« فهرست دروس
درس اسفار استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/08/02

بسم الله الرحمن الرحیم

فصل (خامس) فی ان الواجب الوجود واحد /المنهج الثانی فی بیان اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول

 

موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی بیان اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (خامس) فی ان الواجب الوجود واحد

 

«این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»

 

وحدت واجب الوجود:

 

بحث مواد ثلاث در مورد احکام هر یک از این سه ماده است، یکی از مواد ثلاث وجوب است، لذا بعضی از احکام وجوب اینجا گفته می‌شود، از جمله فصل پنجم که در مورد وحدت واجب الوجود است.

 

گاهی ممکن است وحدت واجب را این‌گونه تفسیر کنیم که نوع واجب منحصر در فرد است، مثل مجردات که تمام مجردات تام مصداق ماهیت‌شان واحد است، اگر کسی این‌گونه توهم کند که وحدت واجب الوجود به معنای انحصار این طبیعت وجوبی در مصداق واحد است، همان‌طور که مثلاً طبیعت عقل اول منحصر در مصداق واحد است، این غلط است.

 

بعضی‌ها این‌طور تصور کرده بودند که اگر اثبات کردیم که تعین واجب همان حقیقتش است، پس توحید اثبات شده است و نیاز به دلیل دیگری نیست، تعین یعنی معین بودن شیء، خاص بودن شیء، اگر این تعین عین ذات شد، پس اصل واجب که اثبات شد، می‌گوییم پس حقیقت واحده است چون تعینش عین ذات است و قابل کثرت دیگر نیست.

 

ایشان می‌گوید این کافی نیست، چون اینجا وهم ممکن است این احتمال را بدهد که واجب‌های متعددی داریم، تعین هر کدام عین خودشان و با یکدیگر هم تخالف دارند، مثل وجودها، آیا هر وجود خاص خارجی را که در نظر بگیرید، تعینش عین خودش نیست؟ تعین وجود خودش است، در عین حال کثرت هم دارد، پس صرف اینکه تعین عین ذات باشد کفایت نمی‌کند، باید برهان اقامه کنیم.

 

الف) دلیل برای اثبات وحدت واجب:

 

دلیلی که ایشان اینجا اقامه می‌کنند، می‌گویند اگر دو واجب فرض کنیم، دو واجب مفروض در وجوب مشترک‌اند، چون فرض همین است که هر دو واجب الوجودند، پس هر دو منشأ انتزاع مفهوم وجوب هستند، اگر در وجوب اشتراک دارند باید یک جهت تفاوت و تمایزی هم باشد به خاطر این دوگانگی‌ای که فرض کردیم، می‌گوییم این چیزی که مایه تفاوت و تمایز است از سه فرض و سه حالت خارج نیست، ما به الامتیاز یا تمام ذات است، یعنی واجب مفروض اول با دومی به تمام ذات متفاوت است، یا به جزء ذات، یا به امر خارج از ذات است.

 

اگر این واجب اول به تمام ذات با هم تفاوت داشته باشند، پس یعنی دو واجب دارید، دو ذات مفروض، هر ذاتی با ذات دیگر مختلف است، معنایش این می‌شود که وجوب، خارج از حقیقت این‌ها استف همین وجوبی که مشترک است، خارج از حقیقت این‌ها است؛ چون ذات واجب اول با ذات واجب دوم به تمامهما با یکدیگر متفاوت است، از یک طرف در وجوب هم که مشترک بودند به خاطر اینکه دو واجب فرض کردید، اگر این وجوب داخل ذات باشد، که معنایش تمایز تمام ذات نیست، پس به ناچار باید بگوییم وجوب از ذاتش بیرون است، در حالی که قبلاً اثبات شد که در واجب، وجوبش همان ذاتش است و اگر به فرض هم وجوب خارج از ذات باشد به حکم اینکه مواد ثلاث حصرش حصر عقلی است، پس در مقام ذات واجب نیست، ممکن است یا ممتنع است، پس این فرض که بگوییم دو واجب مفروض به تمام ذات با هم متفاوتند، در عین حال در وجوبِ وجود مشترکند ولی خارج از ذات است، منجر به چنین محذوری می‌شود.

 

اما اگر مابه الامتیاز، آن چیزی که موجب تفاوت دو واجب می‌شود جزء ذات باشد، واضح است که این مستلزم کثرت و ترکیب در ذات است، این هم واضح البطلان است.

 

اگر این ما به الامتیاز خارج از ذات است، یعنی چیزی که موجب تمایز و تفاوت این واجب با آن واجب می‌شود، چیزی که تعین به او می‌دهد از ذاتش خارج است، این چیزی که مایه امتیاز است معین است، یا عین وجود شیء است یا به منزله وجود شیء است، از ذات هم بیرون است، هر چیزی که از حریم ذات بیرون است مستند به علتی است «کل عرضی معلل»، اقلش این است که خود ذات علتش است، در جایی که در حریم ذات باشد دنبال علت نمی‌گردید، ولی اگر چیزی خارج از حریم ذات است می‌گویید این که جزء ذات نیست، چرا باید به این ذات مستند باشد؟

 

اگر ما به الامتیاز و تعین خارج از حریم ذات است، باید مشخص کنید این مستند به چیست، علتش چیست؛ یا علت خود همین ذات است یا خارج از ذات است، هر دو غلط است، اگر خودش به خودش امتیاز و تعین می‌دهد، معنایش این است که باید اولاً شیئی باشد، متمایز باشد تا بعد یک اثری داشته باشد، تقدم شیء بر ذات خودش می‌شود، اگر این ما به الامتیاز از ناحیه غیر است که اشکال واضح‌تر است، واجب الوجود نیست، بلکه ممکن است، پس حاصل استدلال برای اثبات وحدت واجب با آن توضیحی گفتیم این شد. یک سؤالی و اشکالی اینجا مطرح شده است.

 

ب) اشکال به استدلال:

 

یک نکته‌ای را از باب صفات خداوند به خاطر بیاورید، حرفی که معتزله می‌گفتند که با توجه به آن این اشکال واضح‌تر می‌شود، در باب صفات الهی حکما می‌گویند ذات خودش به خودی خود مصداق صفات هست، یعنی شما کمالات را در نظر بگیرید، اگر به نحو نامحدود هر کمالی ملاحظه شد با همان ذات است، فقط تعبیرش در ذهن ما متفاوت است که مثلاً ذات می‌گوییم، اما از ذات همان‌طور که از او تعبیر به وجود لا بشرط مقسمی می‌کنیم، بگویید علم لا بشرط مقسمی، قدرت لا بشرط مقسمی، فرق نمی‌کند، او کمال مطلق است، از این کمال مطلق با تعابیر مختلف یاد بکنیم، بگوییم علم، قدرت، اراده، حیات، سمع، بصر، وجود، وحدت، هر چه تعبیر کنید، پس ذات در واقع همان کمال مطلق نامحدود، بنابراین بدون شائبه مجاز به حقیقت معنا صدق می‌کند که ذات حق تعالی عین عالم و علم، عین قدرت و قادر، عین حیات و حی و هکذا سایر کمالات است، و تکثر در مرحله عناوین ذهنی است.

 

متکلمین یک مشکلی در فهم ذات و صفت دارند، آن‌ها همیشه از صفت، معنای قائم به غیر می‌فهمند، ذهن کلامی این‌طوری است، تا علم می‌گوید، عین ذهن عرفی، چون عرفیات او را محدودش کرده است، همان‌طور که در عرف و در خود ما همیشه علم را چیزی غیر از ذات می‌شناسیم، او این معنا را به خدا هم تسری می‌دهد، می‌گوید ذات غیر از صفت است، پس عینیت ذات و صفت معنا نمی‌دهد.

 

این‌ها دو فرقه عمده می‌شوند، اشعری می‌گوید خداوند صفات حقیقیه‌ای دارد و این صفات معانیِ قائم به ذات و مغایر با ذات‌اند، معتزلی فهمید که این حرف خیلی محذور دارد و زیر بار این اشکال‌ها نمی‌خواهد برود، از اول می‌گوید اصلاً در مورد خداوند صفت را باید نفی کرد، پس قائل به نیابت شده‌اند؛ یعنی گفتند وقتی که به یک شخصی، به یک موجودی می‌گویید این عالم است یا قادر است، مقصودتان چیست؟ مقصود این است که این شیء، کاری از او سر می‌زند که بر اساس مثلاً احکام در او، اتقان در او، توانایی بر هر چیزی و امثال این‌ها است، اگر کسی در کارش احکام داشت می‌گوییم عالم است، اگر هر چه بخواهد می‌تواند انجام بدهد می‌گویید قادر است، پس آن معنای قدرت، معنای علم، معنای سایر صفات را به ذات نسبت بدهید، اما به‌حسب متن واقع فقط همان ذات است، پس لازم نیست که یک امر زائدی به عنوان صفت علم یا صفت قدرت اینجا باشد، همان معنایی و غرض و قصدی که از علم، از قدرت و از سایر کمالات توقع دارید، همین معنا را به ذات نسبت بدهید، پس ذات با اینکه بسیط است، با اینکه چیزی و صفتی که زائد باشد به عنوان علم، به عنوان قدرت به آن نمی‌شود نسبت داد، اما همان کاری را می‌کند و چیزی بر ذات بار می‌شود که قرار بود بر فرض صفت علم بر آن بار بشود، بر فرض صفت قدرت بر آن بار بشود، پس ذات نایب آن صفات است، یعنی اثری که بر این صفات مترتب می‌شود بر ذات مترتب می‌شود بدون اینکه صفت زائدی به نام علم داشته باشد، عینیت ذات و صفت هم که نمی‌شود و آن که معنا نمی‌دهد، مغایرت ذات و صفت هم که غلط است، محذورهای خود را دارد، پس راه صحیح این است که بگوییم آثاری که از علم و قدرت و کمالات دیگر توقع دارید بر خود ذات به خودیِ ذات بار می‌شود بدون اینکه کثرتی باشد، این قول به نیابت بود.

 

1) پاسخ مستشکل: مستشکل می‌گوید که اول به عنوان پیش‌فرض گفتید در وجوب مشترک‌اند پس نیاز به ما به الامتیاز دارند، بعد بر اساس این تغایری که بین وجوب و ذات واجب گذاشتید و دنبال ما به الامتیاز گشتید و این محذورهای سه‌گانه لازم آمد، [اما اگر بگوییم] اصلاً این وجوبی که شما می‌گویید، لازم نیست که یک امر مشترکی باشد که بعد موجب آن ادامه استدلال و مصحح او باشد و دنبال ما به الامتیاز بگردید، بنابر قول معتزله نسبتی که وجوب با ذات واجب دارد مثل آن نسبتی است که کمالات با ذات واجب دارند، چطور می‌گفتید تمام کمالات در همان ذات است و خود ذات بدون اینکه صفتی به نام علم داشته باشد ولی این اثر بر او بار می‌شود؟ ما این‌طور تصور کنیم که دو واجب مفروض به تمام ذات هم با هم مخالفند که ترکیب پیش نیاید، هر کدام ما به الامتیازش عین خودش است، این اشتراکی هم که گفته شد، یعنی در همین وجوب که از هر دو انتزاع شد بدون اینکه این‌ها با هم بخواهند جهت اشتراک پیدا کنند تا بعد دنبال جهت امتیازش بگردیم، پس منافات ندارد که این‌ها هر دو واجب باشند، اما این وجوب موجب ترکیبی یا اشتراکی که دنبال ما به الامتیاز بگردید نشود، چون معنایش این نیست که یک صفتی در ذات واجب به نام وجوب رسوخ کرده است، بعد بگویید جهت اشتراک بود دنبال امتیاز بگردید، چه اشکالی دارد این‌طوری باشد؟ پس این واجب مفروض اول با واجب مفروض دوم تباین دارد، تخالف دارد، در عین حال همین موجود متخالف که به تمام حقیقت با آن دیگری تخالف دارد منشأ انتزاع مفهوم وجوب می‌شود بدون اینکه اشتراکی باشد.

 

متن کتاب

 

فصلٌ فی أنّ واجبَ الوجودِ واحدٌ، لا بمعنی أنّ نوعَهُ منحصرٌ فی شخصِهِ علی ما تُوُهِّمَ، إذ لا نوعَ لحقیقةِ الوجودِ کما مرّ[1]

توضیح: وحدت واجب به معنای انحصار در شخص و مصداق واحد نیست، که در عقول هم این‌طوری هست، سرش هم این است که اصولاً در واجب ماهیت معنا نمی‌دهد.

 

فمجرّدُ کونِهِ متشخصاً بنفسِ ذاتِهِ لا یوجبُ استحالةَ واجبِ وجودٍ آخرَ من دونِ الرّجوعِ إلی البرهانِ

توضیح: اگر گفتیم این تشخص به ذات خودش است، که این معنا غیر از معنای قبلی است، دنباله آن نیست به معنای اینکه همان باشد، آن که واجب نوعش منحصر در فرد نیست به خاطر اینکه اصلاً ماهیت ندارد، آن مسئله جدا است، حتی اگر ماهیت نداشته باشد، باز هم این مطلب را باید اثبات کنید چون هر وجودی حکمش همین است، هر وجودی تشخصش و تعینش خودش است، در واجب هم تشخصش یا تعینش خودش است، ولی به معنای وحدت واجب نیست،به صرف این که او متشخص به ذات خود است، استحاله واجب دیگر را نتیجه نمی‌دهد، و باید به برهان رجوع کنیم.

 

کما زعمَهُ بعضُ النّاسِ حیثُ قالَ: إنّما بیّنّا من أنّ التّعیّنَ نفسُ حقیقتِهِ یکفی فی إثباتِ توحیدِهِ

توضیح: برخی اینگونه گمان کردند، همین که گفتیم تشخص و تعین واجب همان ذاتش است، این اثبات توحید هم کرده است، چرا؟

 

فإنّ التّعیّنَ إذا کانَ نفسَ ماهیّةِ شیءٍ کانَ نوعُهُ منحصراً فی شخصِهِ بالضّرورةِ

توضیح: تعین اگر خود ماهیت باشد، این تعین، واجب می‌شود، واجب خود همان ذاتش است، پس یعنی کثرت ندارد، این نوع منحصر در یک شخص واحد است، چرا این سخن صحیح نیست؟

 

إنّما قلنا لا یکفی ذلکَ، لاحتمالِ الوهمِ أن یکونَ هناکَ حقائقُ متخالفةٌ، واجبةُ الوجودِ

توضیح: وهم می‌تواند این احتمال را بدهد که ما حقایق متخالفی داشته باشیم که همه واجب باشند.

 

و تعیّنُ کلٍّ منها نفسُ حقیقتِهِ

توضیح: تعین هر کدام هم ذاتش باشد.

 

فلا بدَّ معَ ذلکَ من استئنافِ برهانٍ علی تفرّدِ واجبِ الوجودِ فی معنی واجبِ الوجودِ

توضیح: اگر چنین احتمالی هست، پس لابد است از اینکه دوباره بر فردانیت واجب برهان اقامه کنیم که در اصل معنای وجوب، فرد است.

 

فنقولُ: لو فرضنا موجودَینِ واجِبَیِ الوجودِ لکانا مشترکَینِ فی هذا المفهومِ و متغایِرَینِ بحسبِ ذاتیهما بأمرٍ من الامورِ

توضیح: دو واجب مفروض در وجوب ذاتی مشترک‌اند، در ذاتشان به حکم دوگانگیِ مفروض متغایرند، دو شیء مختلف‌اند.

 

و ما بهِ الامتیازُ

توضیح: تفاوت در کجاست؟ چون گفتید در وجوب مشترکند، پس در یک چیزی هم متفاوتند. این ما به الامتیاز و مایه تمایز و تعین

 

إمّا أن یکونَ تمامَ الحقیقةِ فی شيء منهما

توضیح: مابه الامتیاز یا هر کدام ذاتی دارد که عین تعین است و این تعین به حقیقت خودش، مغایر و مباین با آن تعین دیگری است.

 

فیکونَ وجوبُ الوجودِ المشترکُ بینهما خارجاً عن حقیقةِ أحدِهما و هو مستحیلٌ، لما مرّ من أنّ وجوبَ الوجودِ نفسُ حقیقةِ الواجبِ[2]

توضیح: پس این وجوب از این‌ها بیرون است، این احتمال اول بود.

 

و إمّا أن یکونَ جزءَ حقیقتِهِ

توضیح: احتمال دوم، ما به الامتیاز چه باشد؟ آن ما به الامتیاز که سبب تمایز است جزء باشد، پس ذاتش مرکب از این جزء و جزء دیگری می‌شود،

 

فیلزمَ التّرکیبُ فیه و التّرکیبُ یستلزمُ الاحتیاجَ إلی الأجزاءِ و کلُّ محتاجٍ ممکنٌ

توضیح: این هم که واضح البطلان است.

 

و إمّا أن یکونَ خارجاً عن الحقیقةِ فیلزمَ أن یکونَ الواجبُ فی تعیُّنِهِ محتاجاً إلی غیرِهِ

توضیح: احتمال سوم، آن ما به الامتیاز خارج از حقیقت ذات باشد، لازمش این است که واجب الوجود در تعین و امتیاز خودش، چیزی که مایه امتیاز و جدایی او از دیگری است محتاج به غیر باشد، وقتی خارج از حقیقت شد، پس یعنی خود ذات، خودش به خودیِ خود این تمایز را با دیگری ندارد، یک چیزی خارج از ذات دارد او را جدایش می‌کند، پس معنایش این است که در تعین، محتاج به آن امر خارج است.

 

لأنّ تعیّنَ الشّیءِ إذا کانَ زائداً علی حقیقتِهِ عَرَضیّاً لها، یلزمُ أن یکونَ معلّلاً لأنّ کلَّ ما هو عرضیٌّ لشیءٍ فهو معلّلٌ

توضیح: اگر تعین شیء از ذاتش بیرون است، عاملی می‌خواهد؛ یعنی فرض ذات بما هی ذات کفایت نمی‌کند، اگر بگویید عامل خود ذات باشد، اشکال ندارد، ولی بالاخره فرض ذات به تنهایی کافی نیست، اگر تعین شیء و مایه امتیاز شیء زائد بر حقیقتش باشد، عرضی‌اش باشد، لازمه‌اش معلل بودن است.

 

إمّا بذلکَ الشّیءِ

توضیح: حالا علتش چیست؟ خودش باشد، مثل اربعه که خودش علت زوجیت است، ولی بالاخره زوجیت غیر از ذات اربعه است، اینجا هم تعین یک چنین چیزی باشد.

 

و هو ممتنعٌ، لأنّ العِلَّةَ بتعیّنِها سابقٌ علی المعلولِ و تعیّنِهِ فیلزمُ تقدّمُ الشّیءِ علی نفسِهِ

توضیح: اگر معلل به خودش است، این ممتنع است، پس باید علتی باشد، علت هم باید علتِ معین و مشخص باشد، این علت معین یک ثمره معینی هم دارد، در حالی که سخن در همین معین بودن خود این واجب است، پس یعنی خودش به خودش تعین داده است، تقدمش بر خودش لازم می‌آید.

 

و إمّا فهو معلّلٌ بغیرِ ذلکَ الشّیءِ

توضیح: و اما فرض دیگر که بگوییم معلل به غیر ذات خودش است، این عطف به آن «إمّا بذلک الشیء» خط بالاست، به غیر از ذات خودش این تعین تعلیل بشود.

 

فیکونُ محتاجاً إلیهِ فی وجودِهِ کما فی تعیّنِهِ إذِ التّعیُّنُ للشیءِ إمّا عینُ وجودِهِ أو فی مرتبةِ وجودِهِ، و الاحتیاجُ فی الوجودِ ینافی کونَ الشّیءِ واجباً بالذاتِ.

توضیح: چیزی که در تعین محتاج بود، در وجود هم محتاج است؛ چون یا تعین همان عین وجود است یا بالاخره لازمه وجود است، به منزله وجود است.

 

قیلَ هاهنا بحثٌ: لأنّ معنی قولِهم: وجوبُ الوجودِ نفسُ حقیقةِ واجبِ الوجودِ

توضیح: این‌ها که گفتند وجوب همان ذات واجب است [معنای سخنشان این است که در عبارت بعدی «أنه یظهر» می‌آید.

 

أنّه یظهرُ من نفسِ تلکَ الحقیقةِ أثرُ صِفَةِ وجوبِ الوجودِ، لا أنّ تلکَ الحقیقةَ عینُ الصِّفةِ

توضیح: یعنی از این ذات واجب همان اثری که از وجوب به عنوان یک صفت می‌خواهید، از او ظاهر می‌شود، ولی نه اینکه خودش عین این صفت باشد تا بعد دنبالش آن اشتراک را مترتب کنید، معنای وجوب الوجود خود حقیقت واجب است، یعنی از این حقیقت اثر صفت وجوب ظاهر می‌شود، «لا أنّ تلکَ الحقیقةَ عینُ هذِه الصِّفةِ» پس معنایش این نیست.

 

فلا یکونُ اشتراکُ موجودَینِ واجِبَیِ الوجودِ فی وجوبِ الوجودِ، إلّا أن یظهرَ من نفسِ ذاتِ کلٍّ منهما أثرُ صفةِ وجوبِ الوجودِ

توضیح: آیا می‌شود که از دو شیء متخالف اثرات مشابه برخیزد؟ بله، اما معنایش این نیست که آن‌ها باید در ذاتشان با هم اشتراک داشته باشند، پس اشتراک دو وجود واجب مفروض، معنایش در وجوب نیست، الا اینکه از ذات هر کدام از این‌ها اثر صفت وجوب ظاهر بشود.

 

فلا منافاةَ بینَ اشتراکِهما فی وجوبِ الوجودِ و تمایُزِهما بتمامِ الحقیقةِ

توضیح: پس به تمام ذات با هم متباینند و اینکه اثر وجوب از این‌ها ظاهر می‌شود اشتراک دارند.

و نحنُ نقولُ: إنّ معنی کلامِ الحکماءِ فی وجوبِ الوجودِ عینُ حقیقةِ الواجبِ

توضیح: اول یک بیان اجمالی می‌گویند، بعد یک توضیحی می‌دهند، می‌گوید این سخن حکما که گفتند وجوب عین حقیقت واجب است، یعنی این مفهوم را بدون ملاحظه غیر و بدون ملاحظه هیچ جهتی از ذات واجب انتزاع می‌کنید، اگر بخواهید مفهوم وجوب را مثلاً از انسان انتزاع کنید، نمی‌توانید بگویید به صرف ملاحظه انسان من حیث هو هو، مفهوم وجوب از آن انتزاع می‌کنیم، ضرورت تحقق انتزاع می‌کنم، نمی‌شود، باید بگویید انسان با ملاحظه علتش و افاضه علتش این‌چنین است، ممکن است این انتزاع مفاهیم مختلف گاهی به جهات سلبی باشد، گاهی به جهات ایجابی باشد، بالاخره یک غیری، یک جهتی، سلباً یا ایجاباً ملاحظه می‌کنید که یک چیزی از آن انتزاع کنید، اما در واجب وقتی می‌گوییم او واجب است، یعنی هیچ اعتبار و ملاحظه‌ای علی الاطلاق به جز ملاحظه ذات بما هی ذات نیست، این معنای وجوب است، توجه هم داشته باشید که این مفهوم باید حاکی از یک ما به ازایی باشد، اگرچه از مفهوم وجوب در ظرف ذهن خبر می‌دهیم، می‌گوییم در ذهن ما این واجب اینطور است، ولی یا این مفهوم دارد حکایت از یک امر عینی می‌کند یا هیچ ربطی به خارج ندارد، اگر ربطی ندارد که اصلاً پس در مورد چه چیزی داریم صحبت می‌کنیم؟ می‌شود مثل سوفسطایی که می‌گفت هر چه در ذهن است ربطی به واقعیت ندارد، اگر مرتبط است، یعنی باید منشأ انتزاعی داشته باشد، ما به ازاء داشته باشد، مفاهیم ذهنی اگر هیچ ما به ازائی در متن واقعیت ندارند که بحث فلسفی چرا از آن باید بکنیم؟ در فلسفه قرار است از شناخت واقعیت سخن بگوییم و به شناخت واقعیت برسیم، این نکته هم پس مد نظر باشد که این مفهوم باید حتماً ما به ازاء خاص خودش را داشته باشد، «و نحنُ نقولُ: إنّ معنی کلامِ الحکماءِ فی وجوبِ الوجودِ عینُ حقیقةِ الواجبِ الوجود» معنای سخن حکما این است، [در عبارت بعد می‌آید].

 

هو أنّ ذاتَهُ بنفسِ ذاتِهِ مصداقٌ للموجودیةِ و محکیٌّ عنها بالوجودِ

توضیح: خود ذات به خودی خود مصداق مفهوم موجود و محکی او است.

 

بلا انضمامِ أمرٍ أو ملاحظةِ حیثیّةٍ أخری، أیّةَ حیثیّةٍ کانت، حقیقیّةً أو اضافیّةً أو سلبیّةً[3]

توضیح: این ملاحظه جهت و حیثیت دیگر، هر چه می‌خواهد باشد، «حقیقیةً أو اضافیةً أو سلبیة» به نحو حقیقی که غیر از ذات باشد، به نحو اضافی که ارتباط و مقایسه چیز دیگری باشد، یا به نحو سلبی باشد، هر چه می‌خواهد باشد. در بحث ما این‌طور است.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo