1405/07/20
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (ثالث) فی ان واجب الوجود انیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول کیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /الاسفار الاربعة، المجلد الاول
موضوع: الاسفار الاربعة، المجلد الاول/المنهج الثانی فی اصول کیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (ثالث) فی ان واجب الوجود انیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
فصل سوم از این مرحله در اثبات این بود که واجبالوجود ماهیتی مغایر با وجودش ندارد؛ «الحق ماهیته انیته». ما ممکن را به وجود و به ماهیتی که نسبتش به وجود و عدم یکسان است تحلیل میکنیم، پس هر ممکنی زوج ترکیبی از ماهیت و وجود است. در خداوند آنچه را که ما ذات میدانیم و به عنوان ذات اشاره میکنیم، همان نحوه وجود خاص اوست؛ انیت، نحوهٔ وجود خاص خداوند است. اگر هم احیاناً ماهیت به او گفته شد، به معنای ماهیت متساویالنسبة به وجود و عدم نیست، بلکه ماهیت به معنای «ما به الشیء هو هو» است؛ پس حق، ماهیت و حقیقتش همان انیت و نحوه وجود است.
یادآوری مطالب پیشین و تبیین محل بحث
مقابل این نظر، حرف غالب متکلمین است که گفتند خداوند هم ذات دارد و هم وجود دارد و با هم مغایرند، اما این وجودش و آن ذات و ماهیتش لازم و ملزومند؛ نسبت ماهیتِ خداوند و ذاتش به وجود و عدم مانند ممکنات یکسان نیست. ایشان پنج دلیل اقامه کردند و سپس اشکالاتی مطرح شد.
یکی از اشکالات در باب معرفت بود که معرفت خداوند به کنه ممکن نیست، در حالی که معرفتِ ماهیت، ممکن است. به این مناسبت یک بحث خوبی را در مورد نحوه علم الهی و اینکه خداوند چگونه معلوم همه است، مسبّح همهٔ اشیاء است و امثال این مطالبی که بیان شد را مطرح کرد. از اینجا به ادامه بحث قبلی که سلب ماهیت از حق تعالی بود، برمیگردد و احیاناً اگر شبهه و اشکالی باشد به آن میپردازد. توجه کنید که اگر بنا بر حرف متکلم باشد و خداوند ذاتی مغایر با وجودش داشته باشد، طبعاً این ماهیت، معروض وجود است و وجود، عارض بر اوست؛ چون باید اینطور تعبیر کنیم که این ذات موجود است، پس ذات معروض وجود میشود.
الف) اشکال پیرامون اقتضای طبیعت وجود:
اشکال دیگری که اینجا به عنوان وهم ایشان نقل میکند این است که آیا وجود، مقتضی عارض شدن دارد یا ندارد؟ یعنی وجود را بما هو وجود، در نظر بگیریم آیا باید عارض بر ماهیت و ذات شود؟ این وجود را به یک چیزی نسبت میدهید؛ یک شیء در نظر میگیرید بعد میگویید این شیء موجود است. در مورد واجب میگویید ما عروض نداریم. به عبارتی اینچنین نیست که یک ذاتی، ماهیتی باشد وجود بخواهد به او عارض بشود؛ ولی در ممکنات هست؛ پس وجود، عارض بر ماهیت است ولی در ماهیت امکانی، دون الواجب.
مستشکل میگوید اقتضای وجود چیست؟ وقتی شما طبیعت وجود را در نظر بگیرید، اقتضای طبیعت وجود، عروض هست یا نیست؟ اگر اقتضای طبیعت وجود عروض است، یعنی در هر موضعی باید عارض باشد؛ اگر اقتضایش عروض نیست، پس در هیچ موضعی نباید عارض باشد، مثل این است که بگوییم آیا اقتضای انسان این است که قوهٔ کتابت داشته باشد یا نداشته باشد؟ اگر دارد پس همهی انسانها باید این قوه را داشته باشند، اگر هم ندارد، پس هیچ انسانی نباید داشته باشد. نمیتوانید قائل به فصل بشوید و بگویید بعضی انسانها قوهای دارند بعضیها ندارند؛ یا همه این را دارند یا هیچکس ندارد. توجه بکنید که قوهٔ آن مورد بحث است.
طبیعت وجود یا مقتضی عروض است یعنی همواره باید عارض باشد، یا مقتضی عروض نیست؛ در هر حال از این اقتضای خودش تخلف نمیکند. در ممکنات قطعاً وجود عارض است؛ اگر وجود در ممکن عارض او نباشد بدین معناست که اقتضای ذاتِ خود اوست و این واضحالبطلان است؛ ممکن از خودش وجود ندارد. چون در ممکن یافتیم که وجود عارض است، پس در مواضع دیگر نیز باید همینگونه باشد؛ بنابراین در خدا نیز باید وجود عارض باشد؛ نتیجه این است که باید ذاتی و ماهیتی داشته باشد که این ذات، معروض وجود قرار بگیرد.
ب) پاسخ مشهور حکما به شبهه:
پاسخ مشهور این است که اولاً وجود، طبیعت متواطی نیست، بلکه به نحو تشکیک است. به همین دلیل همهٔ فلاسفه میفهمند و اذعان دارند که صدق وجود بر حق تعالی، اشد و اولی از صدق وجود بر ممکن است؛ به این معنا، تشکیکی است.
همچنین به صرف اینکه مفهومی بر چیزی صدق کرد و عارض بود، به این معنا نیست که باید آن اشیائی که این مفهوم بر آنها صدق کرده است، در همهٔ اقتضائاتشان و لوازمشان یکنواخت و یکسان باشند، بلکه میتواند مفهوم بر امور مختلفالحقیقه صدق کند که اقتضائات اینها با یکدیگر متفاوت است.
۱) فرض صحیح عارض واحد و معروض متباین: از خارج به این نکته توجه کنید؛ ما آنچه را که عارض بر موضوعات مختلف میکنیم، این عوارض و محمولات، بعضیها از سنخ ماهیتند، یا اجزای ماهیتند؛ برخیها مفهومند، بدون اینکه ماهیت باشند، یک عنوان برای اشاره است، ولی در بحث حمل و عروض، همگی حمل میشوند. مثلاً میتوانید بگویید که کم یک شیء است، جوهر شیئی است، کیف هم شیء است؛ محمول در همهٔ اینها واحد است، عارض بر سه موضوع شده است که به لحاظ ماهوی با یکدیگر تباین به تمام ذات دارند. میتوانید بگویید «الکمّ امرٌ واحد»، «الجوهر امرٌ واحد»، وحدت را حمل کنید، ولی معروض به لحاظ ماهیت متفاوت است، اختلاف ذاتی دارد. آیا میتوان از اینکه مثلاً شیء را بر ماهیات متباین حمل کردیم، یا وحدت را بر اشیاء متباین حمل کردیم، همان نتیجهای را گرفت که در مورد وجود گرفته شد؟
اگر این محمول و عارض از قبیل ماهیات باشد، قطعاً حمل آن بر این اشیاء موجب یک نحوه اشتراک میشود؛ موجب این میشود که این طبیعت، جهت وحدت داشته باشد؛ ربطی هم به متواطی و مشکک بودن ندارد، میتواند متواطی باشد، میتواند مشکک باشد. در هر صورت مفهوم واحد میتواند هم به نحو تواطی یا تشکیک بر اشیاء مختلفالحقیقه صدق کند.
۲) حاصل پاسخ مشهور: اینجا نیز ما در پاسخ به اشکال شما – که وجود نسبت به ماهیت و آن معروض یا همیشه اقتضای عروض باید داشته باشد یا نداشته باشد، پس یا در همهٔ موارد ذاتی دارید که غیر از این عارض وجود است [یا ذات در هیچ موردی غیر از عارض وجود نیست]؛ در ممکنات که ذات غیر از عارض است، پس در واجب نیز باید اینطور باشد و او نیز ماهیت داشته باشد- میگوییم: میتوان این مفهوم را با اینکه واحد است بر اشیاء مختلف الماهیة حمل کرد، مثل اینکه شیء بر کم و کیف حمل شد، در حالی که اختلاف ذاتی دارند. اینجا نیز وجود بر واجب حمل میشود، بر ممکن هم حمل میشود؛ ممکن مقتضی عروض است، واجب مقتضی نیست؛ ولی نتیجهای که شما ادعا کردید حاصل نمیشود. چون میشود که این محمولات بر اشیاء مختلفالحقایق حمل شوند؛ اقتضای یک مصداق این است که عین وجود باشد، اقتضای یک مصداق غیر این است.
ج) نقد صدرالمتألهین بر مبنای پاسخ مشهور:
ملاصدرا یک اشکالی دارد و اشکالش این است که این جواب یک مبنای غلطی دارد؛ مجیب بر اساس همان نظر مشهوری که به مشائین نسبت میدهند که قائل به تباین وجوداتاند، مسئله را حل کرده است. گفته است میشود که مفهوم واحدی را شما بر حقایق مختلف اطلاق کنید، اینجا هم حقیقت واجب با حقیقت ممکن اختلاف دارد؛ پس اینگونه خواسته مشکل را حل کند. آن مبنا از نظر ما مبنای درستی نیست؛ ولی آن حرف صحیح است که اگر مفهوم بر متواطی یا امر مشکک حمل شد، لزوماً آن نتیجهای که مستدل خواست نتیجه نمیدهد؛ لزوماً لازم نیست که اینها حقیقت متفق باشند.
خصوصاً ما یک امر دیگر را اثبات کردیم که نسبت واجب و ممکن غیر از نسبت تشکیک است؛ یک وقت میگویید وجود واجب اشد است، وجود ممکن اضعف است، یک وقت میگویید وجود منحصر در حقیقت واجب است و ماسوای او مراتب تجلیات و ظهورات او هستند؛ ما در اصل به این قائلیم. اگر به فرض قائل به تشکیک هم باشیم مسئله همین میشود، باز هم چنین ادعایی درست نیست، ولی ما که بالاترش را قائل هستیم.
متن کتاب
وهمٌ و إزاحةٌ: لعلک تقول إن الوجود طبیعةٌ نوعیةٌ لما بینتم من کونه مفهوماً واحداً مشترکاً بین الکل[1]
توضیح: از اول پیشفرض گرفته است؛ گفته وجود، طبیعت نوعی است یعنی مثل ماهیت فرضش کرده است، دلیلش هم این است که چون مفهوم واحد است.
و الطبیعة لا یختلف لوازمها، بل یجب لکل فردٍ ما یجب للآخر[2]
توضیح: اگر شما یک طبیعت نوعیهٔ واحد داشتید، لوازمش واحد است؛ میگوییم وجود که یک طبیعت واحد نوعی است یا اقتضا دارد عروض را، یا [اقتضای عروض] ندارد؛ پس یا در همه جا عارض است یا هیچجا عارض نیست. بنابراین طبیعت واحده لوازمش مختلف نیست، بلکه واجب است برای هر فردی آن چیزی که برای دیگری واجب است.
لامتناع تخلف المقتضى عن المقتضِی
توضیح: آن مقتضیٰ و نتیجه هیچگاه، از علت و مقتضي تخلف نمیکند.
فالوجود إن اقتضى العروض أو اللا عروض، لم یختلف ذلک فی الواجب و الممکن و إن لم یقتض شیئاً منهما، احتاج الواجب فی وجوده إلى سببٍ منفصلٍ.
توضیح: یک احتمال سوم هست که بگوییم اصلاً وجود نه اقتضای عروض دارد نه لاعروض، اینکه واضحالبطلان است؛ اگر اینطور شد، به این معناست که وجود در واجب چه عارض باشد چه نباشد، او در هر دو فرض محتاج میشود، احتمال سوم این است. اگر وجود نه اقتضای عروض دارد نه لاعروض، مثل انسان که نه اقتضای کتابت دارد نه اقتضای لاکتابت، معنایش این است که در اتصاف به هر کدام یک عاملی هست غیر از ذاتش، اینکه واضحالبطلان است. پس وجود یا مقتضی عروض است یا لاعروض، این پس در واجب و ممکن مختلف نمیشود.
و الجواب فی المشهور منع کونه طبیعةً نوعیةً متواطئةً
توضیح: قسمت اول جواب این است: پیشفرض شما این بود که این طبیعت نوعیه واحده است، چون اقتضائاتش هم واحده است پس یا باید عارض باشد یا نباشد، اصلاً ما نمیگوییم متواطیه است؛ پس جواب مشهور این است که وجود، طبیعت متواطی نیست، این اولاً.
و مجرد اتحاد المفهوم لا یوجب ذلک
توضیح: اینکه شما میگویید یک مفهومی بر هر دو صدق کرد، معنایش این نیست که پس باید طبیعت متواطی باشد و همهی لوازم یکسان باشد.
لجواز أن یصدق مفهومٌ واحدٌ على أشیاء متخالفة الحقائق
توضیح: میشود مفهوم، محمول و عارضی بر امور مختلف صدق کند در حالی که آنها در غایت اختلافند ولی این مفهوم، معنای واحدی باشد. صرف اتحاد مفهومی، یعنی یک معنا بر امور مختلف حمل بشود، به معنای این نیست که پس آنها دیگر اختلاف ندارند، باید طبیعت واحد و متواطی باشند.
و یجوز أن یکون الوجودات الخاصة متخالفة الحقیقة
توضیح: وجودهای خاص، حقایق مختلف باشند، همان رأیی که در مشائین خواندیم. پس هر وجودی ذاتاً با وجود دیگر مختلف است، خصوصاً در مورد واجب و ممکن. پس در یکجا اقتضای عروض دارد، در یکجا ندارد؛ نه به خاطر وجودِ [عارض]، به خاطر آن موضوعش است. مثلاً نحوهٔ وجودِ این موضوعِ ممکن، حقیقتاً با واجب مختلف است، چون حقیقتش مختلف شد، اقتضائاتش هم اختلاف دارد.
فیجوز أن تکون الوجودات الخاصة متخالفة الحقیقة، فیجب للوجود الواجب التجرد و لغیره المقارنة
توضیح: اگر این وجودهای خاص -یعنی تکتک این وجودها که ملاحظه میکنیم- اگر متخالفالحقیقه هستند، پس نتیجهاش این میشود: وجود واجب متخالف با وجود ممکن است؛ چون تخالف دارد، پس برای وجود واجب تجرد از ماهیت، واجب و ضروری است، «و یجب لغیره»، برای غیر از خداوند نیز «یجب المقارنة»؛ یعنی برای غیر خدا واجب است که مقارن ماهیت باشد. اگر سؤال کردید که آیا وجود اقتضای مقارنت با ماهیت دارد یا اقتضای عدم مقارنت دارد؟ میگوییم این وجودها که با هم ذاتاً متخالفند، چون ذاتاً مختلفند، پس در یک وجودی مقتضی مقارنت ماهیت است، در یکی نیست. اگر بگویید چرا مفهوم واحد بر آنها صادق است؟ میگوییم به صرف اینکه مفهوم واحد صدق کرد، دلیلی بر چنین چیزی نمیشود. شاهدش هم مثل همانهایی که گفتیم؛ شیء بر دو ماهیت مباین صدق میکند، وحدت بر همهٔ آنها صدق میکند؛ پس صرف صدق این مفهوم وجود دلیل بر این نمیشود.
مع اشتراک الکل فی صدق مفهوم الوجود المطلق علیها، سواءً کانت مقولیته علیها بالتواطؤ کـالماهیة للماهیات و التشخص للتشخصات، أو بالتشکیک
توضیح: با اینکه همه، چه آنکه مجرد از ماهیت است، چه آنکه مقارن است، در صدق مفهوم وجود مطلق اشتراک دارند. چه مقولیت و حمل این وجود بر کل این اشیاء به نحو تواطی باشد، مثل ماهیت که به همهی ماهیتها یکسان حمل میشود، یا مفهوم تشخص که به متشخصات یکسان حمل میشود. وقتی شما میگویید کم ماهیت است، کیف ماهیت است، جوهر ماهیت است، منظورتان این نیست که مثلاً جوهر اشدّ ماهیتاً است، کم و کیف مثلاً اضعف ماهیتا هستند؛ بلکه همه «ما یقال فی جواب ما هو» است؛ یا اگر مثلاً در متشخصات، همه تشخص دارند، همه فردیت دارند، اینکه معنا ندارد بگوییم یکی اشدّ فرداً است، یکی اقل فرداً و اضعف فرداً است، با اینکه آن متشخصات مختلفند. پس گاهی به نحو تواطی است، گاهی هم صدق به نحو تشکیک است، ولی باز هم مفهوم، مفهوم واحد است.
کـالنور الصادق على نور الشمس و غیره، مع أن نورها یقتضی إبصار الأعشى بخلاف سائر الأنوار
توضیح: مثال محسوس است؛ نور خورشید اعشی (شب کور) را از شبکوری درمیآورد، ولی نور چراغ و شمع او را از شبکوری درنمیآورد، ولی همهٔ آنها نور هستند.
فلا یلزم من کون الوجود مفهوماً واحداً مشترکاً بین الوجودات کونه طبیعةً نوعیةً و الوجودات الخاصة أفراداً متوافقة الحقیقة و اللوازم لا تفاوت فیها
توضیح: از اینکه وجود یک مفهوم واحد است و بر همه هم به یک معنا حمل میشود لازم نمیآید از این وحدت مفهومی وجود، اینکه حقیقتِ وجود طبیعت نوعی باشد (که شما بر همین اساس پیشفرض گرفتید که وجود، طبیعت نوعی است چون معنایش واحد است؛ هر کجا معنا واحد بود کاری به طبیعت نوعی ندارد). و همچنین لازم نمیآید که این وجودات خاصه، افرادی باشند که در حقیقت و لوازم متوافق باشند و هیچ تفاوتی در آنها نباشد؛ چنین چیزی لزوماً لازم نمیآید و در دلیل دیگر باید بررسی کرد.
کیف و قد سبق أن الوجود مقولٌ علیها بالتشکیک و أنّه فی الواجب أقدم و أولى و أشد منه فی الممکن.
توضیح: این پاسخ مشهور یک مبنای غلط دارد؛ قسمتهایی از پاسخ صحیح است و میشود از آن استفاده کرد، اما یک جایی مبنای غلط هم دارد.
بحثٌ و تحصیلٌ: و هذا الجواب على هذا الوجه غیر صحیح
توضیح: یعنی با این وجه و این مبنایی که پیش رفته، درست نیست.
لما أشرنا إلیه أن أفراد مفهوم الوجود لیست حقائق متخالفةً
توضیح: ما قبلاً اثبات کردیم که وجود، حقیقت متخالف نیست بلکه یا باید بگویید مراتب حقیقت واحد مقول به تشکیک، یا آن حرف بالاتر را بگویید.
بل الوجود حقیقةٌ واحدةٌ و لیس اشتراکها بین الوجودات کاشتراک الطبیعة الکلیة ذاتیةً کانت أو عرضیةً بین أفرادها
توضیح: اینکه ما میگوییم وجود به معنای واحد بر مراتب و افراد وجود حمل میشود، مثل این نیست که مثلاً حیوان بر انواع حیوانی حمل میشود، یا کاتب بر افراد انسانی حمل بشود، به عبارتی مفهوم عرضی یا ذاتی باشد.
آن نکتهٔ اساسی را مد نظر داشته باشید که بین مفهوم به معنای خاصش با ماهیت فرق بگذارید. گاهی مفهوم میگوییم، یعنی مطلق ما یُفهم، این یک حرف است؛ یک وقت مفهوم میگوییم، مقابل ماهیت است. ماهیت آن است که در حد ذات شیء اخذ میشود، بعد میگوییم در خارج و در ذهن یکسان است. انسان خارجی ناطق است، حیوان است، جسم است؛ در ذهن هم اگر تصور کردید باید جسم و ناطق و حیوان تصور کنید، نمیشود چیز دیگری تصور کرد. پس ماهیت هم در ذهن و هم در خارج محفوظ است، ولی با تفاوت نحوهی وجود. مفهوم که مقابل ماهیت است، فقط موطنش ذهن است، خارجیت ندارد؛ مثل مفهوم وجود، مثل مفهوم شیء.
این مفهوم ذهنی، نسبتش با آن امور خارجی که بر آن حمل میشود، نسبت عنوان و معنون است. عنوان یعنی یک آدرس ذهنی، یک چیزی در ذهن دارید و به وسیلهٔ آن امر ذهنی، به حقایق خارجی اشاره میکنید، ولی مقصود این نیست که این امر ذهنی به منزلهٔ ذاتی و جنس و فصل آن امر خارجی باشد؛ اینجا مفهوم میگوییم، عنوان و معنون است. اینها عوارض و لواحق موضوعات مختلف میتوانند باشند، بر ماهیات متباین هم میتوانند عارض بشوند.
البته اینها آیا امور اعتباری هستند، نه به معنای ذاتی بودن بلکه به معنای اینکه محکیّ بالذات در خارج دارد یا ندارد؟ یک مطلب دیگری است. بعضیهایش اینطوری است، بعضیهایش محکیّ بالذات در خارج ندارد، بعضی هم دارد؛ ولی در هر دو صورت این یک عنوان ذهنی است که با او به یک چیزی در خارج از ذهن اشاره میکنیم. وقتی مفهوم وجود میگوییم، شما نمیخواهید بگویید نسبت آن حقایق وجودی با این مفهوم مثل نسبت افراد انسان با انسان است؛ این نه ذاتی آنها است، نه تمام ذات است، نه جزء ذات است؛ فقط یک مفهوم ذهنی اعتباری است. اما همین مفهوم ذهنی اعتباری اشاره میکند به یک محکیّ بالذاتی که سنخ آن سنخ واحد است. یک مواردی هم ممکن است آن محکیّ بالذات نباشد، آن را به راه دیگر باید اثبات کرد.
إذ الکلیة و الجزئیة من عوارض الماهیات الإمکانیة
توضیح: این، این اشتراک به این نحوی که شما گفتید و طبیعت کلی و نوعی گفتید که این طبیعت نوعی است، یا بعد اشتراک بخواهد در ذات یا در اعراض باشد، اینها از ویژگیهای ماهیت است.
و الوجود کما مر لایکون کلیاً و لا جزئیاً، إنما له التعین بنفس هویته العینیة، و لا یحتاج إلى تعینٍ آخر، کما لا یحتاج فی موجودیته إلى وجودٍ آخر
توضیح: در وجود، وقتی که گفتیم متن واقع است و سنخ واحد است یا مراتب حقیقت واحد، این حقیقتش همان عین ذاتش است؛ با انضمام این اموری که شما گفتید تعین پیدا نمیکند، تعین و معین بودنش، خودش است.
و سنبین فی مبحث التشکیک أن التفاوت بین مراتب الحقیقة الواحدة و التمیز بین حصولاتها قد یکون بنفس تلک الحقیقة
توضیح: در مثل ماهیت، تمیزها و تفاوتها به انضمام عوارض است؛ با عوارض اینها را از هم جدا میکنید و الا اگر این عوارض نباشد انسان میشود امر مبهم، معلوم نیست کدام انسان است، باید اینقدر قیود بیاورید تا مشخص بشود؛ ولی در وجود با انضمام عوارض، این وجودات را از هم جدا نمیکنید، ذاتش همینگونه است. مثلاً وجوِد این زید، نه به خاطر عوارضش، بلکه به خاطر وجودش ممتاز از وجود عمرو و مغایر با وجود عمرو است؛ تشخصش به ذات خودش است. و در مبحث تشکیک این را خواهیم گفت که تمیز و تفاوت به خود ذاتش است.
فحقیقة الوجود مما تلحقها بنفس ذاتها التعینات و التشخصات، و التقدم و التأخر، و الوجوب و الإمکان، و الجوهریة، و التمام و النقص، لا بأمرٍ زائدٍ عارضٍ علیها و تصوره يحتاج إلى ذهن ناقب و طبع لطيف.[3]
توضیح: پس اقتضای وجود خودش با اینکه سنخ واحد است و مقول به تشکیک است، این است که بعضی از آنها عنوان مثلاً عرض به آن صدق کند، عنوان کم صدق کند یا عنوان جوهر و جسم و اینها صدق کند، این هم به نفس ذات خودش است.