1405/07/22
بسم الله الرحمن الرحیم
الفصل (رابع) فی ان الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الفصل (رابع) فی ان الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
فصل چهارم در یک قاعده مهمی نسبت به شناخت واجب است، حکما میگویند «واجب الوجودِ بالذات، واجبٌ من جمیع الجهات و الحیثیات» یعنی اگر از هر جنبه و حیث و جهتی، و به هر اعتباری أشیا را ملاحظه کنیم، از جهت این نسبت و ارتباطی که با حق دارد، واجب میشود.
توضیح قاعده:
مسئله اینجا یک طرفِ خلافی هم دارد؛ به یک جهتی و از یک حیثی ابنسینا یک اشکالی وارد کرده است، البته او قاعده را قبول دارد، اما در یک جایی یک نکتهای گفته است که با اطلاق این قاعده سازگار نیست، ادعا این است که شما از هر حیث و جنبهای خدا را در نظر بگیرید، آن نسبتش به خدا، واجب میشود؛ پس «واجب الوجودِ بالذات، واجبٌ من جمیع الجهات» مثلاً اگر یک ممکنی را از حیث ارتباط و استنادش به خداوند در نظر بگیریم، صدور آن از حقتعالی واجب میشود، این زیدِ موجود را از جهتی که به خدا مرتبط است در نظر بگیرید، صدورش واجب است، در اینجا ابنسینا گفته است اینطور نیست؛ اگر کمالات، و صفات را در نظر بگیرید، آن برای خدا واجب است؛ اما اگر از جهت ممکنات در نظر بگیرید، آیا واجب است که مثلاً این زیدِ موجود از خدا از این حیث صادر بشود؟ او [ابن سینا)]گفته است: خیر، از این حیث لازم نیست، حکم امکانی دارد؛ حکم امکانی در این انتساب دارد.
الف) سخن ملاصدرا:
ملاصدرا میگوید که «واجب الوجود، واجبٌ من جمیع الجهات و الحیثیات» است؛ هر چیزی که به حقتعالی نسبت بدهیم و آن به امکان عام جایز باشد، گاهی یک نقص را یا یک نظام غیر اتم و غیر احسن را نسبت میدهید که این اصلاً امکان عام ندارد، اما اگر چیزی به امکان عام جایز بود، بعد نسبت به حق از جهت اصدار آن، واجب میشود، این قاعده وقتی به این اطلاق اخذ شد، نتایجی دارد که بعضیهایش هم گفتنی نیست؛ یعنی انسان خودش باید در تأملاتش برسد، بعضی نتایج را نمیشود گفت.
ب) تفاوت نفی حالت منتظره با حرکت و تکامل:
یک قاعده دیگری داریم که ابتدا ایشان تفاوت این دو تا را با هم میگوید، وقتی که موجود مجرد و مادی را میخواهید بشناسید، میگویید یکی از تفاوتها این است که موجود مادی حالت منتظره دارد؛ یعنی یک امر بالقوه در آن هست، و از این قوه به فعلیت میرسد، پس کمال جدید برایش حاصل میشود؛ این موجود مادی است، اما در موجود مجرد، میگویید موجود مجرد حالت منتظره ندارد؛ یعنی کمالات او بالفعل است، پس مثلاً جبرئیل، هرچه که از کمال قابلیت بهحسب ذاتش داشته باشد، برایش فعلیت دارد؛ پس عبادت و عمل او موجب ارتقایش نمیشود؛ عقل دوم تکامل پیدا نمیکند که مثلاً جایگزین عقل اول بشود، ویژگی مجرد این است که حالت منتظره ندارد.
اگر کسی این معنا را برای موجود مجرد تصور کند، که یعنی یک امر جدید و کمال جدید برای او حاصل بشود، معنایش این است که او باید قوه داشته باشد؛ حصول امر جدید باید میسر باشد، امکانش باشد؛ پس یعنی مثلاً جبرئیل قابلیت و استعداد برای حصول، برای پذیرش کمال جدید داشته باشد، سپس این قابلیت به فعلیت این کمال منجر بشود، قوه و ماده به چه معناست؟ ماده یعنی اینکه این نحوه وجود ضعیف باشد، بتواند از این مرتبه ضعف به کمال بالاتر برسد، منظور ما از موجود مادی، یعنی موجودی که قابلیت تحول و تکامل دارد، پس باید ابتدا قابلیت کمال در آن باشد، سپس به فعلیت برسد، یعنی ابتدا ضعفی دارد، سپس ضعفش برطرف بشود، این معنای موجود مادی است، اگر موجود مجرد یعنی مجرد از این ماده و بدون این ماده است، یعنی بدون این ضعف است، اگر در همین چیزی که بدون ضعف تصورش کردید، بدون ماده تصورش کردید، بگویید قابلیت دارد که یک کمال جدید برایش پیدا بشود، پس یعنی ضعفی داشته است و برطرف شده است؛ این با اصل تجرد سازگار نیست.
البته یک مطلب را اینجا اجمالاً عرض میکنم، چون محل خلاف است و بعضیها هم به خاطر بعضی اموری که در شرع وارد شده است، از این قواعد مسلم فلسفی عبور کردهاند و ظواهر شرعی را هم درست نفهمیدهاند، این قواعد را هم نفهمیدهاند، بعد هم قائل به حرکت در مجرد میشوند و از این حرفها میزنند.
ادعا در اینجا این است که باید این موجود ضعیف باشد، قابلیت برطرف شدن ضعف در آن باشد و سپس این قوه مبدل به کمال بشود، وقتی که کمال حاصل شد، دیگر آن قوه قبلی نیست، آن زمینه و ماده قبلی نیست؛ این معنای حرکت است، این معنای تکامل است، وقتی در فلسفه حرکت و تکامل میگوییم، یعنی آن کمال اول و مقدمهای که نهایتاً منجر به آن کمال ثانی میشود، و با آمدن کمال ثانی، کمال اول معنا ندارد؛ همانطور که به زبان دیگر میگوییم با حصول فعلیت، بقای قوه و استعداد معنا ندارد، دانه گندم قابلیت بوته شدن دارد؛ اگر بوته شد که نمیتوانید بگویید قابلیت بوته شدن هم هست؛ پس یا قابلیت بوته است، یا خود بوته است، منظور از حرکت این است.
1) مسئله ترتب صور: مطلب دیگر که باید توجه داشت ترتب صُوَر است، نه تبدل صُوَر؛ ترتب صور در مرتبه مثال و مرتبه عقل و هم در مرتبه مشاهده تجلیات اسمائی [رخ میدهد]، این ربطی به حرکت به معنای فلسفی که میگوییم ندارد.
ترتب صور در اعلا مرتبهاش اگر معلوم شد، این مراتب نازلهاش واضح میشود، اگر کسی به مرتبه شهود تجلیات اسمائیه الهی برسد، تمام تجلیات اسمائی را شهود کند، آیا به یک مرحلهای و مرتبهای از شهود که خداوند تجلی دیگری نداشته باشد، میرسد؟ بعبارتی هرچه از تجلی بود برایش ظاهر بشود و خداوند تجلی جدیدی نداشته باشد؟ اینکه معنا نمیدهد؛ حقتعالی کمال نامحدود است، تجلیات اسمائی تناهی ندارد؛ یعنی هر تجلی بر این عارف مشاهِد، ظاهر شد، تجلی دیگری نیز هست، این به معنای مترتب شدن تجلی بر تجلی دیگر است، این حرکت نیست که آن تجلی قبلی، ماده تجلی بعدی بشود و مبدل به آن بشود؛ آن تجلی قبلی در مرتبه خودش باقی است، این حرکت به معنای فلسفی نیست، اگر کسی اسمش را میخواهد حرکت و اشتداد و هرچیز دیگری بگذارد، اشکال ندارد، ما بحث اصطلاحی و لغوی نداریم، حرکت در فلسفه، یعنی کمال اولی که با آمدن کمال ثانی آن اولی باید زایل بشود؛ این حرکت است و این متوقف بر ماده است و حکما که ماده را و حرکت را از مجردات سلب میکنند، به همین معنا سلب میکنند، اما اینکه تجلی اسمائی بر تجلی اسمائی دیگری مترتب بشود، و آن قبلی متبدل به آن بعدی نشود، این هست، و باید باشد.
عین این سخن در مورد اشراقات عقلی هم هست، اگر انسان به مرتبه عقل بالفعل و مستفاد رسید، بهرهمند از پرتوها و اشراقات عقلی است؛ ولی معنایش این نیست که اشراق عقلی متناهی شد، اگر یک فرد دیگری بعد از او به عالم عقل رسید، خودش یک موجودی در قوس نزول است، عقل مجردی به مرتبه تجرد عقلی رسیده است، حجابهای بین اینها که برداشته شد، از این انسان جدید بر آن سوابق اشراق هست؛ اقلش این است و نحوههای دیگرش هم هست، ولی معنایش این نیست که آن اشراقات عقلی قبلی تبدیل به اشراقات بعدی شده است، بلکه آن قبلیها در مرتبه خودش باقی است، و اشراق جدید برایش ظاهر شد، در مرتبه عالم مثال هم همینطور است، صور مثالی مادی نیستند، اجسام مثالی مجردند؛ اما هیچکدام مبدل به دیگری نمیشوند، و الا مادی میشوند؛ اما بر صورت مثالی، صورت مثالی دیگری مترتب میشود؛ مثل حرکاتی که اهل سعادت در بهشت جسمانی دارند، اصحاب یمین یا اصحاب مقربین، مقربین بهحسب مرتبه جسمانیشان منظور است، اینها بعد از هر فعل جسمانی و لذت جسمانی، یک لذت جسمانی دیگر [مشاهده میکنند]، ولی معنایش این نیست که آن قبلی تبدیل به بعدی شده است، این لذتها و این حرکات نامتناهی هستند؛ ولی از باب حرکت نیست، از باب ترتب اینها بر یکدیگر است.
این ترتب صور را، چه در مراتب تجلی تا این مراتب نازلهاش، با آن حرکت به معنای خروج قوه به فعل اشتباه نکنید، ما حتی در نفس خودمان یک چنین ترتب صُوِری داریم و این از باب حرکت نیست، شما اگر دو تا مقدمه ،صغری و کبری، را کنار هم بگذارید، بالضروره بر این مقدمتین، نتیجه مترتب میشود؛ ولی ترتب نتیجه بر مقدمتین به معنای تبدل مقدمتین به نتیجه نیست، این ترتب است، تبدل آن است که مقتضایش ماده است، مستدعی ماده است؛ باید قوه باشد تا آن صورت بعدی به صورت بعدی یا خودش متبدل بشود یا زایل بشود و صورت دیگری جایش را بگیرد؛ این تبدل و حرکت و ماده، در موجود مادی است، اما در موجود مجرد، ترتب صورتها هست.
این چیزی که اینجا گفته شد که از ویژگیهای موجود مجرد است، این است که او حال منتظره ندارد؛ یعنی قوهای که فعلاً استعدادش باشد، سپس بر این قوه و استعداد، صورتی و کمالی بیاید و با حصول این فعلیت و کمال، قوه زایل شده باشد؛ چنین چیزی در مجرد نیست، نفی حالت منتظره در مجردات به این معنا است، اما اینکه ترتب صور، چه صور مثالی، چه معقول و چه تجلیات الهی اگر نباشد، اصلاً معنایش این است که خداوند محدود است؛ ولی این معنا ربطی به این بحث حرکت در مجرد و اثبات ماده ندارد.
شاگرد: پس این مجردی که آن ترتب صور بعدی را هنوز ندارد و فاقدش است، این فقدان از کجا میآید اگر قوه نیست؟
استاد: اقتضای وجود او چنین است، مثل قوس نزول که به نحو ضرورت مترتب میشود، یک نحو تنزلی است، در وجودِ این مجرد هم همینطور است؛ ولی این سؤال به این خاطر پیش میآید که آن ترتب صور را زمانی تصور میکنید، این تقدم و تأخرش در زمان نیست که بگوییم این هنوز نیامده است؛ وقتی میگویید «هنوز نیامده»، یعنی در گذر زمان این کار میشود، این دوباره ماده است، ماده را و لوازم ماده را که گذر زمان است، در مجردات باید حذف کنید، لذا اگر موجود مجردی باشد که محیط به مجرد دیگر است، برای آن مجرد بالاتر، همه آنچه که برای این مرتبه نازل در این سیر ظهور دارد، حاضر است، برای خداوند این مراتب تجلیات نامتناهی، مراتب افعال نامتناهی و صور مثالی یا معقول نامتناهی، حاضر است؛ برای خدا چیز جدیدی نیست، برای این موجود محدود این ظهور و بروز دارد، از باب ظهور است، پس از باب به وجود آمدن یک شیء جدید نیست؛ توجه داشته باشید.
2) مثال برای تقریب به ذهن: یک مقدار این با وَهم مشکل پیدا میکند، برای اینکه تقریب به ذهن بشود که چطور در یک حکمی بهحسب یک مرتبه تغیر هست ولی به عینه آن چیزی که محکی این هست، ثابت است، مثلاً اگر یک قضیه کلی را در مورد افراد یک نوع بشناسید، مثلاً هر انسانی ناطق است، هر انسانی متعجب است، ضاحک است، یا قوه کتابت دارد؛ چه این حکم از قبیل ذاتیاتش باشد، چه از قبیل اعراض لازم و مفارق باشد، اگر این معنا را به وجه کلی شناختید، محکیِ آن چیست؟ محکی این معنای ثابت کلی که شناختید، آن مصادیق خارجی است، این زید است که ناطق است، زید است که کتابت دارد، زید است که ضحک دارد، اگر صد سال دیگر امر دیگری بیاید، آن نیز همین ضحک و کتابت و نطق را دارد؛ هزار سال دیگر هم همینطور است؛ هزار سال قبلش هم همینطور بوده است، اگر در گذر نامتناهی زمان دائماً این اضافه بشود، یعنی افراد جدید بیایند، ضحک جدید هم میآید، ناطق جدید میآید، فرد جدید میآید؛ آیا همه اینها، محکی و مصداق آن حکم کلی هستند یا نیستند؟ هستند، واضح است، آیا تجدد در ناحیه این مصادیق، علم جدید به شما در آن حکم کلی میدهد و موجب تغیر آن میشود؟ خیر؛ شما یک حکم کلی دارید، او تغییر نمیکند؛ اما محکی این حکم و مصادیقش کم و زیاد میشوند، و این اشکالی ندارد؛ با اینکه اینها نسبتش حکایتگری است، پس میشود که گاهی معرفت و شناختی داشته باشیم که از یک جهتی ثابت است، ولی از یک جهتی هم یک تغییری در آن هست.
آنچه که در مورد آن ترتب صور گفتیم هم اینطور است؛ یعنی بهحسب ارتباطی که با آن علتش دارد و این علت محیط است، از آن جهت تغییر نمیکند، از آن جهت ثابت است، از آن جهت ترتب چیزی بر چیزی نمیشود؛ ولی از منظر این موجود محدودتر که معلول مرتبه بالاتر است، یک نحوهای ترتب، یک نحوهای تغیر، ظهور امر جدید، و امثال این تعابیر هست، و آنچه که فلاسفه در نفی حرکت گفتهاند، میخواهند بگویند این نحو ظهور امور جدید، از قبیل آن حرکتی که ویژگی خاص عالم طبیعت است نیست، همچنین مقصود از موجود مجرد، نفی این ماده و این نحو تغیر خاص و نحو حرکت است، ما به آن ترتب صور، حرکت نمیگوییم؛ اگر کسی گفت آن هم حرکت است، [جعل اصطلاح کرده است].
سخن عرفا: عرفا یک توسعی در معنای حرکت میدهند، اصل صدور عالم را و اصل تجلی حق حتی در مرتبه احدیت، واحدیت را میگویند حرکت غیبیه است، حرکت حُبیه است؛ این یک اصطلاح دیگر است، در قوس نزول از ظهور تجلی در مرتبه احدیت تا مادون، همه را میگویند حرکت حُبیه است، بهحسب اصطلاح است؛ آن چیزی که در فلسفه با تقسیم مجرد و مادی میخواهد حاصل بشود و مقصود حکما است، نفی جوهر بالقوه هیولانی از برخی موجودات است که به آنها میگوییم اینها مادی نیستند، و لوازم این جوهر هیولانی از قبیل حرکت به معنای فلسفی، یعنی کمال اول در مقابل ثانی، و فضا و زمان و امثال اینها است، را باید از آن سلب کنید، اما اینکه به طور مطلق هیچگاه به هیچ نحوهای امر جدید ظاهر نشود، این ربطی ندارد، این یک معنای دیگری است، موجود ثابت محض که مطلقاً ظهور امر جدید برای آن معنا ندارد، حقتعالی است، برای حقتعالی تجلی جدید معنا نمیدهد، یک چیزی که نبوده است قبلاً معنا نمیدهد؛ ولی در سایر اشیاء این معنا میدهد، اما این ظهور امور جدید متفاوت است؛ ما به یک نحوهاش که ویژگی خاص عالم طبیعت است، حرکت میگوییم.
شاگرد: صفات فعل الهی هم حالت انتزاعی دارد؟
استاد: «اول ثَبِّتِ الارضَ ثم انقُش»، اول صفت فعل را اثبات کنید که معقول است، بعد بگوییم دارد یا ندارد، صفت فعل حرف بی معنایی است؛ آنچه که هست، مقام فعل است، و الا اگر چیزی خارج از ذات الهی است، خداوند به آن توصیف نمیشود؛ در حالی که این چیزهایی که یک عدهای از این حرفها به اسم صفت فعل گفتهاند، اینها موصوفش خداوند است، چون وقتی میگویید خدا خالق است، در واقع خدا را توصیف به خالق بودن میکنید؛ معنا ندارد که خدا توصیف به خالق بشود، بعد آن چیزی که مایه این اتصاف است خارج از ذات باشد؛ این غلط است، صفت فعل به لحاظ مبانی فلسفی غلط است.
متن کتاب
فصل فی ان الواجب لذاته واجب من جمیع جهاته[1]
المقصود من هذا ان الواجب الوجود لیس فیه جهة امکانیة، فان کل ما یمکن له بالامکان العام فهو واجب له
توضیح: آن بحث را در جای خودش خواندید که امکان عام با امکان خاص و ضرورت قابل اجتماع است، و از آن طرف هم در جانب امتناع قابل جمع است، نسبت به خداوند اگر میگوییم ممکن است این کار بشود، ممکن است اینطور باشد، معنایش این است که یعنی حتماً اینطور است، بالضروره اینطور هست.
أنه لیس له حالة منتظرة، فان ذلک اصل یترتب علیه هذا الحکم و لیس هذا عینه کما زعموا کثیر من الناس
توضیح: بعضیها بین این دو تا قاعده خلط کردهاند، نسبت به خداوند میگوییم «واجب الوجود، واجبٌ من جمیع الجهات و الحیثیات و کل ما یمکن له بالامکان العام فهو واجب له»، اما یک قاعده دیگر نیز هست، میگوییم حالت منتظره ندارد، اینکه حالت منتظره ندارد و «ما یمکن له بالامکان العام واجب»، این ویژگی مجردات است؛ یعنی در هیچ مجردی حالت منتظره نیست، هر چیزی که برای مجرد امکان داشته باشد، بالفعل است، اما مجرد، من جمیع الجهات واجب نیست؛ مجردات ماهیت دارند، از جهت ماهیت امکانیشان که واجب نیستند؛ پس این را باید جدا کرد که «الواجبُ واجبٌ من جمیع الجهات» یک قاعده است، اینکه حالت انتظاری ندارند قاعده دیگر است.
فان ذلک هو الذی یعد من خواص الواجب بالذات دون هذا
توضیح: آنچه که مربوط به حقتعالی است، این است که واجبٌ من جمیع الجهات است، اما قاعده دیگر [مجردات حالت منتظره ندارند] اختصاص به حقتعالی ندارد، مربوط به همه مجردات است.
لاتصاف المفارقات النوریة به اذ لو کان للمفارق حالة منتظرة کمالیة یمکن حصولها فیه، لاستلزم تحقق الامکان الاستعدادی فیه و الانفعال عن عالم الحرکة و الاوضاع الجرمانیة و ذلک یوجب تجسمه و تکدره مع کونه مجردا نوریا هذا خلف
توضیح: اگر برای مجرد حالت منتظره کمالیهای باشد که حصول این حال منتظره در آن مفارقِ مجرد امکان دارد، یعنی این مجرد را فرض کردید، جبرئیل را در نظر میگیرید، امکان دارد که این یک ترقی هم بکند، یک پله بالاتر برود؛ عقل دوم را در نظر میگیرید، میگویید امکان دارد که عبادتی بکند، جای عقل اول را بگیرد، معنایش این است که پس این کمالِ منتظر و قوه و استعداد برای آن دارد؛ پس تحقق امکان استعدادی، انفعال از عالم حرکت و اوضاع جرمانی است؛ یعنی اگر در چیزی قوه و امکان استعدادی است، یا باید این شیء بهحسب نحوه وجود حالِّ در ماده و زمان و مکان باشد، یا تعلق به چیزی در مقام تدبیر و استکمال دارد، که او حالِّ در ماده است و در زمان و مکان است، مثل نفس انسان که خودش به خودیِ خود نه در زمان نه در مکان و نه در ماده است؛ اما با چیزی مرتبط است و از مجرای چیزی استکمال میپذیرد که آن متعلق اینطوری است، در هر صورت این مادی و ناقص میشود.
و للأصل المذکورة حجتان، احداهما ما تجشمنا باقامتها، و هو ان الواجب تعالی لو کان له بالقیاس الی صفة کمالیة جهة امکانیة بحسب ذاته بذاته[2]
توضیح: بر این مطلب دو استدلال آوردهاند؛ یکی استدلال خود ایشان است که از راه لزوم ترکیب است، اینطور پیشفرض میگیریم که واجب الوجودِ بالذات در غایت بساطت است و هیچ نحوه ترکیبی به هیچ اعتباری در او راه ندارد؛ پس کثرت به طور مطلق از حقتعالی سلب میشود، این را بعداً خواهیم گفت، و اما اگر در واجب یک جهت امکانی نسبت به چیزی باشد، یعنی از یک حیثیتی، از یک جنبهای بگوییم ممکن است، به معنای همان امکان خاص، مثلاً بگوییم ممکن است خداوند مخلوقی را خلق کند، نسبت به او امکان دارد، نه به معنای امکان عام، در عرف وقتی میگوییم خدا ممکن است آدم دهسر هم خلق کند، این امکان عام است؛ اما بهحسب واقع اگر مطابق مصلحت نظام اتم است، این واجب است؛ اگر هم نیست، ممتنع است، امکان عام که با هر دو جمع میشود، اما اگر حقیقتاً به خداوند امکان به معنای جواز طرفین نسبت بدهیم، که مثلاً نسبت به خلقِ یک مخلوق، یعنی شیئی که ما به عنوان مخلوق تصورش کنیم، مثل اینکه انسانی که ده تا سر داشته باشد، معنایش این است که در ذاتش ترکیب پیش بیاید؛ به این خاطر که حقیقت ذات او عین وجوب است، و وجوب که عین امکان نمیشود، این چیزی که عین وجوب است، باید بهحسب حقیقت ذات واجب بالذات باشد، ولی در عین حال نسبت به خصوص این شیء مفروض جهت امکانی داشته باشد؛ پس معنایش این است که ذاتش مرکب از حیثیت وجوب که حقیقت ذات است، و حیثیت جوازی نسبت به خصوص همین شیء مفروض است؛ این ترکیب میشود. «و للاصل المذکورة حجتان، احداهما ما تجشمنا باقامتها، و هو ان الواجب تعالی لو کان له بالقیاس الی صفة کمالیة جهة امکانیة بحسب ذاته بذاته» اگر نسبت به یک خصوصیتی که کمال بهحساب بیاید جهت امکانی باشد، این خصوصیت مثلاً در این مثالی که ما گفتیم اینطوری صفت میشود که خالق بودن نسبت به یک غول، خالق بودن نسبت به مثلاً انسان دهسر، هر کمال دیگر هم که شما فرض کنید که نسبت به او این امر امکان بهش صدق کند، اگر برای خداوند در قیاس با یک خصوصیتی، صفتی، جهت امکانی باشد، بهحسب ذاتش اینطوری باشد.
للزم الترکیب فی ذاته
توضیح: یعنی بهحسب صریح ذات نسبت به خلق انسان ده سر، جهت جوازی دارد، از طرفی واجب بالذات هم هست، پس جهت امکانی و جهت وجوبی میشود [پس ترکیب لازم میآید].
شاگرد: به حسب ذاته با بذاته فرقش چیست؟
استاد: «بذاته» و «لذاته» در الهیات منظومه خواندید، این «بحسب ذاته» یعنی «لذاته». «لذاته» و «بذاته» اگر جدا جدا آمدند، یک معنا میدهند؛ یعنی نفی حیثیت تعلیلی و تقییدی، اگر با هم آمدند، یکی نفی حیثیت تعلیلی است، یکی نفی حیثیت تقییدی است، اول الهیات منظومه گفت شد، مثل فقیر و مسکین: «اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا». آن منظومه را باید دور کنید، یادتان نرود، اسفار هم که میخوانید، منظومه را مرور کنید؛ منظومه کتابی است باید همیشه مرور کنید، اگر میخواهید ملکه ادراک عقلی برایتان حاصل بشود، این با اسفار نمیشود، این با منظومه میشود، با همان طریقی که گفتیم. عمر میگذرد، وقت میگذرد، بقیهاش هم با شما است که انتخاب کنید که چگونه بگذرد، حتماً و حتماً باید در شبانهروز یک وقتی برای دوره آن بگذارید، ضمن اینکه آن مطالعه دیگر از اسفار یا چیز دیگر هم انجام میشود.
و هو مما ستطلع علی استحالته فی الفصل التالی لهذا الفصل، فیلزم ان یکون جهة اتصافه بالصفة المفروضة الکمالیة وجوبا و ضرورة، لا امکانا و جوازا.
توضیح: چون بعد خواهیم گفت این غلط است، پس بنابراین جهت اتصاف، جهت کمالی، جهت جوازی و امکانی نمیشود؛ باید اتصافش به این صفت وجوبی و ضرورتی باشد، «لا امکاناً و جوازاً».