به این میز دیگر معنا نمیدهد.
بعضی در بین معاصران هم منکر وجود ذهنیاند؛ مثل تفکیکیها، اینها چیزی به عنوان ذهن قبول ندارند که در ظرف ذهن بگوییم علم برای ما حاصل شده است، اصولاً قبول ندارند که علم برای ما حاصل بشود، میگویند «جوهر عام سیال»؛ یک چیزی به نام جوهر عام سیال، تصور کردهاند، علم در آن است، نور علم است، بین ما و او باید ارتباط به این معنا برقرار بشود که ما آن نور علم را وجدان میکنیم، نور علم، جایگاه علم در حقیقت در همان جوهر عام سیال است، نه این نور علم از مرتبهٔ خودش تنزل میکند و پایین میآید، نه نفس ما از این مرتبهٔ ظلمانی خودش بالا میرود؛ ولی معذلک این نفس آن نور علم را وجدان میکند، و الا اگر این وجدان نباشد، ارواح همه ظلمانی و تاریکند؛ حتی بعضی تصریح هم میکنند که همهٔ ارواح ظلمانی است و العیاذ بالله حقیقت محمدیه هم ظلمت محض است، اینها هم هستند، این هم یک موجوداتی اینطوری هم هستند، حرفهایی میزنند.
عقلای عالم پذیرفتهاند یا نزدیک به بداهت است که وقتی که عالم میشویم، یعنی واجد و دارای چیزی شدیم که قبلاً نداشتیم و این هم برای ما حاصل شد، در نفس ما، در ذات ما است، یک چیزی به دست آوردیم که فاقدش بودیم. این همان چیزی است که وجود ذهنی میگوییم، که البته اثباتش باید بکنیم که چنین مرتبهای وجود دارد، بعداً براهینش میآید.
ب) توجه به ادراک عقلی و نحوه حصولش و بیان نظر ملاصدرا و مشهور:
نکتهای که باید توجه داشت این است که ما ادراکات مختلفی داریم، نحوههای مختلفی از ادراک و یافت داریم، آن چهار مرتبهٔ کلی ادراک را هم مد نظر دارید، حس و خیال و وهم و عقل، همهٔ اینها درجات علم و ذهن ما است؛ ولی آن چیزی که عمدتاً در باب ذهن و وجود ذهنی مد نظر است، آن مرتبهٔ چهارم از ادراک است که ادراک عقلی باشد، ادراکات حسی و خیالی و وهمی هم ادراکات ما است، مراتب نازلش است، که در این قسمت حیوانات هم به نحوی این قبیل ادراکات را و به این معنا ذهن را دارند؛ اما آن چیزی که برای حیوان نیست، آن نحوهٔ چهارم از ادراک است، نه همیشه، ولی عمدتاً آنچه که محل بحث است، همان بحث نحوهٔ ادراک عقلی است، که در چه مرتبهای است و نحوهٔ به وجود آمدنش، نحوهٔ حصول این ادراک چیست، البته در مورد آن ادراکات جزئی هم همین سخن هست که ادراکات جزئی چگونه حاصل میشود.
در مورد ادراک یک اختلاف نظر بین ملاصدرا و مشهور است، مشهور فلاسفه تمام ادراکات را به جز ادراک عقلی مادی میدانستند، نظر رایج و مشهور این بود که صورتهای حسی و خیالی و معانی وهمی اموری مادی هستند، داخل همین بدن هم هستند؛ اما ادراک عقلی تجرد دارد و مربوط به نفس ناطقه است، یعنی محل ادراکات عقلی، نفس ناطقه است، ملاصدرا میگوید تمام ادراکات تجرد دارند؛ اما تجرد دارای مراتب است، صورت حسی هم یک صورت مجرد است، مقصودمان از صورت حسی یعنی آن محسوس بالذاتی که برای ما حاصل شده است، دقت بکنید، گاهی وقتها میگویند عالم حسی و صورت حسی، مقصودشان موجود مادی است، یعنی محسوس بالاعراض، یک وقت صورت حسی میگویند، مقصود محسوس بالذات است، یعنی آنچه که در حیطهٔ نفس ما، در ذهن ما حاصل شده است، بر این اساس محسوس بالذات و همچنین صور خیالی و مافوقش همه تجرد مثالی دارند و آن صور عقلی هم که تجرد عقلی دارد.
مسئلهٔ دیگر نحوهٔ حصول این ادراکات است. چون ما فاقدیم، سپس دارا میشویم، پس یکی از سؤالاتی که باید جواب بدهیم این است که فاعل و انشاکنندهٔ صور ادراکی کیست؟ یک محدثی میخواهد، علتی میخواهد، در نظر مشهور بین این نحوههای ادراک تفاوت میگذاشتند، میگفتند ادراکات جزئی مربوط به نفس فلک است، یا بعضیها جواهر مثالی را قائل بودند، یک چیزی غیر از عقل را میگفتند، ادراکات عقلی از ناحیهٔ عقل مجرد افاضه میشود، سؤال این بود که عامل مفیض برای این ادراکات کیست؟ پاسخ مشهور این است که مفیض معانی معقول، عقل مجرد است، مفیض ادراکات جزئی مثل حس، خیال، مفیض اینها یا یک جوهر مثالی است یا یک نفس فلکی است، ملاصدرا معتقد است که مفیض ادراکات جزئی و به وجود آورندهاش نفس خود انسان است؛ پس صورتهای ادراکی به انشای نفس به وجود آمده است برای ادراکات جزئی، ادراکات عقلی هم که از ناحیهٔ عقل مجرد، همانطور که مشهور گفتند، فاعلش عقل مجرد است.
ج) توجه به اصالة الوجود و تشکیک و اختلاف آثار:
دو تا مقدمه را مرحوم ملاصدرا بیان میکند، میگوید قبل از اینکه وارد این بحث بشویم و دلائل را اقامه بکنیم، این دو مقدمه را باید توجه کرد، مقدمهٔ اول اینکه در مباحث قبلی دانستید وجود و ماهیت دو مفهومی است که از حقایق خارجی، از هر ممکنی، انتزاع میکنیم؛ هر ممکنی از او این دو صنف مفهوم انتزاع میشود، بعد آن بحث اصالت وجود مطرح شد، گفتیم آنچه که متن واقعیت و مابازای حقیقی این دو مفهوم است، آن چیزی است که مابازای مفهوم وجود است؛ یعنی مفهوم وجود مابازای حقیقی و مصداق بالذات در خارج دارد و ماهیت میشود تابع او و انتزاع شده از او، و خودش به خودی خود مجعول نیست؛ به سبب اینکه قابلیت جعل ندارد، یک امر انتزاعی است، همچنین گفتیم که وجود مقول به تشکیک است، دارای درجات مختلف است، هر چقدر که نحوهٔ وجود قویتر شد، معنایش این است که آثار او، کمالات وجودی او، اشرف و اکمل و اقوی است، با اینکه در این مراتب وجودات ممکن است به آن مرتبهٔ اعلی و مرتبهٔ اضعف با یک عنوان و یک ماهیت خبر بدهیم، مثلاً شما یک نحوهٔ وجودی که در عالم دارید ملائکهٔ مقرب است، عقول است، یک نحوهٔ وجود دیگر اجساماند، به هر دو جوهر میگوییم، چون هر دو وجودِ لِنَفْسِه دارند، صفت چیز دیگری نیستند، ذاتِ مستقلاند؛ پس معنای جوهر به هر دو صادق است، اما وجود عقل را میبینید وجود قوی، مجرد از ماده است، تغییر، تحول، فنا، زوال، تقسیم شدن، تکه شدن و امثال این نقائص بر او وارد نمیشود، وجود شدید است؛ اما بر جواهر مادی حرکت، سکون، انفکاک، انفعال، اثرپذیری، زوال و امثال این امور وارد میشود. تفاوت در چیست؟ معنای جوهر که در هر دو یکی بود، به هر دو جوهر میگفتیم، هر دو ذاتاند، هر دو وجود لِنَفْسِه دارند، هیچکدام صفت برای دیگری نیستند؛ پس در این امور مشترک بودند، اما چرا آثارشان متفاوت شد؟ یکی حرکت و سکون و انفعال بر او جاری است، دیگری از این امور مبرا است، چون نحوهٔ وجود یکی اقوی از دیگری است، پس نتیجه میگیریم، اگر نحوهٔ وجود متفاوت شد، قطعاً آثار تفاوت میکند.
همانطور که در یک موجودی که سمت فاعلیت دارد، واسطه در ایجاد مراتب مادون هست، نقائص قوه از او سلب میشود، به او میگویید جوهر مجرد عقلانی است، در یک موجود دیگری که انفعال دارد، حرکت دارد، این نقائص بر آن وارد میشود، به آن جوهر مادی میگویید، یک نحوهٔ وجود دیگری ضعیفتر از این هم هست، که به آن نحوهٔ دیگر نیز جوهر میگوییم، ولی فاعلیت ندارد، واسطهٔ ایجاد چیزی نمیشود، انفعال و اثرپذیری هم که این جوهر مادی دارد، آن هم ندارد، یعنی هیچکدام از این آثاری که شما به این دو مرتبه نسبت دادید، در یکی فاعل بود، واسطهٔ ایجاد بود، یکی منفعل و اثرپذیر بود، هیچکدام از اینها را بهش نسبت نمیدهید؛ آن جوهر ذهنی است، در ذهن جوهر تصور کنید، به آن هم جوهر میگویید، به جوهر مادی هم جوهر میگویید، به جوهر مجرد هم جوهر میگویید؛ ولی جوهر مجرد میتواند واسطهٔ ایجاد باشد، جوهر مادی انفعال و اثرپذیری و حرکت داشته باشد، جوهر ذهنی نه واسطهٔ ایجاد است نه اثرپذیری و انفعال داردف پس به این حیث، از این جهت اگر ملاحظهاش کردیم، میگوییم ضعیفترین است.
متن کتاب
المنهج الثالث في الإشارة إلى نشأة أخرى للوجود غير هذا المشهود و ما ينوط به و فيه فصول
فصل في إثبات الوجود الذهني و الظهور الظلي[1]
توضیح: نشئهٔ دیگری که غیر از نشئهای است که بحسب فطرت اولیه احساسش میکنیم و شهودش داریم، گاهی با این تعبیر «ظهور ظلی» هم از وجود ذهنی یاد میکنند، هم به این لحاظ میشود گفت ظلی، که یعنی ظل خارج است، آن خارجی که میشناسیم؛ هم به این لحاظ که ظل آن مراتب بالاتر وجود است، و مثلاً صور معقول از ناحیهٔ عقل مجرد در نفس ما ظاهر شده است؛ پس این چیزی که از ناحیهٔ عقل مجرد در ذهن ظاهر شد ظل آن مرتبهٔ عالیه است، به هر دو اعتبار، هم با خارج مادی مقایسهاش کنیم ظل او است، هم با آن مرتبهٔ تجردی محض مقایسهاش کنیم ظل او است؛ از این جهت ظهور ظلی هم گفتند.
قد اتفقت ألسنة الحكماء خلافا لشرذمة من الظاهريين على أن للأشياء سوى هذا النحو من الوجود الظاهر و الظهور المكشوف لكل واحد من الناس وجودا أو ظهورا آخر
توضیح: همهٔ حکما بر خلاف یک گروه اندک، اتفاق نظر دارند که برای اشیاء، یعنی برای ماهیات، اینجا اشیاء یعنی ماهیات، به جز این نحوهٔ وجود ظاهری که همه متوجه میشوند، وجود دیگری یا ظهور دیگری دارد.
عبر عنه بالوجود الذهني مظهره بل مظهره المدارك العقلية و المشاعر الحسية
توضیح: از این به وجود ذهنی تعبیر شده است، یا مَظهَر یا مُظهِر، این مدارک عقلی و حسی، یعنی قوای عقلی یا حسی، عقل اعلایش است، حس نازلش است، و هر چه بین اینها است، اینها یا مَظهَرند یا مُظهِرند، اگر مَظهَر است، یعنی اینکه عاملی هست که در این مرتبه این صورت را اظهار میکند، و غیر از خود این مرتبه است، پس این مرتبه مثل یک محل معنوی برای ظهور آن اثرِ آن عامل خارجی است، یا مُظهِر است، یعنی خود این قوه به گونهای است که ظاهرکنندهٔ این صورت است، در این اختلاف هست، قول ایشان هم اینطور نیست که نسبت به همه باید اینطور باشد، خودش هم حرفهایی دارد، آن تفصیلش بعد میآید.
تمهيد: إنا قبل أن نخوض في إقامة الحجج على هذا المقصود و الكلام عليها و فيها نمهد لك مقدمتين
توضیح: اول این دو تا مقدمه را میگوید.
الأولى هي أن للممكنات كما علمت ماهية و وجودا
توضیح: حکما این جمله معروف بینشان است: «کُلُّ مُمْکِنٍ زَوْجٌ تَرْکِیبِیٌّ».
و ستعلم بالبرهان ما قد نبهناك عليه و كاد أن تكون من المذعنين له إن أخذت الفطانة بيدك أن أثر الفاعل و ما يترتب عليه أولا و بالذات ليس إلا نحوا من أنحاء وجود الشيء لا ماهيته لاستغنائها عن الجعل و التحصيل و الفعل و التكميل
توضیح: بعداً برهان اقامه خواهیم کرد در مورد بحث جعل، که فاعل چکار میکند، اثر جعل چیست؟ اثر فاعل چیست؟ آنچه که او میآفریند و جعل میکند نحوهٔ ماهیت است یا نحوهٔ وجود است؟ این را خواهیم گفت، قبلاً هم که مباحث اصالت وجود مطرح شده است؛ پس به هر حال نزدیک به این است که اذعان به این بکنید که اثر فاعل و آنچه که بر آن فاعل مترتب میشود اولاً و بالذات، همان نحوهٔ وجود شیء معلول است، نه ماهیت معلول، چرا ماهیت مجعول نیست؟ شیء مفروض یا مجعول نیست چون فوق جعل است، مثل وجود واجب تعالی؛ یا شیء مفروض مجعول نیست چون دون جعل است، مثل اجتماع نقیضین، محالات را نمیگوییم مجعول است، نه از باب اینکه مثل واجب است، بلکه پستتر از این است که بخواهد مجعول قرار بگیرد، ماهیت هم همین حکم را دارد. ماهیت اقتضای اینکه مجعول بالذات باشد ندارد؛ چون دون جعل است، مجعول، نحوهٔ وجود است نه ماهیت شیء، به سبب بینیازی ماهیت از جعل و تحصّل و فعلیت است.
لا لوجوبها و شدة فعليتها بل لفرط نقصانها و بطونها و غاية ضعفها و كمونها
توضیح: اینکه استغناء میگوییم، به معنای پایینتر از حد جعل بودن است، [نه به خاطر اینکه شدت وجود دارد]، وجود متن واقعیت و نحوههای مختلف جعل است، دارای درجات است.
و الوجود قد مرت الإشارة إلى أنه مما يتفاوت شدة و ضعفا و كمالا و نقصا
توضیح: وجود مقول به تشکیک است.
و كلما كان الوجود أقوى و أكمل كانت الآثار المترتبة عليه أكثر إذ الوجود بذاته مبدأ للأثر[2]
توضیح: هر چقدر که وجود قویتر بود، معنایش این است که آثارش بیشتر است و قویتر است.
فقد يكون لماهية واحدة و مفهوم واحد أنحاء من الوجود و الظهور و أطوار من الكون و الحصول بعضها أقوى من بعض و يترتب على بعضها من الآثار و الخواص ما لا يترتب على غيره
توضیح: ممکن است همین مراتب مختلف را اگر بخواهیم از ماهیش تعبیر کنیم با یک ماهیت خبر بدهیم، در مقام اخبار به زبان و تعبیر ماهوی، به عقل هم میگویید جوهر، به نفس هم میگویید جوهر، به جسم هم میگویید جوهر، به صورت ذهنی جوهر نیز میگویید جوهر؛ ولی آثار هر کدام از اینها با هم متفاوت است، نه به خاطر اینکه مفهوم جوهر در اینها متفاوت شد، به خاطر اینکه نحوهٔ وجودش متفاوت است.
فكما أن الجوهر معنى واحد و ماهية واحدة يوجد تارة مستقلا بنفسه مفارقا عن المادة متبرأ عن الكون و الفساد و التغير فعالا ثابتا كالعقول المفارقة على مراتبها
توضیح: یک نحوه وجود جوهر بر عقول مفارقه است، که اینها مستقلاً یعنی قائم به نفسه، مجرد و مفارق از ماده است، کون، فساد، تغیر [ندارد]، فعال است یعنی فعلیت محض است، جهت قوه ندارد، ثبات دارد، این هم جوهر است.
و يوجد تارة أخرى مفتقرا إلى المادة
توضیح: پس استقلال در وجود به این معنا که بدون ماده و محل باشد نیست، به محل محتاج است.
مقترنا بها منفعلا عن غيره
توضیح: عوامل دیگر بر او اثر میگذارند؛ ولی عقل اول، عقل دوم، سایر عقول اینها چیزی بر آنها اثر نمیگذارد.
متحركا و ساكنا و كائنا و فاسدا كالصور النوعية على تفاوت طبقاتها في الضعف و الفقر
توضیح: صورتهای نوعیهٔ عالم طبیعت مقصود است، صور نوعیهٔ عالم طبیعت که خودش درجات و مراتب مختلف دارد، صورت انسانی هم صورت نوعیه است، صورت جمادی هم صورت نوعیه است، با تفاوت درجاتی که دارد، این دو نحوه بیان شد، آن گونهٔ اول نحوهٔ مفارق عقلی، گونهٔ دوم به نحوهٔ مادی.
فيوجد طورا آخر وجودا أضعف من ذينك الصنفين حيث لا يكون فاعلا و لا منفعلا و لا ثابتا و لا متحركا و لا ساكنا
توضیح: گونه سوم، صورت ذهنی فاعل نیست به این معنا که مبدأ ایجاد چیزی نمیشود، منفعل نیست به این معنا که نمیتوانید بگویید صورت ذهنی مثلاً تحت تأثیر عواملی قرار بگیرد، این صورت ذهنی که مثلاً من او را به صورت یک برهای تصور کردم، در ذهن من آن بره یک گوسفند بالغ بشود؛ اینطور نمیشود، آن بره، بره است، پس منفعل نیست، یا تکهاش کنیم قسمتش کنیم، ثابت است، نه متحرک، نه ساکن.
كالصور التي يتوهمها الإنسان من حيث كونها كذلك
توضیح: این یک قیدی دارد، این قید مهم است، که بعد وجه اینکه چرا ضعیفتر از وجود خارجی گفته شد، به خاطر این قیدش است؛ و الا اگر از این جهت در نظر نگیریم، آن صور از وجود خارجی قویتر است، صور ذهنی از یک جهت، با یک نحوهٔ اعتبار، اضعف از صور مادی است، که اینجا همین معنا را میخواهد بگوید، دو نحوه را گفت، مثلاً در جوهر دو نحوه جوهر گفت، بعد گفت همین جوهر یک نحوهٔ سوم دارد از این دو تا هم اضعف است، مثل جوهر ذهنی.
این قید حیثیت وقتی در تعاریف مختلف میآید، خیلی از این تعریفهای ما به خاطر یک حیثیتی، یک جهتی لحاظ شده است، وقتی میخواهیم یک چیزی را تعریف بکنیم، باید دقت کنیم که از چه جنبهای داریم آن را تعریف میکنیم؛ چون ممکن است این شیء جهات گوناگونی داشته باشد، شیئیتی که مد نظرمان است از یک جهت خاص است، مثلاً میگویید پدر را تعریف کنید، میگویید زید پدر است، زید جسم است، یکی از اجزای ذاتش، نامی است، ناطق است، حساس است. آیا او که پدر است چون جسم است، یا چون نامی است، یا چون حساس است پدر است؟ نه، اینها ربطی به پدر بودنش که ندارد، آیا چون همسر است؟ نه، همسر بودن ربطی به پدر بودن ندارد، اما یک جنبهٔ خاص و جهتی هست، یک ارتباط خاصی با این فرزند دارد، وقتی میخواهیم پدر بودن را تعریف کنیم، پس یعنی زید را از یک جهت خاص تعریف میکنیم، باید حتماً این جنبه مد نظر باشد. دیگر اگر جنبهٔ جسمانیت و ناطقیت و حیوانیت زید را داخل تعریف کنید غلط است، آنها ارتباط به این ندارد.
لذا در تعاریف، آن قید حیثیت مهم است؛ چون در واقع از همین جنبه او را میخواهیم بشناسیم، به جنبههای دیگرش کاری نداریم. اینجا میخواهد وجود ذهنی را به ما بشناساند، بعد مقدمهٔ خوبی هم آورد که توجه بکنید متن واقعیت نحوهٔ وجود است، وجود هم که دارای درجات و مراتب است، به یک مرتبهای از مراتب وجود، وجود ذهنی میگوییم، از اول هم اصلاً قید به وجود اضافه شده است، گفتیم وجود ذهنی در مقابل وجود عینی؛ در تعریف گفتیم آثار بار میشود، در یکی آثار بار نمیشود، پس این قید حیثیت اینجا از این جهت اهمیت دارد.
وقتی که به وجود ذهنی داریم اشاره میکنیم و او را مقابل خارج گرفتیم، یعنی این وجود ذهنی یک نحوه آگاهی، فهم، ادراک ما است، از این جهت که ناظر به آن ذهن و ابزار و راه نگاه ما به آن خارج است، اگر ما در ذهنمان مثلاً از این میز صورتی نداشته باشیم، اگر در ظرف ادراک صورتی، بصری، لمسی، هر چه، صورتی و درکی از این میز نداشته باشیم، چه نسبتی با او پیدا میکنیم؟ یعنی چه آگاهی از این میز خارجی داریم؟ آگاهی نداریم، اصلاً اگر به این شیء خارجی توجه میکنیم، این توجه ما به این خارجی یعنی همان وجود ذهنی آن، غیر از این دیگر چیزی نیست، اینطور نیست که ما در ذهن یک چیزی داشته باشیم، غیر از او باز یک توجهی هم به این شیء خارجی داشته باشیم؛ توجه و التفات ما به این شیء خارجی، همان وجود ذهنی آن است.
پس هر گاه شما از وجود ذهنی سخن گفتید، این موجود ذهنی و این صورت و این علمِ به شیء را در واقع ابزار نگاه به خارج دارید در نظر میگیرید، به این اعتبار اصلاً بهش میگوییم وجود ذهنی؛ چون یک چیزی هست، یک صورتی، مفهومی، هر چه اسمش را میخواهید بگذارید، یک چیزی هست که واسطه و ابزار و آیینهٔ نگاه ما به خارج است، در غالب موارد مقصود و منظور ما از موجود ذهنی و مفهوم و صورت ذهنی، یعنی ابزار نگاه به خارج؛ برای همین هم میگفتیم در خارج اثر دارد، در ذهن اثر ندارد، و همین طور تعریفش کردیم؛ یعنی حتی در مقام تعریف، چون این ابزار نگاه به خارج بود و با همان عنوان هم ازش یاد میکردیم، گفتیم ولی این آثار را ندارد، یعنی ملحوظ ما و آنچه که میخواهیم به آن توجه بکنیم، در واقع خارج بود؛ اما چون خودمان مستقیماً دستمان به آن خارج نمیرسید، در حیطهٔ ما نیست، از طریق صورت حسی و خیالی و عقلی و اینها، این ادراکی که ازش داریم، بهش اشاره میکنیم.
پس صورت ذهنی، ذهنی است در قیاس با آن خارج. وقتی اینطوری نگاهش کردید، از او ضعیفتر است، آثار ندارد، میگوییم آتش ذهنی اثر ندارد، آتش خارجی اثر دارد، ذهنی بودنِ ذهن به اعتبار آن قیاس به خارج و ابزار نگاه خارج است، و وقتی هم که میخواهید وجود ذهنی را تعریف کنید، به این اعتبار باید تعریفش کنید، به خاطر همین هم میگفتیم اثر ندارد یا اثر دارد، آن که اثر دارد را خارج میگفتیم.
اما اگر از این حیثیت نگاه نکردیم، در گسترهٔ خود ذهن، گفتیم ما در مراتب ذهن اموری هست، حقایق ذهنی ما است، به این اعتبار دیگر بهش وجود ذهنی نمیگوییم؛ این مراتب و درجات نفس است، و خودش یک نحوهٔ وجود خارجی عینی است. ممکن است یک مرتبهاش مرتبهٔ محسوس باشد، یک مرتبهاش مرتبهٔ خیال باشد، مرتبهٔ عقل باشد، به این اعتبار دیگر وجود خارجی است و مراتب یک وجود خارجی است، و به این اعتبار باید ببینیم این چیزی که بهش ذهن یا نفس میگوییم، این مرتبهٔ وجودش چیست، بعد با آن مرتبهٔ دیگر مقایسه کنیم و حکم کنیم کدامیکی اقوی است.
صوری که ما به اعتبار خارج بهش وجود ذهنی میگوییم و حکایتگر از آن خارج است، اگر به اعتبار اینکه درجات و مراتب نفس ما است [لحاظ شود]، و نفس هم موجود مجرد است، پس صور محسوس یا خیالی و عقلی اینها همه مجردند، و موجود مجرد اقوی از موجود مادی است، به این اعتبار نگاه کردید، پس آن جوهری که در ذهن است، از این جوهر مادی اقوی است؛ چون جوهر مادی آمیختهٔ با قوه و استعداد است، قابل زوال است، تبدیل به چیز دیگری میشود، صورت زائل میشود، صورت دیگر میآید؛ ولی جوهر ذهنی تبدیل به چیزی نمیشود، آن جوهری که ما در ذهن داریم.
اما اگر اضعف گفتیم، به اعتبار اینکه وقتی دارید با جوهر خارجی مقایسهاش میکنید و از آن جوهر خارجی آثاری را توقع داریم که میبینیم این آثار در این جوهر ذهنی نیست، پس میگوییم اضعف است، این قید «من حيث كونها كذلك» ناظر به این مطلب است، اینطوری باید معنا کنیم.