1405/07/27
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (رابع) فی ان الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (رابع) فی ان الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
اول یک نکتهای را در مورد اصل ادعا بیان میکنیم، و بعد مطلبی در مورد صفات فعلی که با همین قاعده هم مرتبط است، عرض میکنیم، سپس دلیل دوم را میگوییم.
بیان اصل قاعده و نتیجهگیری:
ادعا این است که واجب الوجود بالذات، واجب من جمیع الجهات و الحیثیات ضرورتاً، ضرورتش ذاتی ازلی است، بر اساس این قاعده، هر حکمی، صفتی به هر حیث و اعتباری که به خداوند نسبت داده شود، این به نحو ضرورت است؛ پس هیچ حکمی به هیچ اعتباری، بالامکان به واجب الوجود نسبت داده نمیشود.
الف) صفت فعل:
یکی از ثمرات این قاعده، نفی آن معنایی است که عدهای از متکلمین در مورد صفات فعلیه میگویند؛ یعنی شما بر اساس این قاعده میتوانید نتیجه بگیرید که صفت فعلی به این معنایی که شایع شده است غلط است چون منافات با این وجوب من جمیع الجهات دارد، آنهایی که صفات را به ذاتی و فعلی تقسیم میکنند، بعد در صفات فعلی میگویند صفت فعلی یعنی صفتی که با ملاحظه غیر به خداوند نسبت داده میشود، مثلاً باید مخلوق داشته باشیم تا به خدا خالق بگوییم، پس اتصاف خداوند به خالق منوط به ملاحظه غیر است، ممکن است این معنا را با تعابیر مختلف بگویند، مرحوم آقای طباطبایی، بر خلاف سایر فلاسفه که صفت فعلی میگویند، تعبیرشان بین این افراد از همه دقیقتر است، [آقای طباطبای میگویند صفت فعل] یعنی چیزی که از فعل الهی انتزاع میشود و به ذات نسبت داده میشود و اتصاف پیدا میکند، اکنون غرض این است اگر صفت فعلی به این معنا که شما با ملاحظه غیر، حکمی و صفتی را به خداوند نسبت بدهید، چون آن غیر قطعاً ممکنالوجود است و واجب نیست، پس معنایش این است که آن غیر مدخلیت در اسناد این حکم به واجب دارد، پس اتصافش به نحو ضرورت ازلی نمیشود، این نکته گفته شد که روی آن تأمل کنید و متوجه بشوید که چرا حکیم نمیتواند قائل به این معنایی که در مورد صفات فعلی گفته شده است، باشد.
ب) بیان دلیل دوم بر ادعا:
و اما دلیل دومی که ایشان اقامه کردند، دلیل مشهور است، اولی از خودش بود، مدعا این است که واجب الوجود بالذات، واجب من جمیع الجهات بالضرورة الازلیه است، مقابلش میشود اینکه پس من جمیع الجهات واجب نباشد، یعنی ما جهتی، حکمی، صفتی داریم که به واجب اسناد داده میشود ولی بالضرورت نیست، بلکه بالامکان است، این معنایش این است که ذات واجب به خودی خود در اسناد این صفت یا حکم، کفایت نمیکند، پس باید غیر ملاحظه بشود و با ملاحظه غیر و با تحقق آن این صفت به او نسبت داده بشود یا سلب بشود، معنای علیت و اقتضایش هم همین است، اگر حکم و صفتی، خود ذات واجب به خودی خود برایش کفایت نکند، پس غیر علتش میشود، سلباً یا ایجاباً یا مثل لوازم ماهیت در شیئیت و اصل ماهیتش باشد.
استدلال میگوید اگر صفت بالغیر شد، معنایش این است که غیر، وجوداً و عدماً مدخلیت در این اسناد دارد، پس واجب بالذات، واجب بالذات نیست، پس ادعا این است «لو کانت الصفة بالغیر، فالواجب من حیث هی لیس بواجب» چگونه این تلازم را میخواهد اثبات کند که اگر صفت از ناحیه غیر بود، ذات واجب دیگر واجب نیست؟
مستدل میگوید اگر وجود صفتی یا عدم صفتی، از ناحیه غیر باشد، خود این ذات واجب را من حیث هو در نظر بگیرید، خود ذات را به خودی خود ملاحظه کنید؛ یا ذات به خودی خود، در اسناد این حکم یا سلبش کفایت میکند، یا ذات به خودی خود کفایت نمیکند، به عبارت دیگر، ذات من حیث هی، واجبٌ مع وجود الصفة بالضرورة الازلیه، یا هم ذات من حیث هی، واجبٌ مع عدم الصفة بالضرورة الازلیه، همواره این ضرورت، ازلی است؛ پس به عبارتی یا ذات به خودی خود، نسبت به این صفت واجد هست یا نیست، ذات به خودی خود که میگوییم یعنی آن غیر را که میگفتیم مدخلیت در اسناد دارد، ملاحظه نکردیم، ذات من حیث هی یعنی فقط خودش را ملاحظه کنید، اگر ذات من حیث هی کفایت برای اسناد این حکم به ضرورت ازلی میکند، معنایش این است که آن غیر مدخلیتی ندارد، در جانب سلبش هم همینطور است، اگر ذات من حیث هی، در عدم این صفت کفایت میکند، یعنی آن غیر مدخلیتی ندارد، این به خلاف فرض است، چون فرض ما این بود که اسناد این صفت از ناحیه غیر و با ملاحظه غیر است، پس خلف شد.
چرا هر دو طرف قضیه، هم جایی که صفت را اسناد میدهید، هم مقابلش که میخواهید نفی کنید، در هر دو صورت به خلف انجامید؟ چون فرض غلطی داشتید، اگر ذات من حیث هی، واجد صفت است یا فاقد صفت است و غیر مدخلیتی ندارد، خلاف فرض میشود، پس برای اینکه خلاف فرض نشود باید بگوییم ذات من حیث هی این حکم را ندارد، بلکه با یک شرطی که آن غیر است، وجود حکم یا عدمش، با یک شرطی این حکم به آن نسبت داده میشود، برای اینکه خلاف فرض پیش نیاید باید اینگونه بگویید که واجب الوجود من حیث هو واجب، ذات واجب من حیث هی، خودش به خودی خود واجب نیست، بلکه با یک شرطی واجب است، این همان محذوری است که گفتیم؛ یعنی واجب، با یک شرطی واجب است، و آن شرط هم همان غیر است، این حاصل استدلال است.
ادعا این است که «واجب، واجبٌ من جمیع الجهات»، ما نقیضش را ابطال میکنیم «لیس الواجب واجباً من جمیع الجهات، بل بالامکان»، حداقل یک صفت، حداقل یک حکم [اینطور باشد کافی است]، اگر واجب، صفت بالغیر داشته باشد، واجب بالذات نیست، چرا؟ میگوییم این واجب یعنی ذات من حیث هی، با قطع نظر از غیر، بالضرورت ازلی یا دارای صفت هست یا نیست، در هر دو فرضش که ذات من حیث هی، بدون غیر، چه دارا باشد چه نباشد، معنایش این است که پس آن غیر مدخلیتی در این صفت ندارد، در حالی که فرض اول ما چه بود؟ گفتیم صفت بالغیر است؛ پس برای اینکه این خلف پیش نیاید باید بگوییم او با توجه به غیر این صفت را دارد، پس «الواجب، واجبٌ بشرطٍ»، با یک شرطی واجب است، این هم که غلط است، واجب که با یک شرطی واجب نمیشود، واجب علیالاطلاق واجب است، پس به این نتیجه غلط از کجا رسیدیم؟ از آنجا که آن اول فرض کردیم صفت بالغیر باشد.
1) اشکال مستشکل بر استدلال: استدلال میگوید اگر صفت بالغیر باشد، پس واجب من حیث هی، واجب نیست بلکه با یک شرطی [واجب] است، چرا؟ چون اگر صفت بالغیر بود، ما خود واجب را من حیث هی در نظر میگیریم یا داراست یا نیست، هر دو صورتش به خلف میانجامد، برای اینکه به خلف منجر نشود شما همان سخن اول را باید بگوید، نتیجه آن سخن اول هم این است که پس واجب بدون شرط واجب نیست بلکه با یک شرطی واجب است.
مستشکل میگوید: از این استدلال نتیجه میگیریم که صفتِ واجب بالغیر است، اما اینکه ذات هم وابسته باشد، از این برنمیآید، [مستشکل] در مسیر این استدلال یک خدشهای میکند، میگوید: شما گفتید اگر صفت بالغیر باشد، ذات من حیث هی یا دارا هست یا دارا نیست، بر هر دو فرضش خلف مترتب شد، به تناقض رسیدید، برای اینکه به تناقض نرسید باید همان سخن اول را بگویید، نتیجه آن سخن، سخن غلط بعدی میشود که واجب، واجب نباشد، [مستشکل] میگوید مقصود از این ذات من حیث هی چیست؟ وقتی میگویید ذات واجب را من حیث هی ملاحظه کردیم، بدون غیر ملاحظه کردیم، بدون آن غیر، نسبت به این صفت یا دارا هست یا دارا نیست، یا واجد است یا واجد نیست، اگر مقصود شما از این ذات واجب من حیث هی، بدون غیر، یعنی بدون ملاحظه غیر، یعنی میگویید خداوند صفت بالغیر دارد، اما غیر را نگاه نمیکنید، پس به ضرورت ازلی این صفت را دارد، درحالی که چنین نتیجهای نمیتوانید بگیرید، شما غیر را نگاه نمیکنید، چون غیر را نگاه نمیکنید میگویید پس واجب به خودی خود دارای این صفت است، مغالطه این است، چون مقصود شما از این نفی غیر یعنی نفی ملاحظه، ملاحظهاش نکردید، استدلال گفت: «لو کانت الصفة بالغیر، فالذات من حیث هی واجدٌ له او فاقدٌ له»، یعنی فاقد این صفت یا این حکم است، ذات من حیث هی، معنایش چیست؟ یعنی ذاتی که با او چیزی لحاظ نشده است، معنای جمله شما این میشود که ذات واجب بدون اینکه چیزی همراه آن در نظر گرفته شود، یک صفت بالغیر دارد ولی غیر را در نظر نمیگیرید، ولی معنایش این نیست که آن غیر نباشد؛ از اینکه ملاحظه نمیکنید نمیشود نتیجه گرفت غیر نیست، چون نمیشود چنین نتیجهای گرفت، پس آن نتیجه شما هم غلط است، چنین ملازمهای وجود ندارد که بگویید چون صفت بالغیر دارد و من هم غیر را نمیبینم پس واجب بالذات، بطور مطلق واجب بالذات نیست، بلکه با شرط است، چرا چنین نتیجهای گرفتید؟ شما این شرط را نگاه نمیکنید، آن غیر را نگاه نمیکنید، از عدم ملاحظه، عدم وجودش پیش نمیآید، پس اگر مقصود شما از این که گفتید ذات من حیث هی به طور مطلق، واجب نیست، مقصود از این ذات من حیث هی ندیدن و ملاحظه نکردن است، معنایش این نیست که در واقع چنین غیری نیست ولی همچنان این صفت هست، که بعد به خلف بیانجامد.
مدعی گفت اگر صفت بالغیر باشد پس واجب، واجبِ بدون شرط نیست، بعبارتی اگر صفت غیری داشته باشد، پس واجب من حیث هی، به خودی خود، واجب نیست، بلکه با یک شرطی واجب است، برای اینکه این را اثبات کند، گفت یا ذات واجب، دارای صفت هست یا نیست؟ ذات واجب یعنی ذات من حیث هی، یا صفت را به ضرورت ازلی دارد، پس غیر مدخلیتی نداشت، یا ندارد، باز هم غیر مدخلیتی نداشت؛ این خلاف فرض شد، چون فرض ما این بود که صفت غیری است، پس باید بگوییم این ذات من حیث هی، دارای صفت است، برای اینکه خلف پیش نیاید، یعنی با یک شرطی این را دارد، پس من حیث هی واجب نیست، با یک شرطی واجب است.
مستشکل میگوید مقصودتان از این ذات من حیث هی چیست؟ عدم ملاحظه غیر، یا «عدم الغیر مطلقاً وجوداً و عدماً»؟ مقصود چیست؟ وقتی میگویید ذات واجب خودش به خودی خود دارا هست یا دارا نیست، مقصودتان چیست؟ یعنی غیر را نمیبینید؟ ذاتی که من حیث هی است یعنی ذاتی که فقط به او نگاه میکنیم به دیگری نگاه نمیکنیم، این ذات یا دارای صفت است یا نیست، بعد آن محذور لازم میآید، میگوید شما نگاه نکردید، ولی آن در واقع هست، چون هست صفتش نیز هست، یا نیست، هر جانب را بگیرید فرقی ندارد، پس ملازمه ندارد که ذات بدون ملاحظه غیر را در نظر بگیرید بعد بگویید چون دارای صفت هست پس خود ذاتش بدون شرط واجب است، بلکه [آن غیر] در واقع هست شما نگاهش نکردید، او از این جهت واجب است، میخواهد بگوید خلف پیش نمیآید، چون محذور این بود که خلف پیش میآید، [مستشکل] میگوید خلف پیش نمیآید.
2) احتمال دوم: من حیث هی به چه معناست؟ یک احتمال این بود که این من حیث هی یعنی عدم ملاحظه غیر، احتمال دوم رفع الغیر به طور مطلق است، وقتی میگوییم ذات من حیث هی، یعنی غیر را به طور مطلق، چه غیر به معنای وجود غیر، چه به معنای عدم غیر، را رفعش کنید، ذات من حیث هی واجب، دارای این صفت است، یا دارای این صفت نیست، ذات من حیث هی یعنی ذاتی که نه وجود غیر با او هست، نه عدم غیر با او هست، نه اینکه من نگاه نکردم، ملاحظه مقضود نیست، رفع الغیر مطلقاً، یعنی رفع وجود غیر، رفع عدم غیر، اینگونه ذات واجب را دارید، ذاتی که وجود شیء، وجود آن علت، آن چیزی که مفیض صفت است، وجود او هم نیست عدمش هم نیست، این ذات واجب من حیث هی را میگویید یا دارای صفت هست یا دارای صفت نیست، هرکدام باشد نتیجهاش این میشود که پس واجب من حیث هی واجب نیست، [مستشکل] میگوید درست است، ملازمه داریم، یعنی واجب را با وجود آن علت و با عدم آن علت، هر دو را رفع کنید، ذات واجب این چنینی که وجود و عدم غیر از او رفع شده است، بدون شرط واجب نیست، میگوییم بله، بدون شرط واجب نیست، ولی این اشکالی ندارد، ما به یک محال رسیدیم، میگوییم واجب، واجب نیست، این محال از یک محال دیگر بدست آمد، محال اولی که فرض کردید این بود که گفتید ذات واجب من حیث هی، یعنی رفع الغیر وجوداً و عدماً، یعنی واجبی که نه وجود علت با اوست نه عدم علت با اوست، این خودش محال است که واجب نه عدم شیء با او باشد نه وجود شیء با او باشد، این معنایش ارتفاع نقیضین است، این محال یک محال دیگری را نتیجه میدهد که مقید شدن واجب باشد و اینکه وجوبش مشروط به شرط باشد، این هم اشکال دارد، میشود که یک محال مستلزم محال دیگر باشد، مثل اینکه بگوییم اگر اجتماع نقیضین جایز بود، اجتماع ضدین هم میشود، اینجا هم میگوییم واجبی که من حیث هی است، یعنی نه وجود شیء با اوست نه عدم شیء با اوست، چنین واجبی که نه وجود و نه عدم با اوست، با یک شرطی واجب است، این محال است، این محال نتیجه یک محال دیگر است، ملزوم یا لازم یک محال دیگر است، اشکالی ندارد.
پس اینجا که شما گفتید واجب من حیث هی، به طور مطلق واجب نیست، بلکه با شرط واجب میشود، تفسیر میکنیم که مقصودتان از این ذات من حیث هو چیست، یا شما ملاحظه نمیکنید، یا مقصود این است که «من حیث هی» یعنی دو طرفش را بردارید، مثل ماهیت، میگوییم ماهیت من حیث هی یعنی وجود و عدم را بردارید، در مورد واجب، وجود این علت غیری بیگانه را بردارید، عدمش را نیز بردارید، واجب را اینگونه اعتبار کنید، واجبی که وجود و عدم شیء دیگر با او اعتبار نشده است، آن وقت بدون شرط واجب نیست، پس یک محال یک محال دیگر را نتیجه داد، این که مطلوب را اثبات نمیکند، اما آن اولی هم اگر باشد، تلازم ندارد.
بنابراین مستشکل میگوید: بر اساس این استدلال، شما فقط میتوانید اثبات کنید که صفت بالغیر است، و اینکه واجب بالذات، صفت بالغیر داشته باشد، صفتی با توجه به غیر به او نسبت داده بشود، اشکالی و محذوری ندارد، پس همان اصل ادعا است.
اگر این صفت بالغیر مستلزم ترکیب در واجب باشد، مستلزم مقید شدن واجب، محدود شدن وجوبش باشد، یا مستلزم این باشد که ضرورت، ازلی نشود، ضرورت ذاتی یا وصفی بشود، اشکال دارد، ولی هیچکدام از اینها پیش نمیآید، پس این استدلال، مدعا را ثابت نمیکند.
متن کتاب
و ثانيتهما: أن ذاته لو لم تكن كافية فيما له من الصفات لكان شيء من صفاته حاصلا له تعالى من غيره[1]
توضیح: اگر خود ذات برای اسناد صفتی و حکمی کفایت نکند، مثل صفات فعلی که قائلان به آن میگویند.
فيكون حضور ذلك الغير و وجوده علة لوجود تلك الصفة فيه تعالى، و غيبته و عدمه علة لعدمها
توضیح: اگر ذات به تنهایی کافی برای اسناد این حکم و صفت نباشد، پس حضور غیر، علت این صفت و عدمش علت عدمش میشود. تعلیل و اثبات این ادعا چیست که آن غیر، وجوداً و عدماً مدخلیت پیدا میکند؟ این اقتضای علیت است، این «و ذلك» تعلیل این عبارت است؛
و ذلك لأن علية الشيء للشيء يستلزم كون وجود العلة علة لوجود المعلول و عدمها لعدمه و شیئیتها لشیئیته
توضیح: علیت شیء برای شیء دیگر، که در بحث ما، این شیء اول همان غیر است، آن «للشیء» که شیء دوم باشد آن صفت و حکم است، این علیت مقتضی این است که وجود علت، علت وجود معلول، عدمش علت عدم معلول، شیئیتش هم برای شیئیت، یعنی شیئیت ماهویش علت لوازم ماهویش باشد.
و إذا كان كذلك لم يكن ذاته تعالى إذا اعتبرت من حيث هي بلا شرط، يجب لها الوجود
توضیح: بین «بلا شرط» و آن «یجب» یک ویرگول بگذارید که با هم نخوانید. هنگامی که اینچنین باشد یعنی صفت بالغیر باشد، پس ذات را من حیث هی، بدون هیچ شرطی در نظر بگیرید و اعتبار کنید، پس دیگر وجود برایش واجب نیست، میخواهیم تلازمش را در اشکال نفی کنیم، آن مستشکل میگوید اصلاً ملازمه اینجا وجود ندارد، یا در یک فرضش هم هست که اشکال ندارد، این قضیهای است که بعد به آن اشکال میشود، دلیل چیست؟ چرا چنین تلازمی بین این مقدم و تالی هست؟
لأنها إما أن یجب مع وجود تلك الصفة، أو یجب مع عدمها
توضیح: این ذات، ذات من حیث هی، یا با وجود صفت، یا با عدم صفت واجب است، یعنی یا دارا هست یا دارا نیست.
فإن كان الوجوب مع وجود الصفة المذكورة لم يكن وجودها من غيره لحصولها بذات الواجبة من حيث هي هي بلا اعتبار حضور الغير
توضیح: اگر وجوب، وجوب ازلی هست با وجود صفت مذکور، واجبی که من حیث هی در نظر گرفتید، خودش را فقط، ذاتش را به تنهایی با قطع نظر از آن غیر در نظر گرفتید، اگر وجوب ازلی هست با وجود صفت مذکور، پس «لم یکن وجودها» یعنی وجود صفت از غیرش، «لحصول» از غیر واجب یعنی، «لحصول» این صفت به ذات واجب «من حیث هی هی بلا اعتبار حضور الغیر»، اگر خودش به خودی خود این صفت را دارد پس غیر ربطی نداشت، اینجا یک نتیجه پنهان دارد، این خلاف فرض اول شد، این خلف است، این با سخن اولتان که پیشفرض بود سازگار نیست، نکته هم این است، نکته قابل تذکر این است که اینجا ضرورت را فراموش نکنید که ضرورت ازلی است، وقتی میگوییم واجب با این صفت، این «با این صفت» را به معنای قید وصفی برایش نگیرید، ضرورت وصفی نباشد، ضرورت ازلی باشد.
و لو جعلت القضية وصفية لم يكن الوجوب له تعالى ذاتيا أزليا و إن كان مع عدمها لم يكن عدمها من عدم العلة و غيبتها
توضیح: این در جانب وجود صفت بود، در جانب عدمش هم همینطور است، اگر وجوب با عدم صفت باشد، پس واجب، با سلب این حکم واجب است، با این حکم سلبی هم واجب است، بدون ملاحظه غیر باز هم واجب است، پس خلاف فرض شد؛ یعنی عدم این صفت از ناحیه عدم العله نیست.
و لو جعلت الضرورة مقيدة لم تكن ذاتية أزلية، تعالى عن ذلك علوا كبيرا
توضیح: این ضرورتی که میگوییم با عدم این صفت واجب است، این مع العدم قید برایش نیست، و الّا ضرورت مقید میشود و ازلی نخواهد بود، «تعالی عن ذلک علوا کبیرا»، این هم آن نتیجه پنهانش است که خلف باشد، پس برای اینکه به این خلف دچار نشویم باید بگوییم واجب، با ملاحظه آن شرط واجب است.
وإذا لم يجب وجودها بلا شرط لم يكن الواجب لذاته واجبا لذاته، هذا خلف
توضیح: اگر واجب بدون شرط واجب نیست بلکه با یک شرطی واجب است، «لم یکن الواجب لذاته واجبا لذاته، هذا خلف».
بحث و تحصيل: و هاهنا إيراد مشهور، و هو أنه غاية ما لزم من هذا الدليل أن يكون وجود الصفة أو عدمها بالغير، لا أن يكون الواجب في ذاته أو تعينه متعلقا بذلك الغير[2]
توضیح: آنچه که از این دلیل لازم میآید، این است که وجود و عدم صفت از ناحیه غیر است، «لا أن يكون الواجب في ذاته أو تعينه متعلقا بذلك الغير» در مقام ذات، وجوب ذاتی نفی نمیشود، چرا؟
و ذلك لأنه إن أريد باعتبار الذات ملاحظتها مع عدم ملاحظة الغير، فالملازمة ممنوعة
توضیح: اینکه گفتید ذات من حیث هی، واجب، مقصودتان چیست؟ آیا عدم ملاحظه غیر است؟ ما نمیبینیم و نگاهش نمیکنیم؟ «فالملازمة ممنوعة»، اینکه بگویید من نگاه نمیکنم و میگویم صفت غیری است پس ذات واجب کافی شد، در واقع شما نگاه نکردید و اینگونه حکم میکنید، و الّا او کافی نیست، از طرف غیر دارد آن صفت میآید.
إذ لا يلزم من عدم ملاحظة أمر، عدم ذلك الأمر
توضیح: یعنی عدمش در واقع مقصود است، از عدم ملاحظه شما، عدم واقعیاش پیش نمیآید، بنابراین، پس با اینگونه معنا کردن من حیث هی، ملازمه نیست.
و إن أريد به اعتبارها مع عدم الغير في نفس الأمر وجودا و عدما
توضیح: اینکه گفتیم واجب یعنی وجود غیر و عدم غیر با او در متن واقعیت نباشد، وجود واجب نه ملازم وجود غیر باشد نه ملازم عدم غیر باشد، پس عدم الغیر مطلقاً، یعنی رفعش مطلقاً، هر دو را سلب کنید.
فالملازمة مسلمة، لكن بطلان التالي ممنوع
توضیح: یعنی [اگر] اول بگویید یک صفت بالغیر است، بعد بگویید این غیر را به طور مطلق بردارید، وجودش را هم سلب کنید، عدمش را هم سلب کنید، بعد بگویید واجب این صفت را دارد، این نتیجهای که شما میگویید میآید، ملازمه هست، «ولکن بطلان التالی ممنوع»، شما گفتید که پس واجب بدون شرط واجب نیست، بطلان تالی ممنوع است یعنی اینکه این واجب، واجب نیست، این نتیجه یک چیز دیگری شد، یک فرض محال کردید، نتیجه فرض محال یک محال دیگر است، اینکه درست است، درست است یعنی اینکه محال نتیجه محال میدهد، درست است، پس بطلان تالی ممنوع است.
فإن اعتبار الذات مع عدم الشرطين على الفرض المذكور محال، و المحال جاز أن يستلزم محالا آخر، و هو عدم كون الواجب واجبا، فلا يظهر بطلانه الخلف
توضیح: ملاحظه ذات و اعتبار ذات واجب با عدم آن دو شرط، یعنی عدم وجودش و عدم عدمش، یعنی هر دو را رفع کنیم، اعتبار ذات به این نحو خودش محال است، بالاخره شما هر شیئی که در نظر بگیرید یا واجب را با وجود او ملاحظه میکنید، ملازم وجودش است یا ملازم عدمش است، نمیشود بگویید نه ملازم وجود است نه ملازم عدم است، اگر هم چنین چیزی فرض کردید غلط و محال میشود، «والمحال جاز ان یستلزم محالا آخر»، یک محال فرض کردید، یک محال دیگر هم نتیجه داده است، آن محال دیگر هم این است که واجب، واجب نیست، مثل این است که بگوییم اگر واجب الوجود واجب الوجود نمیبود، عالمی هم نمیبود، ما هم نمیبودیم، درست است، پس محال جایز است که محال دیگری را به دنبال بیاورد، «و هو عدم کون الواجب واجبا، فلا یظهره بطلانه الخلف»، پس خلف، بطلان این را ظاهر نمیکند، شما از راه خلف میگفتید اگر اینطور نباشد خلف است، به دنبالش استدلال کردید، پس این خلف بطلان این استدلال را اینگونه ظاهر نمیکند.