1405/08/03
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (خامس) فی ان واجب الوجود واحد /المنهج الثانی فی بیان اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی بیان اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (خامس) فی ان واجب الوجود واحد
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
تبیین بساطت و نفی کثرت در واجبالوجود و پاسخ به شبهه ابنکمونه:
برای تبیین وحدت واجبالوجود و نفی کثرت فردی، ایشان یک دلیلی اینجا اقامه کرد، حاصلش این شد که طبیعت وجوب اگر مشترک بین دو مصداق شد، اینها در وجوب که اشتراک دارند، یا این دو فرد متمایز به تمام ذات با یکدیگر متمایز و متفاوت و متباینند، پس وجوب امر خارج از ذات میشود، وقتی وجوب خارج از حقیقت او شد، معنایش این است که او به حد ذاتش واجب نیست، یا این تمایز به جزء ذات است، ترکیب است؛ و یا تمایز و تباین به امر خارج از ذات است که این به معنای احتیاج واجب در تعیّن و تشخصیافتنش است.
مستشکل اشکال کرد که چه ایرادی دارد بگوییم اینها به تمام ذات با هم متفاوت و متمایزند، وجوب اگرچه از اینها انتزاع میشود ولی به این معنا که این ذاتِ بسیط، خودش همان اثری که میخواهید را بر وجوب بار کند، آن ضرورتی که توقع دارید بار بشود، مثل قول به نیابت صفات، بدون اینکه یک مابهازای حقیقی غیر از اصل ذات در این طبیعت وجوب داشته باشیم.
مرحوم ملاصدرا جواب میدهد که وقتی میگوییم وجوب عین ذات حقتعالی است یعنی اگر ذات را ملاحظه کنید بدون در نظر گرفتن هر چیزی که غیر از ذات است، هر جهت و جنبهای که غیر از ذات است، این ملاحظه اعم از اینکه در قیاس با چیزی باشد یا صفت اضافی باشد یا امر سلبی باشد، اگر ذات من حیث هی، بهخودیخود را در واجب ملاحظه کنید، این باید مصداق ضرورتِ وجوب و ازلیت باشد.
الف) تفصیل پاسخ ملاصدرا در مثال کم متصل:
توضیحش این است، اول در قالب یک مثال دیگری بیان میکنیم، در باب متصل به خاطر دارید که آنچه که بیشتر مشهور است، اتصال را در مورد کمّ به کار میگیریم، میگوییم کمیات تقسیم به کمّ متصل و منفصل میشوند، وقتی که یک شیئی را به عنوان متصل تصور میکنیم، میگوییم جسمی است که دارای وصف اتصال است و این اتصال او همان ابعاد او است.
اما گاهی متصل را به معنای ذاتی که دارای صفت اتصال است در نظر نمیگیریم، بلکه متصل به معنای ذاتی که عین الاتصال است تصورش میکنیم، برای اینکه این معنا معلوم باشد به خاطر بیاورید اقوالی که در باب جسم بود، در مورد حقیقت جسم، بعضیها معتقد بودند که جسم از ذرات تجزیهناپذیر تشکیل شده است، این تجزیهناپذیری، بینش اختلاف بود؛ بعضیها میگفتند در وهم تقسیم میشود، در خارج تقسیم نمیشود؛ بعضیها میگفتند آن جزء لایتجزی آن است که نه در وهم و نه در خارج اصلاً قابل تقسیم نیست؛ و اقوال دیگری که در باب جسم هست، اما نظر فلاسفه این بود که جسم، اتصال جوهری است، خود اتصال جوهری یعنی جسم، این را مد نظر داشته باشید، چون ذهن بیشتر با آن اتصال عرضی آشناست و با او انس گرفته است، غالباً وقتی اتصال را میشنویم، ذهنمان به همان ابعاد این جسم متصل میرود؛ میگوییم طول و عرض و عمق. اینجا این معنا نیست.
فلاسفه میگویند جسم، فصلش جوهر است، چون جوهر مشترک بین جسم و عقل و نفس است، فصل جسم اتصال جوهری است، یعنی جوهری که در حد ذات خودش با صرفنظر از اغیار بهخودیخود پیوسته است و اگر حد پیدا کند آن حدش ابعاد ثلاثه میشود، که به آن ابعاد سهگانه هم میگوییم متصلند، آن اتصال عرضی است، این چیزی که فصل جسم است اتصال جوهری است، یعنی «کون الشیء فی حد ذاته قابلاً للابعاد الثلاثة»، اینکه جوهر در حد ذات خودش بهگونهای باشد که بتواند برای پذیرش ابعاد سهگانه قابلیت داشته باشد، این بودنِ شیء به این نحو را به آن اتصال جوهری میگوییم.
پس توجه داشته باشید که واژه اتصال یا متصل را به دو معنا به کار میگیریم، معانی دیگر هم دارد؛ اتصال اضافی است، حقیقی است، بحثی دارد، اتصال حقیقی یا آن است که به معنای فصل کمّ است که کم تقسیم میشود به منفصل و متصل، فصل کم متصل، این اتصال عرضی میشود؛ یعنی قابل اینکه شیء در حدودش حد مشترک داشته باشد، این ویژگی کم متصل است، اما اتصال جوهری یعنی خود حقیقت جوهر جسمانی که در حد ذات خودش با صرفنظر از هر چیزی، بهگونهای است که میتواند ابعاد سهگانه بگیرد، پس همین که او بهگونهای است که میتواند ابعاد سهگانه بگیرد، به این اتصال جوهری میگوییم.
وقتی که گفتیم متصل، چه قصد میکنیم؟ میگوییم موجود یا شیء متصل، گاهی مقصودمان از متصل یعنی شیئی که عین الاتصال الجوهری است، گاهی وقتها میگوییم متصل یعنی چیزی که وصف اتصال دارد، به دو نحوه میتوانید معنا کنید.
مثال دیگری میزنیم که واضحتر از اینها باشد، گاهی میگویید عالم یعنی چیزی که صفت علم و زاید بر آن ذاتش دارد، گاهی میگویید عالم یعنی ذاتی که عین علم است، وقتی میگوییم نفس مجرد علم حضوری به خودش دارد، یعنی موجودی که ذاتش عین علم است؛ به این هم عالم میگوییم، اما اگر کسی علم حسی و مفهومی داشت، عالم میگوییم، ولی به این معنا که یک ذاتی است که دارای صفتی است، پس در اطلاقات مشتقات، گاهی اوقات بهحسب ظاهر یک نحو مشتق به کار میگیرید، ولی معنا و تفسیرش متفاوت است؛ گاهی متصل میگویید، یعنی «ذاتٌ عین الاتصال الجوهری»، گاهی متصل، مقصود «ذاتٌ له الاتصال الوصفی» است، عالم: «ذاتٌ عین العلم» یا «ذاتٌ له صفة العلم»، عین این سخن در واجبالوجود هم هست.
ب) تطبیق مثال بر بحث واجب الوجود:
وقتی میگوییم واجبالوجود، گاهی اینگونه معنا میکنیم که «ذاتٌ له الوجوب الوصفی»،گاهی هم واجبالوجود، «ذاتٌ عین الوجوب الضروری و الازلی»، اگر این دومی باشد، همین مطلوب ماست و آن اشکالاتی که گفتیم و استدلال بر همین اساس جاری میشود، محذورها همه بار میشود.
و اما اگر میگویید واجب یعنی ذاتی که «له الوجوب الوصفی» است، معنایش این است که پس ذات واجب را بما هی هی ملاحظه بکنید، با صرفنظر از اغیار، این خودش بهخودیخود عین الوجوب و الضرورة نباشد، اگر اینطور نیست و آن وجوب زاید بر اوست، وصف اوست، هر چیزی که از حقیقت ذات شیء بیرون بود و بخواهد به شیء مستند بشود، معلل به یک علتی، مستند به یک چیزی باید باشد، اگر گفتید ذات واجب این وجوبش، وجوب وصفی است، زاید بر ذات است، غیر از اصل ذات است، وقتی وجوب عرضی شد، معلل است، معلل یا به خودش است یا به غیرش است، اگر خودش به خودش وجوب بدهد، درحالی که وجوب و وجود مساوقند، این مثل این است که خودش به خودش وجود بدهد، معلل به غیر هم است که باز بطلانش با طبیعت واجب سازگاری ندارد، پس نمیشود با این حرف بگوییم از ذات بسیط، وجوب انتزاع میکنیم مثل قول به نیابت، لازم نیست وجوب خودش صفتی باشد تا بعد بگوییم زاید هست یا نیست، بعد آن محذورها را بار کنیم، به ذات من حیث هی که توجه کردید، یا این حکم وجوب بر او بهخودیخود، بار میشود، عینش است، یا هم نیست؛ یا ذاتی است یا عرضی است؛ هر کدامش را در نظر بگیریم آن نتیجهای که گفتیم بار میشود.
1) توجه به معنای اصالت الوجود: بعد میفرماید که این براهینی که بر اثبات توحید اقامه شده است، یک تتمیمی میخواهد بنا بر اصالت وجود، یعنی اینها همه متوقف بر این است که بپذیریم واجبالوجود، صرف الوجود است، صرف الوجود بودن هم بنا بر اصالت وجود قابل معنا دادن است، اما اگر به این مبنای اصالت وجود توجه نداشته باشیم، آن شبهه معروف، شبهه ابنکمونه پیش میآید، بر اساس این شبهه میشود اینگونه تصور کرد که دو هویت و دو حقیقت بسیط که به تمام ذات با هم مباینند، مفهوم وجوب از اینها انتزاع میشود ولی موجب کثرت و ترکیب نمیشود؛ همانطور که مثلاً مفهوم شیء را به همه امور اطلاق میکنید، به حقتعالی میگویید شیءٌ، به انسان هم میگویید شیءٌ، اما معنایش نیست که اینها موجب ترکیب بشود؛ یا مفهوم عرض را به تمام مقولات متباینه عرضی اطلاق میکنید، اما درعینحال میگویید کمّ با کیف هر دو عرضاند ولی مباینِ محضاند، هیچ اشتراک ذاتی بین کمّ و کیف نیست چون جنس عالیاند، اجناس عالیه متباینند، اینجا هم همین حرف را بزنیم، بگوییم دو حقیقت هر دو واجب بالذات هستند، گفتید جهت اشتراک پیدا میشود در وجوب بعد مابهالامتیاز میخواهد و ادامه استدلال لازم میآید، میگوییم نه، از بین این شقوق گفتهشده میگوییم این تباین به ذات را دارد، به تمام ذات با هم مباینند که اشتراک پیش نیاید تا بعد بگوییم ترکیب پیش آمده است.
اما این اشتراک در وجوب به معنای عرضی خارجالمحمول است، عرضی باب برهان مفهومی است که از حاق ذات شیء انتزاع میشود ولی ذاتی او نیست، لزوماً هم موجب ترکیب نمیشود؛ مثل مفهوم شیء که از تمام اشیای خاصه انتزاع میشود ولی معنایش این نیست که اینها در شیئیت اشتراک داشته باشند، به هر دو بسیط هم میتوانید بگویید این شیء است، آن بسیط هم شیء است، ولی معنایش اشتراک نیست، با بساطتشان منافاتی ندارد، طبیعت وجوب هم که از دو واجب مفروض مباین انتزاع شده، از همین قبیل باشد.
متن کتاب
و توضيح ذلك: أنك كما قد تعقل المتصل - مثلا - نفس المتصل بما هو متصل، كالجزء الصوري للجسم من حيث إنه للجسم[1]
توضیح: گاهی متصل را به معنای عین الاتصال تصور میکنید، مثل «جزء الصوری» صورت جسمیه.
و قد تعقل المتصل شيئا ذلك الشيء هو الموصوف بكونه متصلا
توضیح: گاهی متصل یعنی ذات له وصف الاتصال، مثلاً به ماده اگر گفتیم متصل است، عین الاتصال نیست چون در منفصل هم هست، چیزی که با منفصل، منفصل است و با متصل، متصل است، پس خودش نه عین اتصال است نه عین انفصال است.
و كذلك قد تعقل واجب الوجود نفس واجب الوجود، و قد تعقل شيئا ذلك الشيء واجب الوجود
توضیح: گاهی واجب را عین الوجوب میگوییم، گاهی هم شی خاصی که دارای صفت وجوب است.
و مصداق الحكم به و مطابَقه و المحكي عنه في الأول حقيقة الموضوع و ذاته فقط
توضیح: در فرض اول که متصل گفتید، یعنی نظر به خود ذات دارید، پس ملاحظه غیر نکردید.
و في الثاني هي مع حيثية أخرى هي صفة قائمة به
توضیح: در دومی که میگویید ذات له وصف الکذا، یعنی ذات را همراه یک چیز دیگری در نظر گرفتید.
و كل واجب الوجود لم يكن بحسب صرف حقيقته و نفس ماهيته واجب الوجود، بل يكون تلك الحقيقة متصفة بكونها واجبة الوجود، لا في مرتبة ذاته بل بحسب درجة ذاتها من حيث هي هي حتى يكون وجوب الوجود عرضيا لا ذاتيا لها، ففي اتصافها به و لحوقه بها يحتاج إلى سبب
توضیح: اگر ذات واجب را ملاحظه کنید، بهخودیخود در خود حقیقت ذات این وجوب نباشد، معنایش این است که پس معلل به یک غیری است، پس ترجمهاش این میشود که هر واجبالوجودی که بهحسب صرافت ذات، به خود آن حقیقت ماهیت وجودیش، واجب نباشد، بلکه این حقیقت متصف است به اینکه او واجب است نه در مرتبه ذات، بلکه بهحسب درجهای از درجات ذاتش، یعنی این ذات را در نظر میگیرید، خودش بهخودیخود نه، بهحسب یک درجهای که غیر از اصل ذات است، که اگر اینطور شد، تا اینکه وجوب عرضی بشود نه ذاتی برای این ذات، اگر اینطور شد: «ففی اتصافها»، در اتصاف این ذات به آن حکم وجوب و لحوق این وجوب به آن ذات، «یحتاج الی سبب»، ضمائرش دقت میفرمایید، این سبب لازم نیست حتماً از بیرون باشد، ممکن است خودش باشد، مثل زوجیتی که سببش خود چهار است، اما بالاخره صادق است که این بر حسب ذات عین زوجیت نیست.
إذ كل عرضي كذلك، فلا بد لها في اتصافها به من عروض هذا الأمر، و إلى جاعل يجعلها كذلك، أو يجعلها بحيث ينتزع منه هذا المعنى غير ذاتها
توضیح: چون هر عرضی بیرون از ذات است، هر چه از حریم ذات بیرون است باید مستند به چیزی باشد، پس در اتصاف این ذات به این حکم، به این وجوب، لابد است از عروض همان سبب، «هذا الامر» یعنی سببش، به جاعلی که او را همینطوری جعل کرده است، یا بهگونهای جعل کرده که این صفت از او منتزع بشود، یا واقعاً یک صفت زاید است یا به نحو انتزاع است، بالاخره یک جاعلی باید کاری کرده باشد که این وجوب به او به عنوان صفت زاید یا انتزاعی مستند بشود، ولی غیر از اصل ذاتش است، او کاری کرده است که غیر از این معنای ذات، این معنای وجوب به او حمل بشود یا انتزاع بشود، دو احتمال بیشتر نیست، یا مستند به ذات خودش است یا به غیر خودش است، اینکه خودش به خودش وجوب بدهد که غلط است، پس غیر باید باشد، آن هم با واجب بودن منافات دارد.
إذ جاعلية الشيء لنفسه في وجوده و وجوبه مما قد أبطلناه بالبرهان الشديد القوة فإذا تلك الحقيقة تكون في حد ذاتها ممكنة
توضیح: چرا جاعل خارجی میخواهد؟، احتمال اینکه خودش بخواهد جاعل باشد را اینجا رد میکند، وقتی که خودش به خودش نمیدهد، از غیر باید باشد، پس معنایش این است که خودش در مقام ذات ممکن است.
و بالجاعل صارت واجبة الوجود فلا يكون واجبا لذاته فكل واجب الوجود لذاته فهو نفس واجب الوجود لذاته، لا أنه شيء ذلك الشيء مما قد عرض لها واجب الوجود عروضا لزوميا أو مفارقيا
توضیح: پس به جاعل واجب شد، چون این تناقض انجامید، پس در واجب باید خودش عین وجوب باشد، نه اینکه برایش عارض باشد، چه عروض به معنای عرض لازم مثل زوجیت و اربعه، یا مفارق؛ در هر صورت آن محذور وارد است.
رجم شيطان: و ليعلم أن البراهين الدالة على هذا المطلب - الذي هو من أصول المباحث الإلهية - كثيرة، لكن تتميم جميعها مما يتوقف على أن حقيقة الواجب تعالى هو الوجود البحت القائم بذاته، المعبر عنه بالوجود المتأكد
توضیح: براهینی که دلالت دارد بر وحدت واجب است، تتمیم اینها توقف بر این مطلب دارد، البته این ادعا که تتمیم این براهین متوقف بر این مطلب است که بپذیریم واجب، وجود بحت است و از این نتیجه بر اصالت وجود بگیریم، این را نمیشود به اینطور پذیرفت؛ همه اینها اینطوری نیست، بعضی از براهین توحید مستقلاً میتواند اثبات این بکند، اگر پذیرفتیم که خداوند کمال مطلق نامحدود است، به اقتضای اطلاق و عدم تناهی مرتبهای برای غیر باقی نمیماند، پس فرض دو کمال مطلق نامحدود در واقع خلاف فرض اول ماست، از یک سو میگوییم واجبالوجود کمال مطلق نامحدود، از یک طرف فرض دوگانگی میکنیم هر کدام محدود به دیگری است، پس آنچه که نامحدود فرض کردید محدود نیست، خلاف فرض است، این توقف به این ندارد که حتماً شبهه ابنکمونه را رد کنیم یا به اصالت وجود توجه داشته باشیم، توحید ذاتی اجلّ از این حرفهاست، ولی اگر کسی قائل به اصالت ماهیت شد، گیر میکند، این مشکلات را دارد، در خیلی مسائل فلسفی دیگر اینطوری است که اگر کسی به اصالت وجود قائل شد بهراحتی مسئله برایش حل میشود و الا آنهای دیگر در معضلات گیر میکنند، دائماً باید اشکال جواب بدهند.
و أن ما يعرضه الوجوب أو الوجود، و هو في حد نفسه مع قطع النظر عن ارتباطه و تعلقه بغيره ممكن
توضیح: یعنی «یتوقف علی ما یعرضه»، اینکه چیزی معروض وجوب یا وجود است و غیر از وجود و وجوب در حد نفسش است، این فقط در ماهیت قابل تصور است، معنا ندارد که در وجود بگویید وجود ممکن را با قطعنظر از تعلقش به غیر در نظر میگیریم، غلط است، لفظش را میتوانید بگویید، یک لفظ بیمعناست، معنای وجود ممکن، وجود رابط است؛ وجود رابط در مقام تصور هم متوقف بر ملاحظه غیر است.
و وجوبه کوجوده یستفاد من الغیر، و هذه المقدمه مما ینساق الیها البرهان و یصرح بها فی کتب اهل العلم و العرفان، و قد اسلفنا القول فیها، و بها یندفع ما تشوشت به طبائع الاکثرین و تبلدت اذهانهم[2]
توضیح: این مقدمهای که گفتیم در باب اینکه واجب بحت وجود است و وجود هر چه عارض بشود به خودش ممکن است، که بنا بر اصالت وجود همین اثبات شد، این را گفتیم، عده زیادی به هر حال مشوش شدند، بعضیها به قدری در باب این شبهه ابنکمونه گیر کردهاند که گفته بودند دلیل توحید نقلی است، بعضی از محدثین میگویند دلیل توحید نقلی است؛ که به قول مرحوم امام گفته بود، یک حرفی گفته فقط باید بگویید پناه بر خدا.
مما ينسب إلى ابن كمونة، و قد سماه بعضهم بافتخار الشياطين لاشتهاره بابداء هذه الشبهة العویصه و العقدة العسیرة الحل، فانی قد وجدت هذه الشبهة فی کلام غیره ممن تقدمه زمانا
توضیح: طبعشان مشوش شد و بلید شد «اذهانهم، مما ینسب الی ابن کمونه و قد سماه بعضهم بافتخار الشیاطین» این بدبخت بیچاره خودش نقل کرده بود، آمده بود جواب بدهد ولی بدنامیاش به اسم این شد، بعضی وقتها اینطوری است، به اسم یک کسی چیزی میافتد.
و هی انه لم لا یجوز ان یکون هناک هویتان بسیطتان مجهولتا الکنه، مختلفتان بتمام الحقیقه، یکون کل منهما واجب الوجود بذاته
توضیح: شبهه این است که دو هویت بسیط، دو ماهیت مجهولالکنه را اگر در مفهوم وجود مشترک بدانید، مستلزم ترکیب است، دنبال مابهالامتیاز میگردیم.
و یکون مفهوم واجب الوجود منتزعا منهما، مقولا علیهما قولا عرضیا[3]
توضیح: میگوییم از باب عرضی باب برهان؛ عرضی باب برهان موجب اشتراک و ترکیب نمیشود.
فیکون الاشتراک بینهما فی هذا المعنی العرضی المنتزع عن نفس ذات کل منهما و الافتراق بصرف حقیقة کل منهما
توضیح: اشتراک در این انتزاع است، اگر اینطوری مطرح کردید، استدلالتان ابتر میشود.