1405/07/28
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (رابع) فی أن الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود وخواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود وخواص کل منها /فصل (رابع) فی أن الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
تقریر ملاصدرا از دلیل دوم قاعده وجوب من جمیع الجهات و پاسخ به اشکال:
دلیل دوم برای اثبات قاعده وجوب من جمیع الجهات گفته شد، اشکالی بر آن مطرح شده بود، ملاصدرا برای اینکه از این اشکال پاسخ بدهد، یک بار دیگر دلیل را تقریر میکند که البته تقریرش خیلی تفاوتی با اصل تقریر قوم ندارد، یک تفاوت جزئی دارد، سپس پاسخ از این اشکال میدهد، حاصل تقریر ایشان این است که اگر ما واجب را بما هو هو در نظر بگیریم، با صرف نظر از هر غیری، یا این صفت و حکم مفروض برای او واجب و ضروری است یا عدمش برای او ضروری است، یکی از این دو تا بیشتر نمیشود، فرض سوم ندارد، اگر گفتیم با وجود این صفت واجب است، در حالی که فرض ما این بود که این صفت از ناحیه غیر است، همان خلفی که گفته شد پیش میآید، در جانب عدمش هم همین طور است.
نکته ظریف و دقیقی که اضافه دارد این است که اینجا واجب را با یک چیزی در نظر گرفتید، یعنی واجب را با این صفت ملاحظه کردید، میگویید واجب، با این صفت واجب است، پس معنایش این است که اگر این صفت نباشد، واجب واجب نیست، معنای سخنش این است که وقتی میگویید واجب دارای این صفت است، یعنی واجب است با وجود یا عدم صفت.
بر این تقریر همان سؤال وارد میشود که شما این صفت را ملاحظه کردید، ولی دلیلش را و سببش را ملاحظه نکردید، از این عدم الملاحظه لازم نمیآید که در واقع نیست، همان اشکالی که در اصل استدلال مطرح شد.
الف) تفصیل پاسخ ملاصدرا:
نکته و پاسخ اساسی ملاصدرا در حل این اشکال و تتمیم این برهان این است که شما در مورد چیزی که ذاتش عین وجود نباشد این سؤال را میتوانید بکنید؛ مثل ماهیت، که ماهیت من حیث هی «لا موجودة و لا معدومة»، انسان من حیث هو «لا کاتب و لا غیر کاتب» است، ولی در متن واقع یا کاتب هست یا کاتب نیست، چرا در مورد ماهیت میتوانیم چنین انفکاکی داشته باشیم؟ چرا میتوانیم بگوییم خود ذاتش به خودی خود هیچ کدام از این اوصاف را ندارد و این معنا، این نحو اعتبار منافاتی ندارد با اینکه در متن واقع یکی از طرفین این اوصاف برای ماهیت ثابت باشد؟ مثلاً ماهیت من حیث هی لا موجودة و لا معدومة، ولی در متن واقع یا موجود یا معدوم است، پس بین حکم ماهیت من حیث هی با حکم ماهیت در متن واقع تفاوت است، چرا در مورد ماهیت میشود این تمایز را گذاشت؟ به سبب اینکه ماهیت ذاتی در آن لحاظ میشود که این ذات غیر از متن واقع است، حقیقت ماهیت عین الوجود نیست، ذاتش متن واقعیت نیست، چون ذات ماهیت متن واقعیت و عین الوجود نیست، پس میتوانیم حکم ذات من حیث هی را با حکم متن واقع جدا کنیم و بگوییم ماهیت من حیث هی لا موجود و لا معدوم، اما به حسب متن واقع یا موجود و یا معدوم است.
در مورد خداوند ما نمیتوانیم بگوییم ذات خداوند غیر از متن واقع است، اصلاً چنین انفکاکی در مورد خدا غلط است، پس در مورد واجب نمیتوانید بین ذاتش و متن واقعیتش تفاوت بگذارید، و بگویید ملاحظه نکردیم اما در واقع او هست یا نیست، به محض اینکه ذات خدا را ملاحظه کردید، یعنی متن واقعش را ملاحظه کردید.
پس این چیزی که ذات الهی و متن واقعیت است، یا با این صفت هست، به حسب متن واقع این طوری است، بنابراین اینکه ملاحظه کردیم یا نکردیم، و به دنبالش آن خلفی که گفتیم پیش میآید، دیگر مطرح نیست.
پس اینجا آن نکته اساسی در پاسخ اشکال، توجه به این معنا است که مقایسه واجب با ماهیت و تمایز گذاشتن این گونه درست نیست، آن عدم الملاحظه در ماهیت معنا میدهد، میتوانید بگویید ملاحظه نکردیم، اما در متن واقع این یا هست یا نیست، ولی نسبت به واجب ملاحظه نکردن معنا نمیدهد؛ چون ذاتش متن واقع است، این نکته پاسخ آن اشکال و سؤال است، این حاصل مطلب است.
شاگرد: شق دوم اشکال چه میشود؟
استاد: شق دوم که اصلاً فرض محال بود، دنبالش محال است، آن خودش محال بود، یعنی اینکه واجب را با فرض رفع وجود و عدم شیء ملاحظه کنید، این خودش غلط است، [مستشکل] فرض اول را انتخاب میکند، چون مستشکل گفت یا مقصودت این است یا مقصودت دیگری است، میگوییم مقصود همان [اولی] است، ولی در واجب آن معنا را نمیدهد، آن عدم الملاحظه معنا نمیدهد.
متن کتاب
فالأولى أن يقرر الحجة المذكورة هكذا:[1]
توضیح: ایشان ابتدا حجت را مرتبتر تقریر میکند، ولی تقریر، نزدیک به خود تقریر آنها است، یک اندماجی در عبارات [تقریر قوم] وجود داشت، ایشان منظمتر تقریر کرده است.
إذا اعتبرت ذات الواجب على الفرض المذكور من حيث هي هي بلا شرط أي مع قطع النظر عن ذلك الغير وجودا وعدما
توضیح: اگر کسی ادعا کرد که یک صفتی با توجه به غیر به خداوند نسبت داده میشود، مثل صفات فعلی، خالق به خدا نسبت داده میشود به شرطی که مخلوق را ملاحظه کنیم، میگوییم ذات خدا من حیث هی خودش را در نظر بگیرید با صرف نظر از آن مخلوق، یا خالق هست یا نیست. پس ذات واجب من حیث هی بلا شرط با صرف نظر از آن غیر ملاحظه کنید.
فإما أن يجب وجوده مع وجود تلك الصفة و هو محال
توضیح: یا میگوییم خدا مثلاً خالق است ولی بدون آن مخلوق، مخلوقی که میخواهد از ناحیه او صفت خالقیت بیاید، معنایش این است که خداوند متلبس به خالقیت شد اما بدون اینکه آن علتش باشد،این نیز محال است.
لاستحالة وجود المعلول مع قطع النظر عن وجود العلة
توضیح: چون بنا به فرض علت اتصاف خدا به خالق ملاحظه مخلوق و انتزاع از آن بوده است، این محال است، این جانب ایجابیش بود، جانب سلبیش هم همین است.
أو مع عدم تلك الصفة وهو أيضا محال بعين ما ذكرناه
توضیح: یعنی خداوند متصف به سلب خالقیت بشود، مثلاً در این مثالی که گفته شد.
ولا يخفى أن وجوب الذات لا يخلو في نفس الأمر عن هذين الأمرين المستحيلين على تقدير اعتبار الذات بلا شرط
توضیح: این نکتهای است که در تقریر اضافه کرده است تا مطلب را واضح کند، وجوب ذات واجب در نفس الامر از یکی از این دو طرف بر فرض ملاحظه بدون شرط خالی نیست، در نفس الامر یا این حکم و صفت بدون آن علتش هست، یا نیست، هر دو غلط است.
فيكون وجوب الذات مستحيلا لو لم يعتبر مع الشرط فلا بد من اعتباره
توضیح: نتیجهاش چیست؟ پس اتصاف خداوند به خالق محال است الا اینکه شرط را ببینیم، اتصاف خداوند به خالق بودن محال است الا اینکه مخلوق را ببینیم.
وهو تالي الشرطية، فثبتت الملازمة وبطلان التالي معلوم فيلزمه بطلان المقدم
توضیح: بر اساس این نکتهای که ایشان اینجا در تقریر گفت، پس آن استدلال به همان منوال که گفتند آن نتیجه را میدهد، یعنی پس باید اتصاف خداوند به خالقیت متوقف بر غیر باشد، این هم که در آن قسمت قبلی گفتیم، یا با این واجب است یا بدون این واجب است، در هر دو صورتش پس وجوب مشروط شد، در هر صورت وجوب ذاتی ازلی مشروط به این شرط شد، این با آن واجب بودن پس منافات دارد. اگر این محذور نهایی را شما میخواهی رد کنی، تمام مقدماتش را باید رد کنی، پس اصل آن مطلبی که یک حکمی به خداوند با ملاحظه غیر نسبت داده میشود غلط است، هر حکمی به حق نسبت میدهید، سلبی یا ایجابی، آن به ضرورت ازلی بدون ملاحظه غیر است. غیر مدخلیتی ندارد.
دوباره مستشکل همان سؤال را میپرسد، گفتید بدون ملاحظه، عدم الملاحظه معنایش عدم وجود آن غیر نیست که به دنبالش آن تالی فاسدها را بخواهید بار کنید.
وليس لقائل أن يقول: عدم اعتبار العلة وجودا وعدما ليس اعتبارا لعدم وجودها وعدم عدمها
توضیح: ملاحظه نکردن و اعتبار نکردن علت چه در جانب وجود یا عدمش، به معنای اعتبار عدم العله نیست، [بعبارتی] معنایش عدم وجود علت، یا عدم عدم علت نیست، شما نگاه نکردید، ولی در متن واقع شاید باشد یا نباشد، یکی از این دو است، اگر معنایش این نیست، پس آن نتیجه هم حاصل نمیشود.
حتى ينافي تحصّل معلولها وجودا وعدما[2]
توضیح: عدم اعتبار علت، عدم الملاحظه علت، به معنای نبودنش نیست تا از این نبودن، نبودن علت را ولی وجود معلول را نتیجه بگیرید، یعنی بگویید معلول هست علتش نیست، عدم الملاحظه یک مطلب است، این سخن عدم علت را نتیجه نمیدهد.
والحاصل أن عدم اعتبار العلة بحسب العقل لا ينافي حصول المعلول بها في الواقع
توضیح: ملاحظه نکردن علت در اعتبارات عقلی منافات ندارد که معلول به برکت علت در متن واقع موجود باشد.
وأيضا كما أن اعتبار الماهية من حيث هي هي ليس اعتبارا لوجود ما يلحقها أو عدمه، ومع ذلك لا تخلو الماهية عن أحدهما في الواقع
توضیح: مثل اعتبار ماهیت من حیث هی که میگوییم وقتی ماهیت را به خودی خود نگاه میکنیم این به معنای ملاحظه وجود لواحقش یا عدمش نیست، ولی در متن واقع یکی از این دو است.
فكذلك في الفرض المذكور نقول: اعتبار ذات الواجب بلا اعتبار وجود صفته وما يكون سببا له وعدمها وما يتحصل ذلك العدم به
توضیح: این نحو ملاحظه واجب، یعنی ذات واجب را بدون ملاحظه آن صفت یا سبب صفت در نظر بگیرید، بدون ملاحظه عدم صفت «و ما یتحصل ذلک العدم» یعنی همان سبب این عدم صفت، اینکه شما واجب را این گونه در نظر بگیرید.
لا ينافي حصول أحد الطرفين والسبب المقوّم له
توضیح: این منافات ندارد که یکی از این طرفین صفت یا آن علتش وجوداً و عدماً حاصل باشد، پس اشکال را پاکیزهتر بیان کرد.
لأنا نقول: مرتبة الماهيات التي يعرضها الفعلية والتحقق من خارج ليست وعاء للكون الواقعي لشيء ولا لعدمه
توضیح: [پاسخ این است که] مرتبه ذات ماهیت نه مرتبه تقرر وجود است، نه تقرر عدم است.
إذ لا يحصل لها أمر غير ذاتها وذاتيها إثباتا ونفيا
توضیح: چون برای این مرتبه ماهیت چیزی غیر از ذات و ذاتیاش حاصل نمیشود، چه اثباتی چه نفی، یک چیزی از او ذاتش را اثبات میکنید، غیر ذات هم سلب میشود.
ولا علاقة لها مع غيرها وجودا وعدما
توضیح: آن مرتبه ذات ماهیت علقهای با غیر ندارد، «وجوداً و عدماً».
فلذلك يمكن للعقل ملاحظتها مع عدم ملاحظة الغير وإن كان مصحوبا لها غير منفك عنها في الواقع
توضیح: چون این چنین است که آن مرتبه ذات غیر از مرتبه واقعیتش است، پس عقل میتواند ماهیت من حیث هی را ملاحظه بکند، غیر را در این مرتبه ملاحظه نکند، ولی در متن واقع همین غیر با آن هست، اگر چه که آن غیر در واقع مصحوب این ماهیت باشد، ولی در مرتبه ذاتش او را نگاه نکردیم.
بخلاف الوجود الذي هو عين الواقع لغاية فعليته وفرط تحصله، فلا يمكن أن يكون مرتبته بحيث لا يكون لها تعلق بشيء لا وجودا ولا عدما
توضیح: ولی در مورد واجب اینگونه نیست، نمیشود ذات واجب را ملاحظه کنید، بعد بگویید این ذات را به خودی خود میبینیم، و به هیچ چیز غیر او کار نداریم، اینجا یک نکتهای و اشاره دقیق و غیر مستقیم به آن حرف خودش بر اساس آن مبانی و نتیجهای که از آن میگیرد، دارد.
آن کسی که میگوید ما ذات واجب را ملاحظه میکنیم کار به غیر نداشته باشیم، این ذهنش ناخواسته دارد خدا را محدود میکند، چون یک ذاتی برای خدا فرض میکند، یک وجودی اگرچه به زبان میگوید ذات عین الوجود است، یک وجودی فرض میکند، بعد یک چیزی که غیر او است، این غیر فقط یک لفظی است که ما داریم میگوییم، و الا به محض اینکه ذات واجب را شما ملاحظه کردیدد و از آن طرف هم گفتید همه اشیاء عین ربط محضاند، ملاحظه ذات واجب یعنی ذات یعنی ملاحظه همین اشیاء، در ملاحظه واجب، این روابط موجود به همین ذاتاند و همین ذات هم بسیط است، نه اینکه یک تکهاش را [به عنوان ذات] نگاه میکنیم، یک تکهاش هم این روابطاند که به ذات چسبیدهاند، اما آن مرتبه بالا را فقط ببینیم، این طور که نیست، ذات واجب بسیط است، ملاحظه ذات، یعنی ملاحظه این روابط، نمیتوانید بگویید من چیزی را واجب را میبینم، چیزی را با او نبینم، پس اصلاً واجب را ندیدید، او مقوم وجود اینها است، یا واجب را دیدید، و همه را با او دیدید، یا اگر چیزی با او ندیدید، یعنی اصلاً معدوم است، نیست، پس چون فرط فعلیت و وجود نامحدود است، ملاحظه او یعنی ملاحظه همه چیزهایی که با او مرتبطند، اگر کسی نمیبیند، او یعنی در واقع واجب را درست اصلاً ملاحظه نکرده، این را دقت نکرده است.
این نکته این را میگوید، به خلاف وجودی که عین واقع است، نه اینکه عین یک مرتبه واقع است، اصلاً متن واقعیت یعنی واجب، وجود بالذات، بقیه هم روابط محضاند، بقیهای که کنار وجودش باشد نیست، موجود به وجودش است، پس او متن واقع است، ولی اگر توجه به این نشد، ناخواسته ذهن دوباره به آن محدود کردن وجود برمیگردد، میگوید واجب را بدون ملاحظه دیگری در نظر میگیریم، از اول تصورش از واجب غلط است.
به خلاف وجودی که عین واقع است «لغایة فعلیته و فرط تحصله»، پس نمیشود مرتبه واجب را در نظر بگیرید، و بگویید تعلقش را به چیزی کار نداریم، یا واجب ملاحظه شد، تعلق به همه این وجودات برایش هست، اگر هم چیزی تعلق نیست، فقط یک چیزی است که ما در زبان داریم میگوییم، یعنی هیچ استف یعنی مخلوق نیست دیگر، نیافریده است.
كيف وهو ينبوع الوجودات ومنشأ الأكوان وملاك طرد الأعدام وردّ الفقدان ورفع البطلان عن الأشياء القابلة للوجود
توضیح: منبع هم که گفته شد، نه اینکه این فروعات از او فاصله گرفتند، این فرع، به عین وجود خودش موجود است، خودش طرد عدم از این ماهیتی میکند که ما در ذهن تصور میکنیم، خود این متصوَّر و متصوِّر و اعتباراتش هم به وجود خودش موجود است، کلاً سر غیرتش، غیری در میان نگذاشته است، کسی در توهمات که آن هم تعقلات خودش است، خودش تعقل کند، یک نحو از تعقلات واجب، همین ملاحدهاند، ضعیفترین مراتب ظهوراتش را تعقل کند.
فمرتبة وجوده في ذاته إما بعينه مرتبة وجود معنى آخر
توضیح: این مرتبه ذات واجب یا به عینه همان مرتبه هر کمالی است از باب عینیت ذات و صفات است، واجب، یعنی علم، واجب، یعنی قدرت، پس مرتبه وجودش در ذات یا به عینه مرتبه وجود یک معنای دیگری در صفات کمالیه است.
إذ هي التي درجتها في الوجود درجة ذاته تعالى بذاته، أو مرتبة عدمه
توضیح: یعنی واجب را ملاحظه کردید، یا هر کمالی که ملاحظه کردید و به تبعش این وجود رابط را ملاحظه کردید، یا اگر چیزی نیست یعنی هیچ چی نیست، اگر عدم با او ملاحظه شد، یعنی هیچ. در هیچ مرتبهای چیزی نیست.
أو مرتبة عدمه لقصور ذاته في الوجود فلا يسابق الواجب فيه ولا يسع له إلا أن يكون متأخرا عنه بمراحل لائقة به فيكون عدمه سابقا على وجوده بتلك المراحل
توضیح: یعنی عدم آن کمال یا اگر این وجودات رابط را [در نظر گرفتید]، این را کسی نمیگوید مرتبهاش مرتبه ذات واجب است، ولی موجود به وجود واجب است، پس مساوق با واجب نیست و برازنده او نیست و او را در بر نمیگیرد، الا اینکه از او متاخر باشد، یعنی «عن الواجب»، به مراحلی که لایقش است، هر کدام از این وجودات رابط را به عنوان این مخلوق که ملاحظه کنید، این تاخرش از مقام ذات بدون اینکه خارج از حیطه وجود باشد، به حسب مراتب تنزل است.
وتضاعف الإمكانات وإعداد مراتب الفقر
توضیح: اینکه این وجودات رابط خودش نحوههای مختلفی دارد.
لأجل تضاعف النزولات والقصورات عن الوجود التام الغني عما عداه بالذات
توضیح: پس چه از حیث این وجود رابط که تاخر و تنزل از مقام ذات دارد ملاحظه کنیم، چه از حیث اسناد احکام و اوصاف ملاحظه کنیم، یا واجب هست اینها هم هستند، یا جانب سلبیش به او نسبت داده میشود، و اگر غیر این شد آن محذوراتی که گفته شد پیش میآید.
فقد ثبت أن كل صفة مفروضة له تعالى يكون لها مع اعتبار ذاته تعالى بذاته، يكون لها إما الوجود أو العدم
توضیح: هر حکم و صفتی که برای حق تعالی بخواهید نسبت بدهید، برای آن صفت یا آن حکم با ملاحظه ذات، بین «إما» و «لها» فاصله افتاده است، اشتباه نخوانید، «یکون لها إما الوجود او العدم»، یعنی این صفت یا حکم یا هر حیثیتی، یا بالضرورة الازلیه برایش هست یا بالضرورة الازلیه سلب میشود، حال سوم ندارد، این معنا لوازم خیلی عمیق و دقیق و غیر قابل گفتنی هم دارد، بعضیهایش هم بگویید ممکن است کسی سوء برداشت کند، نسبت به هر چیزی در عالم که شما این را ملاحظه کنید، یا بالضروره هست یا بالضروره نیست، اعم از اینکه آن چیزی که ملاحظه کردید از قبیل صفات باشد یا ذوات باشد یا حالات و کمالات مَفاض بر ذوات باشد، توجه داشته باشید.
وأيّا ما كان يلزم اعتبار علته معه
توضیح: هر کدام از جانب وجود یا عدم باشد، باید اعتبار علتش را داشت.
إذ كما أن حصول ذي السبب وجودا وعدما مستفاد من حصول سببه وجودا وعدما، فكذلك اعتباره وتعقله مستفاد ان من اعتبار سببه وتعقله کذالک
توضیح: اینکه گفتیم در جانب وجود و عدم [اینگونه است]، به لحاظ ملاحظهاش هم همین طور است، یعنی همان طور که وجود علت، منشأ وجود معلول است، ملاحظه علت در اعتبار عقل، اگر ملاحظه درست باشد، به معنای ملاحظه آن معلولش هم هست، در متن واقع وجود علت منشأ وجود معلول است، یا عدمش برای عدمش است، اگر کسی به لحاظ اعتبار عقلی علت را بشناسد، باید در همین ملاحظه عقلی معلول را هم بشناسد، اگر نشناخت، معنایش این است که علمش به علت علم درست نبوده است، و الا نمیشود که شما بپذیرید در متن واقع وجود علت منشأ وجود معلول است، اما در ذهن ما علم به علت منشأ علم به معلول نباشد، و الا این علم، علم نیست، اگر علم علم تام باشد، ملاحظه او یعنی ملاحظه معلول، توجه داشته باشید، پس اگر کسی علم به مثلاً حق تعالی پیدا کرد، معنایش این است که علم به همه اشیاء پیدا کرده است، اگر ما از علم به خداوند و شناخت خدا سخن گفتیم و از او علم به اشیاء نشأت نگرفته است، یعنی پس این علم ما، علم نیست، خیال علم است.
همین طور است اعتبار و تعقلش، یعنی اعتبار و تعقل آن معلول، این «اعتباره» یعنی ذی السبب، علم به این ذی السبب و علم به این معلول مستفاد از اعتبار سبب و علم به همان سبب و علت است.
هذا غاية ما يتأتى لأحد من الكلام في هذا المرام[3]
توضیح: در نتیجه این طوری این برهان را تصحیح کردیم، نجاتش دادیم، یک سخن دیگر هست که حالا آن با مطلبی شیخ دارد و ایشان رد میکند.