1405/04/25
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
تبیین برهان ادراک حق تعالی توسط هر مدرک:
مطلبی که ایشان فرمود، این بود که هر مدرکی در هر مرتبهای از ادراک باشد در واقع حق تعالی را ادراک کرده است، دلیلش هم این است که حقیقت ادراک در تحقیق نهایی عبارت از نحوه وجود است، نحوه وجود هم عین ربط به خداوند است، پس هر مدرکی که این نحوه وجود را یافت و ما به این یافتش، ادراک میگوییم، معنایش این است که او نحوه وجود رابطی را یافته است که این رابط بدون مستقل قابل تحقق و قابل حتی فرض هم نیست، پس در واقع یافت هر نحوه وجود رابط، یافت حق تعالی است، چه این ادراک حسی باشد چه خیالی و مافوق باشد، همه اینها از همین قبیل است، ادراک این یافت نحوه وجود، مقوم این معنای ادراک نیست که آن یابنده خودش هم وجود مستقل باشد یا نباشد، اگر یابنده خداوند است او وجود اشیاء را در خود مییابد پس مدرک اشیاست، اگر یابنده خودش هم وجود مدرِک است، پس یعنی وجود رابطی که خود نحوه ظهور حق است یابنده نحوه ظهور دیگری است، پس یعنی در واقع ادراک هر مدرکی غیر از حق نسبت به هر شیء دیگر، یعنی اینکه شانی از شئون حق به شانی از شئون دیگرش توجه دارد، با این حساب پس حتی در مرتبه ادراک حسی هم هر مدرکی و هر حسگری آنچه را که مییابد و نحوه وجود است، یعنی خدا را مییابد.
الف) هشدار افتادن در دام تشبیه و تجسیم:
اینجا باید خیلی مراقب بود، چون کسانی که اهل تشبیهاند و اهل تجسیماند، یا اگر به لسان، این تشبیه و تجسیم را نفی میکنند اما سخنی میگویند که معنایش اثبات همین تجسیم و تشبیه است، مواظب باید باشیم به این دام گرفتار نشویم، اشعری میگوید خدا را به همین چشم سر میشود دید، او توجه به این معنا اصلاً ندارد که هر چیزی که از مجرای حواس ظاهری و قوه بینایی ادراک میشود، ادراک نحوه وجودی است، پس در واقع ادراک وجود رابط است، پس در واقع ادراک خداوند است، او این معانی را توجه ندارد، او مقصودش از دیدن این است که همانطور که شما اجسام مختلفی میبینید یک جسمی هم میبینید که این خداست، بوهای مختلف استشمام میکنید این هم یک بویی است، ولی بوی خوشی که از خداست، پس باید مراقب بود که اینجا معنایی که میگوییم حتی در مرتبه ادراک حسی هم حق تعالی ادراک میشود، با آن حرف اشعری و امثال او از مشبهه و مجسمه اشتباه نشود.
ب) تبیین کلمات الهی و تسبیح موجودات:
مطلب دوم اینکه ما گفتیم هر مدرکی آنچه مییابد ادراک حق است، یک مطلب بالاتری میگوییم که تمام موجودات یابنده حق و مسبحه و حملکننده خداوند هستند و تسبیح و حمد الهی بدون ادراک معنا نمیدهد، این را میخواهیم تبیین کنیم، برای تبیین این مطلب باید کلمات الهی مشخص شود که اینها را اجمالاً در بحث منظومه هم خواندید.
ج) معنای عرفی کلام و کلمه:
کلام و کلمه در عرف عادی یعنی الفاظ مسموع یا مکتوبی است که خودش حکایت از الفاظی کند که به وضع ما این الفاظ مسموع برای معنایی قرارداد شده است، و بعد با آگاهی به وضع و تکرار و انس و عادت، هرگاه ما این لفظ صوتی را بشنویم و آگاه به وضع باشیم و انس داشته باشیم، با شنیدن این لفظ یک معنای دیگری در ذهن ما حاضر میشود، بین این لفظ با آن معنا ارتباط ذاتی و تکوینی نیست، رابطه علی و معلولی با هم ندارند، بلکه وضع ما و قرارداد و انس و عادتها، ما را منتقل به این میکند، این کلام در عرف ماست، یعنی صوتی که با دلالت وضعی بر مدلولی دلالت میکند.
اگر ما به جای اینکه از صوت و کیف مسموع استفاده کنیم، یک چیز دیگری مثل کیفیت دیگری یا حرکت دیگری را دالّ بر آن معنا قرار دهیم، مثلاً شما فرض کنید به یک کسی میخواهید بگویید از این مکان رد بشود، میتوانید به لفظ بگویید و او هم اگر آگاه به این لغت باشد میفهمد، هم میتوانید با دست اشاره کنید باز هم مقصود شما را میفهمد، هم میتوانید یک تابلوی راهنمایی نشان بدهید با یک رنگ و فلش خاص، باز میفهمد، در همه این سه مورد او یک معنا فهمیده است، ولی یکی لفظ بود، یکی یک شکل خاص با رنگ خاص بود، یکی هم حرکت بدنی و وضعیت خاصی بود، پس در همه اینها شخص با آن دیگری تکلم کرده است و آن معنایی را که میخواست در ذهن او القا کرد و او هم بر اساس این معنا ترتیب اثر داد، اما ما اینطور یاد نگرفتیم و عادت نکردیم که مثلاً به این تابلوی راهنمایی یا به این حرکت دست بگوییم این هم کلام است، بلکه انس و عادت ما این است که به این الفاظ مسموع یا مکتوب بگوییم اینها کلام است، بیشتر هم با این سر و کار داریم چون اظهار این الفاظ سادهتر است، شما بخواهید آن معنای مثلاً آزادی عبور را نشان بدهید، تابلو تهیه کردنش و استفاده کردنش مشقت هایی دارد، اما یک لحظه به یک صوتی بگوییم بروید، کار تمام است، همچنین بقا ندارد، چون ممکن است شما الان بخواهید کسی رد بشود، بعداً نخواهید، یا دیگری را نخواهید رد بشود، وقتی به صورت صوت گفتید، همان لحظه است بعدش نیست، پس به خاطر این جهات ما عادت کردیم و انس گرفتیم که به کلمه و کلام از همین اصوات اطلاق کنیم، اینها را کلمه و کلام میگوییم، اما در آن نقش و اثری که دارند هیچ فرقی ندارد، همانطور که این کلمه و این چیزی که ما به آن عرفاً کلمه میگوییم یک کیف مسموع است، آن تابلو یک کیف مبصر است، هر دو کیف هستند، به لحاظ متن واقعیت دو نحوه مختلف کیف هستند، در هر دو هم شما به دلالت وضعی اینها را برای یک معنایی قرارداد کردید، اگر آگاه به این قرارداد نباشید اینها مثل اصوات دیگری که دال بر معنایی در ذهن ما نیست همینطور خواهد بود، همانطور که مثلاً وقتی شما این در و دیوار و آجر را میبینید، دال بر معنایی نیست، دلالت بر معنایی که به قرارداد ما باشد، نمیکند، برای آن کسی هم که آگاه به وضع نیست این صوت را بشنود یا این تابلو مثلاً جواز عبور را ببیند هیچ دلالتی بر معنایی برایش نمیکند، بنابراین صوت بودن مدخلیتی در حقیقت کلام ندارد، آنچه که مهم است این است که این دالّ، مدلول را نشان بدهد و حاضر کند.
د) تطبیق بر موجودات به عنوان کلمات الهی:
بعد از این مقدمه، به موجودات با تفاوت مراتب در هر مرتبه که باشند توجه و تأمل کنیم، هر موجودی به حقیقت ذات خودش حاکی از ظهور و بروز علم و قدرت و سایر کمالات الهی است، همه موجودات در آنها جهات قدرت الهی و کمالات الهی ظاهر است، این موجودی که حقیقت ذاتش دال بر کمالات الهی است، آیا با دلالت وضعی ما و قرارداد ما چنین حکایتگری دارد یا حقیقت ذات و هویتش این چنین است؟ معلوم است که ربطی به قرارداد ما ندارد، مثل آن الفاظ نیست که با قرارداد دال بر معنا شدند، حقیقت وجودی و هویت این موجود این چنین است، اگر حقیقتش این است بنابراین هر موجود ما فی الضمیر الهی را نشان میدهد و حکایت میکند، همچنان که این کلمات صوتی حکایت از ما فی الضمیر گوینده میکرد، کلماتی که گوینده به کار میگیرد دارد علم او را و ضمیر باطنش را نشان میدهد، شنونده هم آگاه به وضع هست لذا منتقل به همان معانی میشود، اشیا هم بحسب نحوه وجود حکایتگر از علم و قدرت و سایر کمالات الهیاند، اما با این تفاوت که اینجا این دلالت، دلالت وضعی و قراردادی نیست بلکه دلالت ذاتی است، نه اینکه قرارداد شده باشد، حالا از این دلالت ذاتی، از این نحوه آفرینش، کسی به دلالت وضعی الهی تعبیر کند، اشکالی ندارد، ولی مقصود از وضع، قرارداد نیست، یعنی نحوه آفرینش این چنین است که هر موجودی حاکی از کمال و جمال الهی است، پس این موجودات با این نحو وجود، کلمات خداوند هستند، هر موجودی کلمه از کلمات خداست، چون هم از کمال الهی در ذاتش خبر میدهد، که خداوند در ذاتش چه کمالی داشت که این را بارز و ظاهر و آشکار کرد، پس موجودات کلمات الهی هستند، از این جهت که مضاف به حق، اینها را نگاه کنیم، چون دارند کمال الهی را نشان میدهند، کلمه الهی است.
1) دو اعتبار در نگاه به معلول: شما هر معلول را از دو جهت میتوانید نگاه کنید، یکی از جهت ارتباطش با فاعل، یکی از جهت نسبتش با آن قابل یعنی ماهیتش، چون معلولیت و نظام علت و معلول در وجود است، وجود فاعل، علت وجود معلول است، بنابراین شما همین وجود را از جهت اضافهاش به فاعل نگاه میکنید، از جهت اضافه به قابل هم نگاه میکنید، میگویید خداوند مثلاً به انسان وجود داده است، پس این وجود مفاض، نسبتی با فاعل دارد و نسبتی با این قابل، یعنی ماهیت، دارد، اگر اشیا را از جهت نسبتش به خداوند نگاه کنید کلمات الهی است، اگر این وجودات مفاض را از جهت نسبتش به قابل بنگرید، تسبیح و تحمید این اشیاء نسبت به خداوند است، چون تسبیح و تحمید یعنی اظهار و شرح کمال محمود توسط حامد، یعنی حامدی هست و ستایشگری هست، ستایشگر به لسان یا به حقیقت وجود نشاندهنده کمال آن محمود است، مسبِح آن است، تمام اشیاء بحسب آن مرتبه و نحوه وجود، کمال و جمال الهی را نشان میدهند، پس به این معنا مسبحاند و تسبیحگو هستند و تحمیدگو هستند، و این به اعتبار اضافه به قابل است.
ما میخواستیم معنای اینکه همه اشیاء کلمات الهیاند و همه اشیاء تسبیح الهی میکنند را خوب تفسیر کنیم که بر مبانی فلسفی چگونه میشود، چون یک عدهای که گفتند اینها تسبیح میکنند تصورشان لفظ است، یا بعضیها گفتند که اینها با حدوثشان یا امکانشان حاکی از محدث و واجباند، پس تسبیح میکنند، ما میخواهیم بگوییم این تسبیح به حقیقت معنا بر اشیا صادق است، نه به نحو مجاز، یا اینکه از باب امکان و حدوث دال بر یک محدثی هستند، حقیقت حمد و تسبیح، اظهار کمال است، شما اگر از کسی ستایش میکنید یعنی در مقام لفظ، کمال او را ابراز میکنید، اشیا این وجودی که دارند با همین نحوه وجود، شرح کمالات الهی هستند، نشاندهنده کمالات الهی هستند، پس نحوه وجود اشیا تسبیح و تحمید خداوند است، بنابراین به دو اعتبار اینها اسمهایشان فرق کرد، اگر این وجود مفاض را به اعتبار نسبتش با فاعل بنگرید، آن فاعل این را اظهار کرده است پس کلام و کلمه اوست، اگر این وجود مفاض را به اعتبار نسبتش به قابل بنگرید از این حیث کمالات الهی را نشان میدهد و آشکار میکند و ستایشگر و حامد و مسبح الهی است، استثنا هم ندارد، هر شیئی در هر مرتبه که باشد بر اثر نحوه و مرتبه وجود خودش دارد کمال الهی را اظهار میکند، پس مسبح و حامد به این معنا هست.
2) پاسخ به سوال تلازم ادراک با کلمات الهی بودن: یک سوالی اینجا ممکن است مطرح شود که اگر ما اثبات کردیم که اینها کلمه الهی هستند و همچنین تسبیحگوی خداوند هستند، چه تلازمی دارد که بگوییم برای این وجودات ادراک است، حتی جمادات هم مثلاً این ادراک را دارد و دارد تسبیح الهی میگوید؟ اولاً مقصود از ادراک آن ادراک بسیط است، این معلوم باشد، و ثانیاً اگر شما بدن را مقارن با نفس میدانید که یک نحوه ارتباط وجودی دارد، آیا به برکت همین ارتباط وجودی بدن مادی با نفس مجرد، ما نحوهای از ادراکات را به بدن نسبت میدهیم یا نمیدهیم؟ میگوییم به تبع آن اتصالی که به نفس دارد بدن یک نحوهای حیات پیدا کرده است اگرچه حیات ضعیف باشد.
سوال این است که رابطه عقل مجرد که ربالنوع و واسطه افاضه خداوند است و رابط خداوند با همه اشیاء است، این رابطه از حیث شدت قرب قابل مقایسه با رابطه روح و بدن است؟ قطعاً قابل مقایسه نیست، چطور ارتباط بدن با روح مجرد که به معنای ارتباط معلولی هم نیست، ولی موجب این میشود که ما یک نحوهای حیات ضعیف را به بدن نسبت دهیم، به عبارتی نحوهای ادراک را به بدن نسبت دهیم، به طریق اولی در اینجا که قرب وجودی خداوند و اشیاء است، و قابل مقایسه با هیچ قربی نیست، بر اشیاء هم به این نحوه حکم کنیم که اینها وجودند مسبح الهیاند یک نحوهای از ادراک و حیات برایشان اثبات میشود، در کمتر از این، یعنی در رابطه روح با بدن مادی شما یک نحوه ادراک به بدن نسبت میدهید اگرچه بالعرض و بالتبع باشد، پس در جایی که مقوم وجود است باید به طریق اولی این نسبت را بدهید که همه اشیا بحسب خودشان و درجه و مرتبه خودشان مسبح و حامد و مدرک خداوند هستند.
متن کتاب
فإذن قد انكشف أن مدركات الخمس كمدركات سائر القوى الإدراكية مظاهر الهوية الإلهية التي هي المحبوب الأول و المقصود الكامل للإنسان[1]
توضیح: بنابراین حتی مدرکات خمس هم که از انزل مراتب ادراک است، در اینجا هم این قوه مدرکه حسی هم در واقع خدا را ادراک میکند، ولی نه به معنای اشعری و مجسمه میگویند.
فبعينه يشاهده و ينظر إليه
توضیح: به عینه شاهد است، به چشمش خدا را میبیند.
لا علی وجه یعتقده الأشاعرة
توضیح: نه به معنای حرفی که اشاعره میزنند که به چشم سر هم خدا را میشود دید، یا اگر هم تصریح نمیکند که این جسم است معنای حرفش همین میشود.
بأذنه یسمع کلامه و بأنفه یشم رائحة طیبة و بجمیع ظاهر بدنه یلمس
توضیح: با گوش میشنود و با بینی بو را استشمام میکند و لمس میکند.
اما لا علی وجه یقوله المجسمة، تعالی ذلک عن علواً کبیراً
توضیح: آنها تصورشان این بود که همانطور که اجسام دیگری کنار هم هست ما لمسش میکنیم، میبینیم، یک جسمی هم به نام خدا هست که ما لمسش میکنیم، آنها اینچنین تصور میکردند.
فيدرك المحبوب الحقيقي بجميع القوى و الجوارح مع تقدس ذاته عن الأمكنة و الجهات
توضیح: پس حق تعالی را با همه قوای خودش حتی در مرتبه حس و قوای حسی، ادراک میکند تا به مراتب بالاتر برسد، چون نحوه وجودی را که ادراک میکند وجود رابط است، رابط هم در مستقل است و با اوست، ادراک رابط یعنی ادراک مستقل.
و تجرد حقيقته عن المواد و الجسمانيات
توضیح: پس حق به جمیع قوا ادراک میشود، بعبارتی همه این کار را میکنند اما اینکه توجه دارند یا ندارند بحث دیگری است.
و ما ذكرناه مما أطبق عليه أهل الكشف و الشهود الذين هم خلاصة عباد الله المعبود
توضیح: آنچه که گفتیم مورد اجماع اهل معرفت هم هست.
بل جمیع الموجودات عندهم بالمعنی الذی ذکرناه عقلاء عارفون بربهم مسبحون له شاهدون لجماله سامعون لکلامه
توضیح: پس همه یک نحوه ادراک را که همه مسبح و عارف به خداوند، در مرتبه خودشان باشند را دارند.
و إلیه الإشارة بقوله تعالی ﴿وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ﴾[2] التسبیح و التقدیس لا یتصوران بدون المعرفة
و قوله تعالی ﴿إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ﴾[3]
توضیح: باید این قول «کن» را بشنود تا امتثال کند.
دلیلاً واضحاً علی کون کل من الموجودات عاقلاً یعقل ربه و یعرف مبدعه و یسمع کلامه[4]
توضیح: این آیه هم دلیل واضحی است برای اینکه هر موجودی «یعقل ربه و یعرف مبدعه و یسمع کلامه»
إذ امتثال الأمر مترتب علی السماع و الفهم بالمراد
توضیح: اینکه بشنود و امتثال کند یعنی باید مطلب را فهمیده باشد. البته توجه دارید که اینجا سخن در اتصال و نحوه وجود است، اما اینکه نحوه وجودش چگونه است، مطلب دیگری است، مخاطب اعیان ثابته هستند.
علی قدر ذوق السامع و استطاعة المدرک و بحسب ما یلیق بجنابه المقدس عن الأشباه و الأمثال
توضیح: اتصال امر، متوقف است که بفهمد، منتها این فهمش به اندازه ظرفیت خود شنونده است.
و قوله تعالى: ﴿...للأرض ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ﴾[5] مبين لما ذكرناه و منور لما قلناه
توضیح: این آیه هم مبین آنچه است که ما گفتیم.