1405/07/21
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (ثالث) فی ان واجب الوجود ماهیته انیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصرال عقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصرال عقود و خواص کل منها /فصل (ثالث) فی ان واجب الوجود ماهیته انیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
سخن ما در این فصل، در مورد عینیت ذات و ماهیت واجب با وجودش است. گفتیم طرف مقابل، غالباً متکلمین هستند. آنها میگویند خداوند ماهیت مجهولالکُنه دارد. همانطور که در مورد صفات نمیتوانند تصور کنند که ذات، عین صفت باشد، یعنی متکلم عینیت ذات و صفت را نمیفهمد، همچنین عینیت ذات با وجود را هم نمیفهمند. اصرار بر این دارند که باید قائل بشویم خداوند ذاتی و ماهیتی دارد، ولی این ماهیتش مجهول است، برخلاف ماهیتهای دیگر که به کُنه آنها میرسیم.
تفصیل سخن فخر رازی و نقد سخن ایشان:
اگر بین اینها کسی اصطلاحاتی از فلسفه و از عرفان هم بلد باشد، از باب اینکه میگویند «دزد با چراغ چون آید، گزیدهتر بَرَد»، مثل فخر رازی است، فخر رازی خیلی مطالعهی فلسفی میکند و کتابهای زیادی دارد، هر کجا که به مسئلهای فلسفی برسد که با آراء اشاعره مخالفت دارد، او استاد تشکیکات و انتقادات و جَرح و نقض است، در اینجا هم او بر همین مسئله اصرار دارد که برای خداوند باید ماهیت اثبات کنیم؛ ذاتی که غیر از وجود است، ولی لازمهاش وجود است.
دو نکته را ملاصدرا در اینجا از فخر رازی نقل کرده است تا وجه خَبط و خَلط او را نشان بدهد، فخر رازی از یک طرف اشتراک معنوی وجود را قبول دارد؛ یعنی وجود مشترک معنوی است. از طرفی اگر بر اساس این استدلالها گفتیم وجود در خداوند عین ذاتش است و در ماسوی عارض است، پس معنایش این میشود که طبیعت وجود، گاهی مقتضی عروض بر معروض است و گاهی هم مقتضی عروض نیست، بلکه مقتضی عینیت است.
الف) نکته اول درباره اشتراک معنوی:
فخر رازی گفته است یا باید اشتراک لفظی را بپذیریم، به این معنا که وقتی بر خداوند وجود و موجود میگوییم، به یک معنا باشد و در خلق هم به یک معنا باشد، تا بگوییم حقیقت وجود در مورد خداوند مقتضی عینیت است، پس معنایش در آنجا این میشود؛ و در ممکن که اطلاق کردیم، مقتضی عروض بر ماهیت است، پس این تمایز و تفاوت گذاشتن بین اینکه در یک موضعی وجود عارض است و در یک موضع و مصداقی عارض نیست، باید با اشتراک لفظی حل بشود، و الا اگر شما به اشتراک معنوی قائل باشید، باید حقیقت واحدی باشد، پس نمیشود اینطور اختلاف داشته باشد، پس یا مشترک لفظی را میپذیرید، که هیچ عاقلی این را نمیتواند بپذیرد، یا اگر مشترک معنوی است، یعنی حقیقت واحده است و در همهی لوازمش افراد با هم یکسان هستند؛ پس یا همهجا مقتضی عروض است، یا هیچکجا مقتضی عروض نیست.
این یک نکته است که از ایشان نقل کرده است، و [ملاصدرا] میگوید [فخر رازی] بین تساوی در مقام مفهوم و مصداق خلط کرده است. اشتراک معنوی یا لفظی در مقام معنا و مفهوم است، ولی از اشتراک معنوی برنمیآید که باید تمام مصادیق هم در تمام خصوصیات و لوازم مثل هم باشند.
ب) نکته دوم درباره تشکیک:
نکتهی دیگری که از فخر نقل میکند این است که در موضعی ایشان گفته است وجود بر اشیاء مختلف و موجودات مختلف به نحو تشکیک حمل میشود، از یک طرف تشکیک وجود را قبول دارد، از طرف دیگر، شبههای در همین موردِ عینیت ذات و وجود و عدم عروض وجود ابداع کرده است و سپس گفته است این شبهه آنقدر متین و محکم است که هیچکس نمیتواند آن را رد کند؛ یعنی در غایت استواری است.
همین سخن قبلاً هم در قالب استدلالی نقل شد که اگر وجود که حقیقت واحده و مشترک معنوی است، مقتضی عروض باشد، همه باید اینطور باشند؛ و اگر [وجود مشترک معنوی] نیست، هیچکدام نباید باشند، این را به عنوان شبههای آورده است که دیگر هیچ شکی در آن نیست.
وجه تعجبی که ایشان در اینجا مطرح میکند و میگوید اینها حرفهای عجیبی است، این است که وقتی [فخر رازی] قائل به تشکیک شده است و میگوید وجود به نحو تشکیک بر مصادیق حمل میشود، تشکیک هم یعنی آنها با هم اختلاف دارند و صدق آن در یک موضع، اولیٰ و اشدّ به وجوه مختلف تشکیک است، پس خودتان پذیرفتهاید که بهحسب خارج اینها متفاوت هستند، از طرفی میگوید باید اقتضایش یکی باشد، [ملاصدرا میگوید] اگر در خارج متفاوت هستند، چرا باید اقتضایش یکی باشد که یا همه معروض باشند یا هیچکدام نباشند؟ یعنی [فخر رازی] بین مفهوم و حقیقت عینی خلط کرده است.
بررسی آخرین شبهه در نفی عینیت وجود و ذات واجب:
آخرین استدلال و آخرین شبههای که در مورد عینیت وجود و ماهیت در خداوند اینجا نقل میکنند، این است که مستشکل میگوید اگر وجودِ واجب عارض بر ذات و ماهیتش باشد، «فهو المطلوب»، اما اگر نباشد و وجود عین ذات باشد، ما اکنون یک اختلافی در این وجودها داریم، در ممکنات وجود عارض است، در واجب بنا به ادعای شما وجود عارض نیست، شما وجود را امری متواطی میدانید یا مشکک؟
اگر متواطی است، پس باید این حقایق متواطی در لوازمشان همه یکنواخت باشند، بنابراین یا همه اعم از واجب ممکن مقتضی عروضِ وجود هستند، که این را نمیپذیرید و میگویید در واجب عروض نیست؛ یا هیچکدام مقتضی عروض نیستند، پس در ممکن نیز نباید عارض باشد و در ممکن باید وجود عین ذاتش باشد، که این را هم شما نمیپذیرید، چون میگویید در ممکنات وجود عارض است، این بر فرض این است که شما وجود را حقیقتی متواطی بدانید.
اما اگر حقیقت را تشکیکی میدانید، تشکیک معنایش این است که ذاتیات شیء مختلف بشوند، پس در یک مواردی وجود را به یک نحو حمل میکنید و در یک مواردی به نحو دیگری حمل میکنید، یعنی به عروض و عدم عروض حمل میکنید؛ این مستلزم تناقض است، چون از یک طرف باید اختلاف باشد و از طرف دیگر وقتی حقیقت تشکیکی است، باید جهت اتحادی داشته باشد، پس باید همه در این ویژگیِ عارض بودن مشترک باشند و همه اینگونه باشند؛ زیرا قطعاً در ممکنات و در موجودات دیگر این را پذیرفتهاید و حقیقت و اختلاف خود آنها نیز به تشکیک است، پس این مستلزم چنین اشکالی میشود.
الف) معنای تشکیک از نظر مستشکل:
ضمناً توجه بکنید، تشکیکی که در ذهن آنها است با این تشکیکی که شما اکنون از تشکیک وجودِ ملاصدرا میشنوید، نباید اشتباه بشود، آنها وقتی تشکیک میگفتند، یعنی اختلاف در خودِ صدق این معنا و مفهوم، که در یک جایی این مفهوم ذاتی که داریم حمل میکنیم یک نحو باشد و در موضع دیگر به نحو دیگری باشد، شدیدتر یا ضعیفتر باشد، برای همین هم آنها میگفتند تشکیک در ماهیت محال است. در اینجا از اشکال مستشکل اینطور برمیآید که همان ذهنیتی را که از تشکیک در ماهیت دارد، در وجود تصور کرده است و به همین خاطر میگوید تناقض پیش میآید، تصورش از تشکیک، آن تشکیک وجودی که ما به اساس اصالت وجود میشناسیم نیست، بلکه همان تشکیک در ماهیت است، اگر تشکیک در ماهیت پیش آمد، دیگر حقیقت واحد نیست، علتی هم که حکما میگفتند تشکیک در ماهیت پیش نمیآید، این بود که میگفتند: «الذاتی لا یختلف و لا یتخلف».
ب) پاسخ ملاصدرا به مغالطهی مفهوم و مصداق:
مرحوم ملاصدرا میگوید مفاهیمی که به نحو تواطی حمل میشوند، لزوماً ذاتیِ یک شیء نیستند، میشود چیزی به نحو تواطی حمل بشود ولی معروضهایش مختلف باشند، حتی حقایق مختلف باشند، بیان مطلب این است که اگر از حمل محمولی بر معروضی سخن میگوییم، گاهی این محمول نسبت به آن معروضش ذاتی است؛ مثل اینکه ناطق را بر انسان حمل کنید و بعد میگویید این متواطی است، این قبیل امور، در تمام لوازم باید یکنواخت و یکسان باشند، وقتی گفتید که انسان جسم است یا انسان ناطق است، معنا ندارد که این ناطق در یک جایی به یکگونه باشد و در فرد دیگری به نحو دیگری باشد؛ چون متواطی است و این حقایقِ متواطی یکنواخت و یکسان بر معروضات و موضوعاتشان حمل میشوند.
اما گاهی اموری را حمل میکنیم و به نحو تواطی است، اما آنها حقایق مختلفی هستند و این محمول، ذاتیِ آن معروضات و موضوعاتش نیست، مثلاً شما مفهوم شیء را بر تمام موجودات اطلاق میکنید؛ به خداوند میگویید شیء است، به هیولای اولیٰ هم میگویید شیء است، به جوهر و به اعراض میگویید شیء است، اما حقیقت اینها با هم متفاوت است، عرض ذاتاً با جوهر فرق میکند، اگر میگوییم «هیولا شیءٌ»، «انسان شیءٌ»، «واجب الوجود شیءٌ»، در اصل شیئیت که فرقی نکرده است، مقصود ما از شیئیت در اینجا، اصل چیز بودن است، در هر چیزی تفاوت داشته باشند، در اینکه اینها چیزی هستند و بهرهای از واقعیت دارند تفاوتی نمیکنند.
پس خَلط مستشکل این است؛ او گفته است اگر وجود حقیقت متواطی است، یعنی مفهوم وجود به نحو متواطی بر این معروضات حمل میشود، پس همه باید در لوازم یکسان باشند، اشکال سخنش این است که تصورش از متواطی، آن متواطیهایی است که ذاتیِ معروض هستند و آنها باید در همهی موارد لوازمشان یکسان باشد، اما آیا همهی متواطیها اینگونه هستند و نسبت به معروضشان ذاتی هستند؟ خیر، شما همهی اشیاء مختلف در عالم طبیعت را فرض کنید، همه را متصف به وحدت عددی میکنید؛ میتوانید بگویید این میز به وحدت عددی واحد است، رنگش هم به وحدت عددی واحد است، شکل و حجمش هم واحد عددی است، اکنون در اینجا که واحد عددی را بر این موضوعات مختلف حمل کردهاید که یکی کمّ، یکی کیف و یکی جوهر است، آیا معنایش این است که باید لوازم این وحدت هم در اینجا یکسان باشد؟ خیر، لزوماً چنین چیزی نیست، اگر وحدت و واحد عددی، ذاتیِ کمّ یا کیف یا جوهر میبود، آن وقت باید لوازمش هم یکی میبود، اما در اینجا ذاتی نیست و اتفاقاً این امر واحد و این معنای واحد متواطی، به حقایق متباین اطلاق شده است، وقتی میگوییم این سفیدی واحد است و کمّش هم واحد است، متواطی است و در اینجا «اشدّ وحدةً» یا «اقلّ وحدةً» و «اکثر وحدةً» نداریم؛ به یک معنا همه یک چیز است و در شمارش، یک چیز شمرده میشود، درباره جوهرش نیز همین معنا است.
پس اولاً اینطور نیست که هر کجا چیزی به نحو تواطی بر معروضاتی حمل شد باید در تمام لوازم یکنواخت باشند، بلکه میشود آن معروضها با هم مختلف باشند و حتی حقایقشان مختلف باشند ولی شما مفهوم واحد را به نحو تواطی به همه حمل کنید، فقط شرط این است که ذاتی نباشد، اگر ذاتی بود سخن شما درست میشود، مثلاً به همهی انواع کمّ میگویید کمّ هستند، در اینجا معنا ندارد بگویید زمان اشدّ کمّاً است یا مثلاً عدد اشدّ کمّاً است، به همهی انواع کیف میگویید کیف هستند و معنا ندارد بگوییم کیف نفسانی اشدّ کیفاً است یا کیف محسوس اشدّ کیفاً است؛ اینها متواطی است، ولی اگر ذاتی نبود، لوازم میتواند مختلف باشد چون معروضها ذاتاً با هم مختلف هستند.
همچنین آن چیزی که مطلوب این مستشکل را اثبات میکند این است که وجود عینیِ خداوند، در متن واقعیت غیر از ذاتش باشد؛ او این را میخواهد بگوید، مستشکل وقتی میگوید وجود خداوند غیر از ذاتش است، و کسانی که قائل به زیادت وجود بر ماهیت خداوند هستند، نمیخواهند بگویند ما در تحلیل ذهنی به این رسیدهایم، بلکه میخواهند بگویند در متن واقع همینطور است؛ یعنی قائل به زیادت بهحسب عین هستند. و الا بهحسب ذهن و تغایر مفهومی، همهی صفات خداوند با یکدیگر متغایر هستند، معنایی که ما از ذات میفهمیم با وجود فرق میکند و معنایی که از وجود میفهمیم با ماهیت فرق میکند. مطلوب او [مستشکل] مغایرت بهحسب ذهن و مفهوم نیست، بلکه مطلوبش مغایرت بهحسب خارج است.
آیا ما میتوانیم بهحسب مقام مفهوم، یک امر متواطی را بر حقایق مختلف اطلاق بکنیم که تغایر مفهومی هم نتیجه بدهد؟ مثل همین مثالهایی که گفتیم؛ مانند اینکه شما شیء را بر امور مختلف حمل کنید، یا مفهوم وجود و موجود را بر خداوند و بر اشیاء به نحو تواطی حمل کنید، حداکثر چیزی که برمیآید این است که این مفهوم وجودِ انتزاعی، عارض و محمول بر موضوعی است که مثلاً واجب الوجود است و مغایر با آن هم هست، زیرا مفهوم وجود غیر از واجب است، حتی اگر به نحو تواطی حمل کنید، مغایرت مفهومی میتوانید نتیجه بگیرید؛ ولی مغایرت مفهومیِ ذات واجب با مفهوم وجود، چه نتیجهای برای شما دارد؟ آیا شما میخواستید اثبات کنید که ذات واجب با مفهوم وجود مغایر است، یا میخواهید ثابت کنید که در متن خارج ذات واجب با ماهیتش مغایر است؟ [میخواهید در خارج اثبات کنید]
پس اولاً [مستشکل] یک اشتباه در فهم متواطی دارد که خیال کرده است هر کجا متواطی باشد باید حتماً تمام لوازم یکسان باشد، که میگوییم اینطور نیست؛ در بعضی جاها هست و در بعضی جاها نیست. ثانیاً مطلوب، مغایرت عینی ذات واجب با وجود خارجی واجب است؛ ولی ما میتوانیم فرض کنیم مفهوم وجود که یک مفهوم انتزاعی است، به یک معنا و به نحو تواطی به همهی موجودات و اشیاء حمل بشود، حداکثر چیزی که به دست میآید این است که این مفهوم با آن موضوعاتش متفاوت است، پس «ما قُصِد لم یَقَع»؛ آن چیزی که شما میخواستید نشد، آن چیزی هم که از این برمیآید مطلوب شما نیست، بلکه امری واضح است که نیازی به اثبات ندارد و همه میفهمند که مفهوم وجود با همهی معروضاتش متفاوت است، این در شقّ اول بود که گفت اگر وجود به نحو تواطی حمل بشود، پس باید همه یا معروض باشند یا هیچکدام نباشند.
اما اینکه گفت اگر وجود به نحو تشکیک حمل میشود پس باید در همهجا معروض باشد، این هم غلط است؛ چون ذهن شما از تشکیک، تشکیک در ماهیت است، بعد میگویید این حقیقتِ واحد باید باشد و الا ذاتیات عوض میشود؛ این وحدت باید باشد و الا ذاتی تغییر میکند و اصلاً حقیقت واحد نیست؛ پس اگر حقیقت واحده است، نتیجهاش این است که همه باید مثلاً معروض وجود باشند، در حالی که تشکیک فقط در ماهیت نیست، اگر تشکیک در وجود بود، هیچ اشکالی ندارد که ذاتیات و اموری که مقوّم هویت وجودی است یا به عنوان مقوّمات هویت وجودی میفهمیم، در مراتب وجودات تغییر کند، به عبارت دیگر، با تسامح در تعبیر، اگر مراد شما تشکیک در ذاتیات ماهیت باشد، آن محال است و امکان تخلف ندارد؛ ذاتیِ ماهیت «لا یختلف و لا یتخلف» و تشکیک در آن غلط است، اما اگر تشکیک در وجود باشد، به خاطر همین تشکیک میشود که حقایق وجودی در عین اینکه تشکیک دارند، هویتها و ذات وجودیشان کلاً با هم مغایر باشد؛ در یک موضعی عین فقر باشد و در موضعی عین استقلال باشد، پس به عبارتی، ذاتی در وجود تشکیکبردار است، اما در ماهیت است که تشکیک برنمیدارد و اگر کسی قائل شد، خُلف و تناقض پیش میآید.
متن کتاب
و العجب من الخطیب الرازی حیث ذهب الی انه لا بد من احد الامرین إما کون اشتراک الوجود لفظیاً[1]
توضیح: فخر رازی گفته است که یکی از این دو چیز را باید پذیرفت، در این بحث با فلاسفه که میگویند وجود خداوند عارض بر ذاتش نیست، بلکه عین است، یا باید بگوییم در خداوند که شما میگویید وجود عارض نیست، آنجا وجود به یک معنا است، در ممکن که میگویید وجود عارض است، به یک معنی دیگر است، اگر دو تا معنی قائلیم اشکال ندارد، بگوییم معنی وجود در واجب عدم معروضیت، در ممکن معروضیت است. یا این را باید بگویید.
أو کون الوجودات متساویة فی اللوازم
توضیح: یا اگر میگویید وجود همه جا یک معنی دارد، پس لازمهی دوم را باید بپذیرید، وقتی همه به یک معنا است؛ پس یا همه جا عارض است یا هیچ کجا عارض نیست.
فکأنه لم یفرق بین التساوی فی المفهوم و التساوی فی الحقیقة
توضیح: کثیراً فخر رازی همین مغالطهها و اشکالات برایش پیش میآید که احکام ذهن را با خارج خلط میکند؛ از جمله اینجا، که چون تساویِ مفهومی یا اشتراک معنایی است، گمان کرده که باید اشتراک مصداقی و همرتبگی مصداقی هم باشد.
وأعجب من ذلک أنه صرح فی بعض کتبه بأن الوجود مقول علی الوجودات بالتشکیک، مع اصراره علی شبهته التی زعم انها فی المتانة بحیث لا یعتریها شک
توضیح: از یک سو میگوید وجود به نحو تشکیک حمل میشود؛ از سوی دیگر «مع اصراره علی شبهة التی زعم انها فی المتانة بحیث لا یعتریها شک»، آن شبههای که ابداع کرده است، میگوید اینقدر محکم است که هیچ شکی در آن نیست.
وهی ما مر من ان الوجود ان اقتضی العروض او التجرد یتساوی الواجب و الممکن، و ان لم یقتض شیئا منهما، کان وجود الواجب من الغیر
توضیح: وجود اگر مقتضی عروض است، یا مقتضی تجرد از ماهیت است، یکی از اینها باید باشد، پس واجب و ممکن یکی شدند؛ یا همهشان معروض هستند، یا هیچکدام، مجرد از ماهیتاند، اگر هم بگویید هیچکدام نیست و غیر باید اثر کند، که با اصل وجوب ذاتی منافات دارد «و ان لم یقتض شیئا منهما، کان وجود الواجب من الغیر»، وابسته به غیر میشود؛ در اینکه واجب معروض باشد یا نباشد، دیگری میآید او را یا معروض قرار میدهد، یا قرار نمیدهد.
و جملة الامر انه لم یفرق بین التساوی فی المفهوم و فی الحقیقة و الذات
توضیح: بنابراین او فرقی بین تساوی در مفهوم و در حقیقت و ذات نگذاشته است.
و من الناس من توهم ان الوجود اذا کان زائداً فهو المطلوب، و إلا فاختلافه فی اللاعروض و العروض علی تقدیر التواطؤ محال، و علی تقدیر التشکیک تهافت لاستلزامه العروض فی الکل[2]
توضیح: وجود اگر زائد بر ذات باشد در خداوند، اینکه مطلوب ما است؛ اگر نباشد، «و إلا»، آنطوری که حکما میگویند در واجب زائد بر ذات نباشد، «فاختلافه فی اللاعروض و العروض علی تقدیر التواطؤ محال»، اگر وجود را شما متواطی میدانید، پس اینکه در موضعی و مصداقی از این حقیقت متواطی عارض نباشد، در یک مصادیقی عارض باشد، این با تواطی سازگار نیست، این محال میشود، و اما اگر وجود را تشکیکی میدانید «و علی تقدیر التشکیک»، که حمل این مفهوم به تشکیک است، در این تهافت است، تناقض است: «لاستلزامه العروض فی الکل»، چون باید جهت وحدت باشد، این موجودات که همه همینطوری هستند، این قسمتش معلوم است بالضروره که در موجودات عارض است، اینجا سخن و اثبات در مورد خدا است، و الا در مورد ممکن که کسی حرفی ندارد که وجود عارض است، اگر از این قسم است که باید در خدا هم آنطور [عارض] باشد.
فیقال له: کلاهما فاسد: أما الأول فلأن المتواطئ ربما لا یکون ذاتیا لما تحته من الوجودات المختلفة فی العروض و اللاعروض، و مطلوبک زیادة الوجود الخاص و هو غیر لازم لجواز أن یکون أحد معروضات مفهوم الوجود الإنتزاعی وجوداً قیوماً بذاته
توضیح: اولاً گاهی میشود که متواطی برای معروضاتش ذاتی نیست؛ چون ذاتی نیست آنها میتوانند در اینکه عارض باشند یا نباشند متفاوت باشند، ولی این که متواطی ذاتی نیست و عارض میشود بر بعضی یا نمیشود، این مربوط به مقام مفهوم است، اما شما میخواهید چه چیزی را در خارج اثبات کنید؟ نمیخواهید بگویید مفهوم وجود غیر از خدا است، مطلوب این است که وجود خاص واجب، زائد بر ذاتش است؛ اما اینجا بهحسب مفهوم یک زیادتی اثبات بشود، عروضی اثبات بشود، [اما] مطلوب شما اثبات نشده است؛ «و هو غیر لازم»، یعنی از آن حرف تواطی، زیادت وجود عینی اثبات نمیشود، «لجواز أن یکون أحد معروضات مفهوم الوجود الإنتزاعی وجوداً قیوماً بذاته». این وجود انتزاعی عارض بر همه میشود، یکی از آن معروضات هم خداوند است، نتیجهاش این است که خداوند معروض مفهوم وجود است، چه اشکال دارد؟ الان کسی با این مخالف است؟ [خیر]، اما شما میخواهید در خارج بگویید زائد است، بنابراین مفهوم متواطی میتواند بر حقایق مختلف حمل بشود به شرطی که ذاتی آنها نباشد.
لکونه حقیقة مخالفة لسائر المعروضات من الوجودات الخاصة ذوی الماهیات، خصوصاً علی قاعدتنا من کونه أصل الحقیقة الوجودیة، و غیره من الوجودات تجلیات وجهه و جماله، و أشعة نوره و کماله، و ظلال قهره و جلاله
توضیح: چرا با بقیه تخالف دارد؟ مفهوم وجود، بر واجب و ممکن حمل میشود، در هر دو هم زائد است، یعنی یک مفهوم انتزاعی است که نه تنها در واجب، بلکه در ممکنات هم زائد بر آنها است، این آن چیزی است که از آن تواطی برمیآید، اما مطلوب چیست و مدعا چیست؟ مدعا این است که در ممکنات وجود عینیشان غیر از ماهیت است، در واجب عین ماهیت است، در ممکنات غیر است، در واجب عین است، [مستشکل] میخواهد بگوید در واجب هم غیر است، سخن در مرحلهی خارج است، [حرف مستشکل] این نتیجه را نمیدهد، بر اساس اینکه آنچه را که بقیه مراتب وجود یا هویتهای موجوده و ماهیتهای موجوده دانستند، و ما تجلیات حق دانستیم؛ حتی در اینها نمیگوییم وجود زائد بر ماهیتشان است، بقیه میگویند وجود زائد بر ماهیت است، یک وجودی مغایر با ماهیت اثبات میکنند؛ بعبارتی میگوییم این از خودش وجود ندارد، آن موجود به عین وجود حق است، تجلی است، بر این اساس، اصولاً بهحسب خارج، حتی در ممکن هم وجودِ معروضی نداریم؛ وجود به معنای حقیقی منحصر در حق است، ماسوی ماهیات معروضهی وجود نیستند، تجلیات وجود الهیاند.
وأما الثانی، فلأن فی وجوب کون المشکک خارجاً عن حقائق أفراده و مراتب حصصه کلاماً سیأتیک إن شاء الله تعالی
توضیح: و اما آن فرض دوم این است که همیشه در هر موضعی که تشکیک باشد، باید خارج از افراد باشد، و الا تشکیک در ماهیت پیش میآید، در این یک حرفی داریم؛ آنجا بین وجود و ماهیت تمایز میگذاریم، در ماهیت یک همچین محذوری پیش میآید، در وجود پیش نمیآید، که این را بعداً خواهد گفت.