1405/08/05
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (خامس) فی أن واجب الوجود واحد/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (خامس) فی أن واجب الوجود واحد
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
دفع شبهه ابن کمونه:
برای دفع شبهه ابنکمونه یک راهی که ایشان طی کردند این بود که بگوییم اگر دو حقیقت بسیط داشتید که از حافظات یکی مفهوم وجوب و از دیگری هم همین انتزاع شد، به حکم رابطهای که مفهوم و مصداق و محکی و حاکی دارند، جهت اشتراک میشود؛ پس به ناچار باید جهت امتیاز هم باشد و منجر به ترکیب میشود.
اکنون یک مرحله بالاتری را مطرح میکند که اصلاً چنین فرضی غلط است؛ فرضش را نمیتوانید بکنید و نوبت به جهت اشتراک و امتیاز نمیرسد، آن حرف قبلی بر این اساس بود که یک چنین فرضی داشته باشیم، بعد بر اساس این فرض لوازم و نتایجش را بسنجیم؛ اما اگر گفتید اصلاً نمیتوانید فرض کنید، پس نوبت به آن حرف بعدی نمیرسد.
گاهی میگوییم فرض محال به معنای وصفی، گاهی میگوییم فرض محال به معنای اضافی؛ این دو تفاوت میکنند، وقتی میگویید فرض المحال، به معنای اضافی، یعنی یک محال را در نظر بگیرید و فرض کنید، بعد ببینید لوازمش چیست، گاهی شیء تصور میشود به طوری که احتمال خلافش را میشود داد، پس احتمال خلاف آن را و نقیض آن را تصور میکنید، ولی اثبات میکنید که این محال است؛ این فرض المحال میشود یعنی فرض چیزی که بعد احتمال نقیض با آن را هم میشود داد؛ این فرض محال به معنای اضافی و مضاف و مضاف الیه است.
اما گاهی به گونهای تصور میکنیم که اصلاً احتمال نقیضش را نمیشود در نظر گرفت، منافی و نقیض او قابل فرض نیست؛ این الفرض المحال میشود، فرض محال به معنای صفت موصوف است، مثل اینکه فرض کنیم دو، دو نیست؛ فرض غلط هستند، یعنی تصور نمیشود، نه اینکه اول تصور کنیم بعد بگوییم اکنون این یک منظوری دارد.
در این قسمت دوم مرحوم ملاصدرا میخواهد بگوید این چیزی که اکنون گفتید از قبیل الفرض المحال است، خود فرضش قابل تصور نیست، میگوید اگر اینطور نگاه کردید، از این حیث اعتبار کردید که مفهوم وجود به معنای عام بدیهی انتزاعی مصدری، حاکی از حقیقت وجود بسیط قائم به ذات است، وقتی میگویید وجود بسیط قائم به ذات، یعنی هیچ نحو ترکیب در او نیست، پس مطلق است، خود این مفهوم وجود آیا قیدی، محدودیتی، خصوصیتی در او هست یا اطلاق محض دارد؟ واضح است که این معنا اطلاق محض دارد، هیچ خصوصیتی، هیچ ویژگی، هیچ صفتی، قیدی، تخصیصی با آن لحاظ نکردید، فهمی که از معنا و مفهوم وجود داریم این است.
اگر مفهوم مطلق با صرف نظر از تمام خصوصیات دارید و این هم حاکی از واقعیت است، آن محکی چگونه باید باشد؟ آن هم باید مطلق باشد، گفتیم این درک ما از این مفهوم که درک مطلق است قیدی ندارد، هیچ خصوصیتی ندارد، پس محکی آن هم صرف الوجود و وجود مطلق محض است، اگر صرف الوجود را ملاحظه کردید، میتوانید فرض دو واجب که هر دو صرف الوجود و وجود مطلق باشد بکنید؟ قابل فرض نیست، یعنی تصور دوگانگی، دو واجب، میکنیم، بعد این دو واجب فرضی محکی همین مفهوم وجود است که خودش مطلق است، همه خصوصیات در او برداشته شده، هیچ قیدی ندارد؛ محکی آن هم باید همینطور باشد، اگر قرار است محکی وجود مطلق، مطلق و صرف باشد، پس فرض دوئیت در این وجود مطلق غلط است؛ فرضش را نمیشود بکنیم تا بعد بگوییم در وجوب وجود مشترکند، بعد موجب ترکیب میشود، از همین اول میگوییم فرض غلط است، این از قبیل الفرض المحال است.
الف) اثبات و تبیین توحید:
از اینجا یک حرف بسیار بلندی در اثبات و تبیین توحید میگوید، مسئله توحید ذاتی اساس و پایه همه اعتقادات دیگر است، تعبیر حاجی در منظومه، وقتی یکی از دلایل اثبات اصالت وجود را بیان کرد، این بود که شبهه ابن کمونه بنا به اصل ماهیت پیش میآید، آن وقت توحید ذاتی هم که المسائل و پایه همه چیز است، عمده دلایل هم که برای توحید ذاتی اقامه میشود از باب همین این بود که اگر دو تا فرض بکنید این موجب ترکیب میشود، بعد بر همین اساس شبهه کمونه پیش میآید.
مرحوم مالصدرا اینجا تعبیرش این است که برهان عرشی [آورده است]، [میگوید] بر این مطلب برهانی اقامه میکنیم که از اساس اگر از این مسیر رفتیم زمینه اینکه آن شبهه ابن کمونه بخواهد پیش بیاید برداشته میشود، مثال کلاً سالبه بانتفاع موضوع میشود.
مقدمه استدلال این است که واجب الوجود بالذات، یعنی چیزی که در حقیقت ذات خودش با صرف نظر از اغیار و هر حیثیتی و هر جهتی و هر اعتباری، خود ذات به خودی خود واجب به ذات است، و محکی و مصداق وجوب است، معنای واجب به ذات این است، پس او نحوه وجودی است که به صرافت و محوضت ذات، با صرف نظر از هر حیثیت و جهتی، واجب به ذات است، عبارتپردازیاش یک مقدار طولانی است، برهانش اینقدر لزومی ندارد که این همه عبارتپردازی بشود.
این معنا که واجب به ذات واجب محض است و به هر اعتباری، به هر حیثیتی واجب است، و به خودی خود با صرف نظر از هر چیزی هم حساب کنیم واجب است، این مفاد همان بحث قبلی است. اگر واجب از جهتی واجب باشد، معنا این است که پس در حریم ذات خودش و به خودی خود با صرف نظر از آن جهت دیگر واجب نباشد، این مقدمه معلوم باشد که پس حقیقت ذات واجب این چنین است، بساطت مطلق و محض و همان عین وجوب ذاتی، عین حقیقی با صرف نظر از هر شیء اینگونه است.
اگر دو واجب فرض کنید یا کمالی، حیثیتی، جهتی فرض کنید که مغایر با ذات واجب باشد، یعنی فاقد آن باشد، در فرض دو واجب که خیلی واضح است، چون دو واجب با همدیگر رابطه لزومی و علی و معلولی ندارند، به تعبیری در مواد ثالث، بین دو واجب مفروض امکان بالقیاس است، اگر یک کمال دیگر هم فرض کنیم که ذات واجب فاقد آن کمال باشد، باز هم همین استدلال در مورد او هم جاری است.
اکنون خیلی واضحش در مورد فرض دو واجب است که محل بحث هم همین بود. اگر دو واجب فرض بکنیم، به حکم اینکه دو واجب فرض کردی پس هر کدام غیر دیگری است، یعنی مرتبهای از کمال برای واجب اول است، گونهای از واقعیت برای واجب مفروض اول است که آن دومی غیر از اوست، اگر بگوییم این دومی به عینه همان اولی است که فرض دوگانگی غلط است؛ اگر گفتیم دوتا است، پس دو واجب فرض کردید، یعنی این واجب که خودش اکنون هر نحو کمال دارد، این کمال و این واقعیت وجودی غیر از آن واجب دیگر است، یعنی فاقد آن عینیت و آن واقعیتی است که به عنوان واجب مفروض دوم ملاحظه کردیم، یعنی پس ذاتش مرکب شد از وجدان و دارایی خودش و کمال، واقعیت وجودی خودش، و فقدان و سلب آن واجب دیگر که میگوییم آن نیست، آن واجب غیر از این واجب است، ذاتش مرکب از جهت وجدان و فقدان شد، این ترکیب است، شما واجب را به هر گونه و به هر اعتباری و از هر جهتی که ملاحظه کنید هیچ کمالی نباید از او سلب بشود، اما به محض اینکه دو واجب فرض کردید معنایش این است که واجب اول خودش خودش است و کمال خودش را دارد، و این اولی غیر از آن دومی است، پس کمالی که عین دومی است باید از آن سلب بشود، پس مرکب از جهت فقدان و وجدان است، در حالی که واجب غایت بساطت است و کمال از او سلب نمیشود، این حاصل فرمایش ایشان است.
متن کتاب
بل نقول إذا نظرنا إلى نفس مفهوم الوجود المصدري الانتزاعي المعلوم بديهة[1]
توضیح: اگر همین مفهوم عام بدیهی وجود را در نظر بگیریم.
أدانا النظر و البحث إلى أن حقيقته و ما ينتزع هو منه أمر قائم بذاته هو الواجب الحق و الوجود المطلق الذي لا يشوبه عموم و لا خصوص و لا تعدد و لا انقسام
توضیح: بحث و تأملات ما را به این میرساند که منشأ انتزاع این مفهوم بدیهی، باید قائم به ذات خود باشد، همان واجب الوجود است که هیچ حدودی، قیودی، قید عام و خاصی، کثرتی در او نیست، یعنی چون خود این مفهوم و بسیط هیچ خصوصیت ندارد، ما به ازای او و مصداق هم باید همینطور باشد.
إذ كل ما وجوده هذا الوجود فرضا لا يمكن أن يكون بينه و بين شيء آخر له أيضا هذا الوجود فرضا[2]
توضیح: این جمله «له أیضا» صفت آن «شیء آخر» است؛ مشخص بکنید، اینطور معلوم بکنید که اشتباه نشود، اگر چنین واجبی در نظر گرفتید و واجب را با همین نحوه که گفتیم چیزی که وجودش این چنین است، یعنی مصداق این مفهوم مطلقی که خود این مصداق قید و مرز و حد و حدودی و این قبیل امور را به او نسبت داده نمیشود، همانطور که مفهوم مطلق است مصداق همینطور است، این وجود که این چنین است با وجود دیگری که او هم واجب است، او هم باید همینطوری باشد، بین این وجود مفروض و بین شیء دیگری که یک واجب دیگری که «له ایضاً هذا الوجود فرضاً» او هم میخواهد همینطوری باشد، هم باید واجب باشد، و اگر اینطوری شد یعنی اصلاً مباینت نیست.
مباينة أصلا و تغاير
توضیح: آن شیئ آخر یعنی آن واجب آخری که همین نحو وجود دارد، اگر این نحوه وجود را نداشته باشد که پس واجب نیست؛ اگر داشت یعنی پس وجود مطلقی فرض کردید که هیچ حد و مرز ندارد، اکنون دو مصداق میخواهید برای این مفهوم مطلق فرض کنید، این هم غلط است.
فلا يكون اثنان بل يكون هناك ذات واحدة و وجود واحد كما أشار إليه صاحب التلويحات بقوله صرف الوجود الذي لا أتم منه كلما فرضته ثانيا فإذا نظرت فهو هو إذ لا ميز في صرف شيء
توضیح: شیخ اشراق هم همینطور گفت است، از هر چیزی، اگر به صرافت با صرف نظر از همه اغیار آن محض و شیء و صرف و شیء در نظر بگیرید، قابل تعدد و کثرت نیست، این صرف و شیء در هر چه باشد همین معناست؛ صرف البیض معنا ندارد که کثرت پیدا کند، اگر کثرت پیدا کرد یعنی صرف البیاض نیست، صرف الوجود [هم همین طور است.]
فوجوب وجوده الذي هو ذاته بذاته تعالى يدل على وحدته
توضیح: پس همان صرافت ذات و وجوب ذاتی ازلی که عین ذات است، این دلالت بر وحدت هم میکنند، پس خودش شاهد بر وحدت خودش است.
كما في التنزيل ﴿شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ﴾[3] و على موجودية الممكنات به كما في قوله تعالى ﴿أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾[4]
توضیح: «شهد الله» منظور این نیست که همانطور که ما میگوییم اشهد ان لا اله الله، او هم گفته است «اشهد ان لا اله الا أنا»، بلکه نحوه وجود حق تعالی این است به شرطی که کسی نحوه وجود درست بفهمد، همچنین علاوه بر اینکه این وجود عین شهادت بر ذات خود است، عین شهادت بر اشیا هم هست، چون اشیا عین ربط به او هستند، او همانطور که شاهد ذات خود به عین ذات خود است، شاهد اشیا هم به عین ذات خود است، ﴿أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾ او شاهد بر هر شئ است، هر که خدا را شهود کند این همه را شهود کرده است، همه بوجود او موجودند، خداوند دال بر خودش، به وجود خودش و دال بر وحدت خود هست، «کما فی التنزیل ﴿شهد الله انه لا اله الا هو﴾ و همچنین خودش ذاتش بذاته دال بر «علی موجودیت الممکنات به» اشیا، به او موجودند، کما فی قوله تعالی ﴿أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾.
برهان عرشي:
و لنا بتأييد الله تعالى و ملكوته الأعلى برهان آخر عرشي على توحيد واجب الوجود تعالى يتكفل لدفع الاحتمال المذكور
توضیح: ملکوت اعلی یعنی عالم عقول، این برهان احتمال شبهه ابن کمونه را کلاً دفع میکند.
و يستدعي بيانه تمهيد مقدمة و هي أن حقيقة الواجب تعالى لما كان في ذاته مصداقا للواجبية و مطابقا للحكم عليه بالموجودية بلا جهة أخرى غير ذاته و إلا لزم احتياجه في كونه واجبا و موجودا إلى غيره كما مر من البيان
توضیح: حقیقت واجب در ذات خودش مصداق واجب است بدون ملاحظه غیر، مطابق حکم موجودیت است بدون ملاحظه غیر، شما به ماهیت بخواهید بگویید موجود است، بدون ملاحظه غیر نمیتوانید بگویید؛ بلکه ماهیت موجود است بالوجود، به وجود امکانی بخواهید بگویید موجود نمیتواند بدون ملاحظه غیر باشد، «الوجود الامکانی موجود بالعله» ولی در واجب نمیگویید، بلکه موجود به وجود ذات خود است، پس حقیقت واجب در ذات خودش مصداق واجب بودن و مطابق موجودیت است بدون ملاحظه غیر، و الا اگر با ملاحظه غیر بخواهد باشد «و الا لزم احتیاجه فی کونه واجباً و موجودا الی غیره» این واضح است.
و ليست للواجب تعالى جهة أخرى في ذاته لا يكون بحسب تلك الجهة واجبا و موجودا
توضیح: ذات واجب هم بسیط است، اینطور نیست که در ذاتش جهتی باشد که از آن جهت یا از مقابل آن جهت بگوییم موجود نیست یا واجب نیست، این هم که معنا نمیدهد.
و إلا يلزم التركيب في ذاته من هاتين الجهتين ابتداء أو بالأخرة
توضیح: اگر این دو جهت ذاتی باشند همان اول منجر به ترکیب در ذات میشود؛ اگر از لوازم باشند، این جهتهایی که از لوازم هستند، منشأ میخواهند، کثرت لوازم را نهایتاً باید به کثرتی در آن ملزوم برگردانید، اگر جهتی زائد بر ذات باشد که از آن جهت امکان باشد و وجوب نباشد، دوباره به خود ذات برمیگردد، پس بالاخره ترکیب در ذات یا ابتدائاً پیش میآید یا که نهایتاً این لوازم به کثرت در ذات برمیگردد.
و قد تحقق بساطته تعالى من جميع الوجوه كما سيجيء
توضیح: این اثبات شده، است، بعداً باز خواهد آمد.
فحينئذ نقول يلزم أن يكون واجب الوجود بذاته موجودا و واجبا بجميع الحيثيات الصحيحة و على جميع الاعتبارات المطابقة لنفس الأمر
توضیح: قبل تر گفت شد «حقیقت الواجب لما کان فی ذاته کذا» چون در ذاتش مصداق واجب بودن است و ذاتش مصداق موجودیت است، پس معنایش این است باید واجب الوجود، بذاته موجود و واجب باشد به هر حیثیتی و اعتباری که در نظر بگیرید.
و إلا لم يكن حقيقته بتمامها مصداق حمل الوجود و الوجوب
توضیح: و الا حقیقت واجب به تمامه مصداق وجود نیست، چون اگر چیزی از او سلب شد یعنی از این جهت این وجود به او نسبت داده نمیشود و برایش ضروری نیست.
إذ لو فرض كونه فاقدا لمرتبة من مراتب الوجود و وجه من وجوه التحصل أو عادما لكمال من كمالات الموجود بما هو موجود
توضیح: اگر کمالی فرض کنید، یک مرتبهای از واقعیت فرض کنید که واجب الوجود فاقد این مرتبه و این کمال باشد.
فلم يكن ذاته من هذه الحيثية مصداقا للوجود
توضیح: پس از این جهت فاقد آن مرتبه است، فاقد آن واقعیت، فاقد آن کمال است.
فيتحقق حينئذ في ذاته جهة إمكانية أو امتناعية يخالف جهة الفعلية و التحصل
توضیح: پس یعنی در ذات واجب این فقدان کمال، یا اصلاً قابل کسب نیست پس جهت امتناعی است، یا نه فقدان کمال است ولی میتواند کسبش کند، جهت امکانی میشود.
فيتركب ذاته من حيثيتي الوجوب و غيره من الإمكان و الامتناع
توضیح: پس ذات مرکب از دو حیثیت میشود، حیثیت وجوب آنچه که به ضرورت هست، و آنچه که نیست، آنکه نیست یا به معنای امکانش یا امتناعش، بالاخره ترکیب است.
و بالجملة ينتظم ذاته من جهة وجودية و جهة عدمية فلا يكون واحدا حقيقيا
توضیح: پس ذات واجب بسیط نخواهد بود.
و هذا مفاد ما مر في الفصل السابق أن واجب الوجود بالذات واجبالوجود من جميع الحيثيات فإذا تمهدت هذه المقدمة التي مفادها أن كل كمال و جمال يجب أن يكون حاصلا لذات الواجب تعالى و إن كان في غيره يكون مترشحا عنه فائضا من لدنه[5]
توضیح: واجب بالذات واجب جمیل حیثیات است، این در واقع دفع دخل مقدری هم میتواند باشد، ممکنات که کمالاتی دارند، این کمالات ممکن با این حدود و قیود که به خدا نسبت داده نمیشود، پاسخ این است که کمال ممکن دو حیثیت دارد: یک حیثیت فقدانی سلبی محدودیتی، معلوم است که حیثیت سلبی به حق تعالی نسبت داده نمیشود، اگر حیثیت کمالیش را در نظر بگیرید، او هم کمال حق است، سلب نمیشود، اگر کمال ممکن به ماهو کمال، از حق تعالی سلب شد، عیناً همین برهانی که در مورد تعدد دو واجب بود در مورد آن کمال هم هست، یعنی حق تعالی فاقد این کمال است، پس این مقدمه معلوم شد که باز دوباره مفاد و معنای مقدمه این است که هر کمال و جمالی برای حق تعالی هست، اگر هم در غیر است از ناحیه اوست و از صقع اوست. اگر میگوییم در غیر است، نه به معنای اینکه چیزی از او خارج شده و به غیر داده شده است، افاضه را بارها معنا کردیم، افاضه یعنی اصل این کمال عین ذات حق است، در ظهور و بروزش چیزی از ذات او کم نشده است، در بازگشتش چیزی به او افزوده نمیشود، در حین وجود این کمال هم خارج از ذاتش نیست، این معنای افاضه است، از این معنا اینجا تعبیر کرد مترشح از اوست، نه مثل ترشح قطرهای از ظرف آب که بیرون پریده باشد؛ این ترشح به این معنا نیست، به این معنای افاضه است.
فنقول لو تعدد الواجب بالذات لا يكون بينهما علاقة ذاتية لزومية كما مر من أن الملازمة بين الشيئين لا تنفك عن معلولية أحدهما للآخر أو معلولية كل منهما لأمر ثالث فعلى أي واحد من التقديرين فيلزم معلولية الواجب و هو خرق فرض الواجبية لهما
توضیح: اگر دو واجب فرض کنید یعنی بینشان رابطه لزومی نیست، بینشان امکان بالقیاس است، این «کما مر» یک جمله معترضه است تا دو خط بعدی که میگوید «الواجبیه لهما»، توضیحش این است که اگر دو واجب فرض کردید چرا با همدیگر تلازم ندارند، امکان بالقیاس دارند؟ برای اینکه تلازم یا بین علت و معلول است یا بین دو معلولی که به علت واحد برمیگردند، اما اگر دو علت داشتید که با هم نسبت معلولی ندارند، به علت واحد هم در سلسله طولی منتهی نمیشوند، به این معنا که هیچ تلازمی و رابطهای بینشان نیست، ملازمه بین دو شئ یا از این باب که یکی معلول دیگری است، یا هر دو به یکی ثالثی برمیگردند، اگر بین دو واجب تلازمی و العلقه لزومیه ذاتی باشد، یا هر دو معلول واجب دیگری هستند یا یکی معلول دیگری است، این هر دو خلاف فرض است، این جمله معترضه بود، واضح است، «فنقول لو تعدد الواجب بالذات لا يكون بينهما علاقة ذاتية لزومية» فرض دو واجب یعنی بینشان علقه ذاتی نیست.
فإذن لكل منهما مرتبة من الكمال و حظ من الوجود و التحصل لا يكون هو للآخر و لا منبعثا عنه و مترشحا من لدنه
توضیح: پس فرض واجب یعنی هر کدام یک نحوهای از کمال، یک نحوهای از واقعیت وجودی، حظی از وجود و تحصل دارند که آن دیگری این نیست، اگر همان باشد که دو تا نباید فرض کرد، پس اگر دو فرض کردید یعنی این نحوهای از وجود و تحد دارد که دیگری این نحوه نیست، از آن منبعث هم نشده است چون رابطه علی و معلولی هم که ندارند.
فيكون كل واحد منهما عادما لنشأة كمالية و فاقدا لمرتبة وجودية
توضیح: هر کدام را نگاه کنید پس آدم و فاقد آن دیگری است، اکنون فاقد دیگری است، چه قابل این باشد که کمال او را کسب بکند، چه اصلاً قابل نباشد، یعنی چه جهت امتناعی باشد چه امکانی باشد، اکنون این مهم نیست؛ مهم این است که دو واجب فرض کردید، دو واقعیت وجودی متفاوت، پس واجب مفروض اول فاقد واجب دومی است، دومی هم فاقد اولی است، «عادما لنشأة كمالية» فاقد آن نشئه کمالی دیگری است و فاقد مرتبه وجودی دیگری است.
سواء كانت ممتنعة الحصول له أو ممكنه
توضیح: اینکه فاقد است، چه بتواند آن کمال دیگری را به دست بیاورد، چه نتواند، این قسمتش اهمیتی ندارد.
فذات كل واحد منهما بذاته ليست محض حيثية الفعلية و الوجوب و الكمال
توضیح: پس ذاتش عین کمال مطلق نیست، محض الفعلیت و فعلیت محض نیست، چون یک فعلیت دیگری است در جنب او که این او نیست.
بل يكون ذاته بذاته مصداقا لحصول شيء و فقد شيء آخر من طبيعة الوجود و مراتبه الكمالية
توضیح: پس این ذات واجب اول، ذاتاً مصداق این است که بگوییم او یک چیزی هست، کمالی است و کمالی نیست، نسبت به واجب دیگر مراد است.
فلا يكون واحدا حقيقيا و التركيب بحسب الذات و الحقيقة ينافي الوجوب الذاتي فالواجب الوجود يجب أن يكون من فرط التحصل و كمال الوجود جامعا لجميع النشئات الوجودية
توضیح: پس بسیط محض نیستف این بسیط محض یعنی اصلاً ذاتش اینطور است، حقیقت ذاتش مرکب از این دو حیثیت است، اکنون با این استدلال نه تنها بحث وحدت واجب را اثبات کردیم، یک مطلبی بالاتر از این اثبات شد، و آن که «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» واجب الوجود بالذات، واجد همه کمالات اشیا است، بعضیها بسیط الحقیقه را اینطور تصور میکنند یعنی هر کمالی که در اشیا دارید این در واجب بیشترش یا بالاترش هست، ولی آن یک شئ است، این یک شئ استف مثل مثال اینکه عدد یکصد را با عدد ده مقایسه کنید، میگویید هر چه در ده هست بیشترش در صد هست، ولی ده یک عدد است ولی کوچک است،صد هم یک عدد است، بعد کنار همدیگر بگذاریم یکصد و ده میشود، بعضیها گمان میکنند بسیط الحقیقه یعنی هر کمالی در ممکن است، در واجب هم هست، بیشترش هم هست، ولی دو کمال دارید، یک کمال کوچکی دارید که ممکن است، کمال بزرگی هم دارید که واجب است؛ اینطور نیست بلکه مطلب بالاتر از این است، اینکه خودش دوباره عین محدودیت شد؛ آن کمالی که به ممکن نسبت میدهید، در همان حین که کمال ممکن به آن نسبت دادید، کمال حق است، موجود وجود حق است، چیزی در جنب او، کنار او نیست، پس «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» در عین حال «لیس بشی منها» چون قوام اشیا به ملاحظه جهت سلب و ایجاب است، شیء محدود وقتی ملاحظه میشود که = هم آن جهت ایجابی و کمالش را ملاحظه کنید هم سلب و محدودیتش را ملاحظه کنید، سلوب را بردارید این شیء محدود نیست، این کمال محض یعنی خداوند است، پس این شیء نیست، بنابراین کسی گمان نکند وقتی اینطور ما تقدیر کردیم «بسیط الحقیقه کل الاشیاء»، پس یعنی خدا کل همین موجودات است، در اینها حلول کرده است یا اینها اجزای او هستند؛ بلکه «کل الاشیاء و لیس بشیء منها» او کل الاشیاء است من حیث الوجود و الکمال، لیس بشیء منها من حیث الحدود، شیئیت این شیء به ملاحظه هر دو حیثیتش است.
و الحيثيات الكمالية التي بحسب الوجود بما هو وجود للموجود بما هو موجود فلا مكافىء له في الوجود و الفضيلة بل ذاته بذاته يجب أن يكون مستند جميع الكمالات و منبع كل الخيرات
توضیح: هر کمال وجودی برای وجود به ماهو وجود برای هر موجودی از جهت موجودیتش باشد، کمال الهی است، لذا در روایات فرمود حدیث قدسی است، در قرآن هم به مضمون دیگری است، انا بحسناتک اولی حسنات از ناحیه حق تعالی است، اول حسنات اصل وجود است، سیئه، جهت فقدان و شر است، سیهرویی از ممکن است، بدبختی ممکن همین است، کاریش هم نمیشود کرد، این ذاتش همین است، سیهرویی ممکن در دو عالم هیچ وقت جدا نمیشوند، ذاتش همین فقدان است، از کمال اگر هست از ناحیه حق است، این یکی از بهترین حرفها و برهانها است.
و هذا البرهان و إن لم ينفع للمتوسطين فضلا عن الناقصين لابتنائه على كثير من الأصول الفلسفية و المقدمات المطوية المتفرقة في مواضع هذا الكتاب لكنه عند من ارتاضت نفسه بالفلسفة يرجح على كثير من البراهين الشديدة القوة[6]