1405/04/24
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
طرح بحث علم به خداوند و حقیقت علم:
سخن مرحوم متألهین در بحث علم به خداوند بود که چگونه ممکن علم بخداوند دارد، در بحث دیگر که با عنوان حکمت عرشیة مطرح میکند، میخواهد بیان کند که هر ادراکی به هر چیزی که تعلق گرفت، ادراک خداوند است، در باب علم مطالب متعددی هست، از جمله تعریف و شناخت علم، به خاطر دارید که در منطق وقتی میخواستند علم را تعریف بکنند میگفتند هو صورة حاصلة من الشیء عند العقل، یعنی صورت حاصل شده از شیء در عقل مدرک، این صورتی که از شیء حاصل میشود حقیقتش چیست؟ ممکن است ما در مراحل اولیه تعلیم اینطور تعبیر کنیم که صورت شیء، ماهیتش است، بعدها خواندیم که ماهیت من حیث هی لیست الا هی، همانطور که میگویید لا موجودة لا معدومة، میگویید لا معلومة و لا مجهولة، ماهیت علم نمیشود، ماهیت چیزی جز ذاتیاتش نیست، علاوه بر اینکه ماهیت امر اعتباری است، خصوصاً اگر ماهیت من حیث هی مد نظر باشد که بالاتفاق همه قبول دارند اعتباری صرف است، پس نمیتوانیم بگوییم این صورت، ماهیت است.
اگر مقصود ماهیت موجوده باشد، این ماهیت موجوده نحوه وجودش چگونه است؟ معلومات و اشیایی که در مقام شناخت آنها هستیم مادیاند، آیا موجود مادی میتواند علم و معلوم قرار بگیرد؟ چیزی که خودش از خودش غایب است نمیشود که برای چیز دیگری حاضر بشود. خلاصه در باب علم یک بحثی و تحقیقی بود، آن محققین از حکما نهایتاً به این رسیدند که حقیقت علم نحوه وجود است، همانطور که ماهیت به وجود مادی، میتواند موجود باشد، به یک نحوه وجود دیگر که وجود تجردی است میتواند موجود باشد.
الف) مقدمه اول: تبیین مغایرت وجود و ماهیت و اصالت وجود:
و این مطلب را در کنار آن مطلب دیگر بگذارید که مغایرت وجود و ماهیت در ظرف تحلیل است، نه اینکه ما یک دوگانه حقیقی به نام وجود و ماهیت داشته باشیم، ما در مقام تعبیرف ماهیت موجود میگوییم، ماهیتی که موجود به وجود مادی است یا ماهیتی که موجود به وجود تجردی است، این تعبیرها را میگوییم ولی مقصودمان این نیست که ما دو شیء داریم و دو چیز باشد، یکی ماهیت باشد و یکی وجود تجردی یا وجود مادی باشد، خصوصاً اصالت وجود اگر تبیین شد، این معنا واضحتر خودش را نشان میدهد، که حقیقت علم به نحوه وجود برمیگردد، فرقی هم نمیکند که این نحوه وجود، نحوه علم حسی باشد یا علوم خیالی یا عقلی یا حضوری یا حصولی باشد، هر نحو که باشد علم نحوه وجود است، تفاوتش در آن وجود ضعیف و شدید میشود، این یک مقدمه که پس متوقف بر تحقیق و شناخت حقیقت معنای علم است.
ب) مقدمه دوم: تقسیم علم به بسیط و مرکب:
اینکه علم مثل جهل دو گونه است، همانطور که جهل هم میتواند به نحو بسیط باشد و هم به نحو مرکب باشد، علم هم به نحو بسیط است و هم به نحو مرکب است، علم هم نحوه وجود است، پس در علم بسیط شما نحوه وجود واحدی را مد نظر دارید، در علم ترکیبی غیر از این نحوه وجود، یک نحوه وجود دیگری هست که به گونهای مرتبط با اوست، هر طور میخواهیم تفسیرش کنید، فعلاً به این موضوع کار نداریم، پس به علم بسیط و علم به علم، مثل جهل بسیط و جهل مرکب.
ج) مقدمه سوم: وجود رابط و وابستگی اشیا به خداوند:
مقدمه سوم: همه فلاسفه و همه عرفا، چه این معنا را تصریح کرده باشند و چه در مقام الفاظ یا توجه ذهنی به این تصریح نکرده باشند یا توجه نداشته باشند، اما اگر به آنها این معنا را شما متذکر بشوید همه میپذیرند که وقتی ما از وابستگی ممکن و مخلوق به خداوند سخن میگوییم، مقصودمان این نیست که این مخلوقات ذواتی هستند که مرتبط با خداوند و وابسته به او باشند و ارتباطش و وابستگیاش غیر از اصل هویت و حقیقتش باشد، بلکه همه میپذیرند که وابستگی اشیاء به خداوند همان هویت این اشیاء است، نه اینکه صفت برای آنها باشد، یا به تعبیر ملاصدرا، اشیاء همان وجودات ربطی هستند، ویژگی وجود ربطی این است که وجود رابط در وجود غیر، در آن وجود مستقل معنا و ظهور و بروز پیدا میکند، او خودش چیزی نیست.
1) نقد تعبیر تشکیک در مورد وجود رابط: پس تشکیک در اینجا چندان تعبیر صحیحی و دقیقی نیست، تشکیک وقتی تصور میشود که شما دو یا چند مرتبه از یک شیء داشته باشید، یکی قویتر از دیگری باشد، اما اگر شما وجود واحد مطلق نامحدود که آنچه را که غیر اوست موجود به همین وجود است، نه به یک وجود ضعیفتر، داشته باشید، دیگر نمیگویید موجود به وجود ضعیف است، آن مرتبه بالاتر موجود به وجود قوی است، میگویید آنچه را که ما سوای این مرتبه اعلاست، ما سوای این وجود مطلق است، ما به او وجود رابط میگوییم، یعنی موجود به همین وجود است، معنای رابط این میشود.
2) تعبیر عرفا از وجود رابط: مظهر و تجلی: در تعبیر عرفا که آنها در این سیر فلسفی بر این اساس نمیآمدند، آنها تعبیر به مظهر و تجلی میکنند، یا قرآن کریم تعبیر فرمود که آیات اشیا آیات الهی هستند، ولی چگونه آیهای هستند؟ آیهای که در عین حال خارج از حیطه صاحبش نیست، ﴿ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطًا﴾[1] پس آیه به معنای عرفیاش نیست، مثل رد پایی که دال بر یک شخصی است که از اینجا گذشته است، ولی این رد پا الان جدای از خود آن صاحبش است، به این معنا آیه نیست، آیهای که به وجود خود صاحبش موجود است و در حیطه وجود اوست، این هم یک مقدمه که مد نظر باشد.
3) توهم قوه واهمه درباره احاطه خداوند: وقتی که از احاطه خداوند به اشیا و اینکه اشیا عین ربط به حق تعالی هستند سخن میگوییم، قوه واهمه ما از این احاطه یک معنایی را تخیل و توهم میکند، مثل فضایی که درون این فضا اشیاء چیده شدهاند، و در واقع این نحوه تصور به معنای گونهای ترکیب است، همانطور که وقتی شما در یک فضای نامحدود اشیایی را قرار میدهید، چیدمانی دارد و هر سمت و سو و جهتی غیر از آن دیگری است، اگر هیچ شیئی در این فضا نباشد، یک فضای خالی توهم کنیم، سمت و سو و جهت معنا نمیدهد، نمیشود بالا، پایین گفت، جهت معنا نمیدهد، جهت وقتی معنا میدهد که شما در این فضا اشیایی را در نظر بگیرید بعد بگویید این مثلاً چپ است، یکی مقابل دیگری است، یکی بالاست، یکی راست و یکی چپ است. وقتی که ما میگوییم خداوند محیط به کل اشیا است، آن قوه واهمه چون معنا را میخواهد از یک سو ادراک کند و از سوی دیگر این معنا را باید مرتبط با محسوسات ادراک کند، قوه واهمه از این احاطه همان احاطه مکانی را توهم میکند، مثل فضایی که اشیا در آن هستند، اینکه واضحالبطلان است، اگر ما از احاطه خداوند به اشیا سخن گفتیم و حقیقت این معنا را هم نمیتوانیم متوجه بشویم، باید با توجه به یک مثال و تشبیه و تنزیل و امثال اینها باشد، اغلب این مثالها نسبت صور ذهنی با خود ذهن است.
4) مثال صور ذهنی و نسبت آنها با ذهن: شما اگر در ذهنتان صورتی تصور کنید نمیگویید این صورت بالای ذهن، پایین ذهن، چپ ذهن شماست، اصلاً نمیتوانید براش مشخص کنید که کجای ذهن است، غلط است، مقابل شماست، پشت سر شماست، هم غلط است، البته این مقابل و پشت، چون غالب افراد تصورشان از خودشان این بدن است، برای همین مقابل، بالا، پایین میگوییم و الا اگر شما از این جهت بدن صرف نظر کنید و بدن را از خودی خود کنار بگذارید، به آن اصل ذات توجه کنید، اصلاً نمیتوانید بگویید آن صورتی که شما تخیل کردید چگونه است، فقط میتوانید بگویید حاضر برای شما و نزد شما هست، همین را میتوانیم بگوییم برای ما حاضر است، اما جهت و امثال این تعابیر در موردش صحیح نیست، وقتی هم که میگوییم برای ما حاضر است، نه اینکه شما یک موجودی هستید و این صورت ذهنی هم یک موجود دیگری که آمده در محضر شما حضور پیدا کرده است و وجودی مغایر با وجود شما دارد، بلکه او حاضر است به عبارت دیگر یعنی در حیطه خودم هست، یعنی موجود به وجود خودم هست، نه اینکه موجودی در کنار من ولی ضعیفتر باشد.
5) تنظیر نسبت خداوند با اشیا به نسبت ذهن با صور ذهنی: نسبت عالم به خداوند مثل این است، وجود رابط است، پس اگر ما بخواهیم این وجود رابط را در نظر بگیریم باید صاحبش را در نظر بگیریم، همانطور که اگر کسی بخواهد این صورت ذهنی شما را به عینه، همین صورتی که به وجود شما موجود است، را ملاحظه کند بدون ملاحظه ذهن شما، امکانپذیر نیست، گاهی ممکن است یک اشتباهی پیش بیاید، مثلاً شما دو را تصور کردید، دیگری بگوید منم دو را تصور کردم، منم همان چیزی تصور کردم که تو تصور کردی، مقصودمان این تصور و این گونه علم نیست، مقصود این است که همین دویی که به وجود ذهنی شما موجود است، همین دو، همین نحوه وجود خودش را به عینه، نه یک دو دیگر که به وجود ذهن دیگر موجود باشد، همین دویی که به وجود ذهن شماست، همین عددی، شکلی، صورتی، هر چیزی که به وجود ذهن خاص موجود شد، همین را کسی بخواهد ادراک کند، این امکان ندارد مگر اینکه خود ذهن را ادراک کند، چون اصلاً این صورت ظهور و بروز همان ذهن است، ذهن را ظاهر کرده است، و ظهورش هم به این معنا نیست که خارج از حیطهاش باشد، پس اگر به فرض کسی این صورت ذهنی شخص را به عینه خودش را ملاحظه کرد و در حیطه ادراکش قرار گرفت، معنایش این است که آن ذهن متعلق به ادراک قرار گرفته است، چون این صورت نسبتش با آن ذهن، وجود رابط به وجود مستقل است، و رابط در مستقل و به وجود مستقل، موجود است، مثل یک جزئی درون یک مثلاً کل نیست، مثل یک جنینی درون رحم یک حیوانی، یا یک شیئی درون یک کشکولی، یا یک شیء در یک فضایی نیست، هیچکدوم از اینها مثال درست نیست، چون این وجود تعدد ندارد، وجود همان وجود ذهن است، هر صورتی که تصور کند ذهن متعدد نشده است، اما ظهورات ذهن متعدد میشود، ولی ظهوراتی که همه باز هم موجود به وجود واحد ذهناند، بنابراین کثرت این ظهورات موجب تعدد ذهن نشده است، و اگر کسی این ظهورات را به عیناً خودش را، نه مشابهی که از جهت ماهیت مثل اوست، آن که از جهت نحوه وجودش مثل ان باشد، خودش باشد، اگر بخواهد این را به عینه ادراک کند، در واقع معنایش این است که ذهن را ادراک کند.
ج) تطبیق بر ادراک حق تعالی و نتیجهگیری:
مقدمات معلوم شد، اما ادعا این است، ما نحوههای مختلف از ادراک داریم، حس، خیال و عقل، حضوری، حصولی، در همه اینها آنچه که مدرَک بالذات است نحوه وجود است، با حکم آن مقدمه اولی که گفتیم حقیقت علم نحوه وجود است، و نحوه وجود عین ربط به حق است، موجود به وجود حق تعالی است، پس اگر مدرِکی و عالمی علم به چیزی دارد، یعنی علم به وجود ربطی دارد، که به وجود حق موجود است، حق تعالی هم بسیط است، نسبت احاطه او به اشیا مثل نسبت یک کشکولی یا فضایی به اشیایی که درونش چیده شدند نیست، بسیط محض است، بنابراین هر شیئی که متعلق به ادراک ما قرار میگیرد، به هر نحوهای از ادراک که باشد، معنایش این است که این مدرک حق تعالی را ادراک کرده است، چون مدرَک وجود رابط بود، گفتیم علم نحوه وجود است، نحوه وجود هم، هرچه باشد، عین ربط است، پس این مدرِک و عالم، علم به یک نحوه وجود دارد، اصلاً علمش نحوه وجود است، نحوه وجود هم عین ربط به حق تعالی است، پس هر عالمی در هر مرتبهای هر چه را که ادراک کرد، خالی از ادراک حق نیست، در واقع وجود رابطی را ادراک کرده که موجود به وجود حق است، حق هم که بسیط است، بنابراین به هر نحو ادراک، مدرِکی ادراکی داشته باشد، معنایش این است که حق را ادراک کرده است.
این یکی از عالیترین تحقیقات و نتایجی است که در حکمت متعالیه بر اساس تبیین دقیق اصالت وجود و تقسیم موجود به رابط و مستقل و آن مقدمات دیگر که گفتیم به آن میرسیم، در روایتی فرمود: لا یدرک احد احداً الا بالله[2] ، همین معنایی که اینجا با این مقدمات اثبات شد مضمون همین معنای روایت شریف است، پس به ادراک بسیط هر مدرکی، خدا را ادراک کرده است، حالا نحوه ادراک حس باشد، خیال باشد، عقل باشد، شهودی باشد، هرچه میخواهد باشد، و در این مقام خطایی هم معنا نمیدهد.
1) تمایز ادراک بسیط از ادراک مرکب و مناط تکلیف: اما در آن مقام علم به علم، اینکه ادراک کرده است و ادراک کرد و فهمید که ادراک کرده است، این مقام علم ترکیبی است که ما عرفاً این را علم میگوییم، آنچه را که ما در عرف معمولاً علم میگوییم، این است، این ممکن است قوی یا ضعیف باشد، به گونهای از شرافت و قوت باشد که علم حضوری یا شهودی بگوییم، به گونهای باشد که علم حصولی گفته شود، ممکن است عقلی باشد، حسی باشد، خیالی باشد، تفاوت و تفاضل و خطا و صواب پیدا میشود، در این مرتبه تکلیف معنا پیدا میکند، بعد یک کسی اطاعت میکند، یک کسی اطاعت نمیکند.
2) نقد نظر اشاعره و تمایز مرز حق و باطل: حاصل سخن: عنوانی که گفته است حکمت عرشیه، واقعاً حکمت عرشیه است که ما به قدم برهان برسیم و بفهمیم که هر نحوه ادراکی حتی ادراک حسی، در واقع این ادراک خداوند است، اشاعره هم یک حرفی گفتند که مثلاً خدا را به ادراک حسی میشود یافت و میگفتند خدا را به چشم سر میبینید، ولی توهم آنها این بود که یک جسمی در قیامت میبیند به عنوا اینکه خداست، آن چیزی که با چشم سر دیده شد، جسم است، مرز حق با باطل در اینجا یک مرز دقیقی است، خیلی دقیق و ظریف است، که بینشان تفاوت و تمایز بگذاریم، از یک طرف بگوییم ادراک حسی به حق تعالی تعلق نمیگیرد، یعنی در آن مرتبه علم به علم، تعلق نمیگیرد، از یک طرف هر نحوه ادراکی به معنا و به گونه ادراک بسیط، ادراک حق است، چون علم، نحوه وجود است، نحوه وجود هم عین ربط به خداوند است، و خداوند هم بسیط است، نه اینکه اجزایی و ابعادی داشته باشد، و شما یک جز را ادراک کرده باشید، این حاصل مطلب در این قسمت با مقدماتی که گفتیم.
متن کتاب
حكمة عرشية[3]
اعلم يا أخا الحقيقة أيدك الله بروح منه أن العلم كالجهل قد يكون بسيطا و هو عبارة عن إدراك شيء مع الذهول عن ذلك الإدراك و عن التصديق بأن المدرك ماذا؟
توضیح: ادراک بسیط یعنی یافت یک شیء ولی با غفلت از این و نبودن یک ادراکی در جنب او که بفهمد که یافته است. و همچنین غفلت از آن تصدیق به أن المدرک ماذا، از اینکه یافته و از اینکه تصدیق میکنند که مدرک چیست، غفلت دارد یا اصلاً امکانش نیست، حالا غفلت که اینجا گفته شده است «ذهول» یعنی آن فهم دیگر نیست، حالا امکانش باشد که حاصل بشود یا نباشد حرف دیگری است، این علم بسیط است.
و قد يكون مركبا و هو عبارة عن إدراك شيء مع الشعور بهذا الإدراك و بأن المدرك هو ذلك الشيء
توضیح: این یک مقدمه که علم ترکیبی و علم بسیط بود.
إذا تمهد هذا فنقول إن إدراك الحق تعالى على الوجه البسيط حاصل لكل أحد في أصل فطرته
توضیح: هر کسی در اصل فطرت خودش حق را یافته است، همین علم حضوری ما که یافت خود است، یعنی یافت خداوند است، چون این خودی که میگوییم «من» عین ربط به خداوند است، پس اگر من خود را به علم حضوری مییابم، یعنی خدا را مییابد، و وقتی هم میگوییم خدا را مییابم، یک کثرتی از این الفاظ برمیآید، این کثرت دیگر نباید باشد، چون ما عادت کردیم به اینکه یابندهای و یافت شدهای و مغایرت بین این دو باشد، در مقام علم حضوری کسی که خود را به علم حضوری مییابد یعنی ظهور خداوند، یعنی یافت خداوند خودش را در تعبیری که گفتیم.
لأن المدرك بالذات من كل شيء عند الحكماء _بعد تحقيق معنى الإدراك و تلخيصه عن الزوائد على ما يستفاد من تحقيقات المحققين من المشائين كما سيقرع سمعك_ ليس إلا نحو وجود ذلك الشيء
توضیح: از «بعدتحقیق» تا خط بعدی «سیقرع سمعک» جمله معترضه است، فعلاً داخل پرانتزی بگذارید، «لأن المدرک بالذات من کل شیء عند الحکماء لیس إلا نحو وجود ذلک الشیء» مدرک بالذات همان نحوه وجود است، چگونه ما به این میرسیم که مدرَک و معلوم بالذات نحوه وجود است؟ این جمله داخل پرانتز همین را میگوید که بعداً در بحث عقل و عاقل و معقول و مباحث علم آنجا معنای ادراک را تحقیق میکند، بعد از تحقیق معنی الإدراک و تلخیصه عن الزوائد، آنطوری که از تحقیقات محققین از مشاء برمیآید که بعداً به آن میرسیم، نتیجه و آن مطلب این است که مدرَک بالذات لیس إلا نحو وجود ذلک الشیء.
سواء كان ذلك الإدراك حسيا أو خياليا أو عقليا و سواء كان حضوريا أو حصوليا
توضیح: هر گونه هم که این ادراک باشد، پس علم حقیقتش به نحوه وجود برمیگردد.
و قد تحقق و تبین عند المحققین من العرفاء و المتألهین من الحکماء أن وجود کل شیء لیس إلا حقیقة هویته المرتبطة بالوجود الحق القیوم و مصداق الحكم بالموجودية على الأشياء و مطابَق القول فيها هو نحو هوياتها العينية متعلقة مرتبطة بالوجود الإلهي[4]
توضیح: نزد عرفا و حکما هم این معلوم است، چه به زبان و در مقام گفتار و نوشتار تصریح کرده باشند، اگر هم نگفته باشند، وقتی به آنها توضیح بدهیم میگویند همینطور است. مطلب این است که وجود هر شیء همان حقیقت و هویت اوست که عین ارتباط با حق است، و مصداق حکم به اشیا که میگوییم این موجود است، مطابَق قول در این اشیاف همین است که میگوییم مثلاً این زید موجود است، آن نحوه هویت عینی است در حالی که متعلق و مرتبط به حق باشد، پس خلاصه، اینکه اشیا حقیقت و هویتشان عین وابستگی به خداوند است، نه اینکه وابستگی صفت اینها باشد ولی ذواتشان وابسته نباشد، این هم نزد حکما معلوم است.
و سنقیم البرهان علی أن الهویات الوجودیة من مراتب تجلیات ذاته و لمعات جلاله و جماله
توضیح: ما هم برهان اقامه خواهیم کرد.
فإذن إدراک کل شیء لیس إلا ملاحظة ذلک الشیء علی الوجه الذی یرتبط بالواجب من ذلک الوجه الذی هو وجوده و موجودیته
توضیح: بنابراین ادراک و یافت هر شیء که خود شیء عین ربط به خداوند است، یعنی ادراک چیزی که مرتبط با حق است، عین ربط به حق است، نه ذاتی که برایش ربط باشد، بلکه به عین وجود حق موجود است، ادراک این است.
و هذا لا یمکن إلا بإدراک ذات الحق تعالی، لأن صریح ذاته بذاته منتهی سلسلة الممکنات و غایة جمیع التعلقات لا بجهة أخرى من جهاته
توضیح: شما وجود رابط را نمیتوانید بدون مستقلش ادراک کنید، واضح است. کثرت حیثیت و جهات در حق تعالی نیست، تا از یک جهت یک حکمی باشد و از جهتی حکم دیگری باشد، به تمام حقیقت ذات علت است، اینکه صریح ذات منتهای ممکنات است، غایت تعلقات است، یعنی هر جهتی فرض کنید همان صریح ذات است.
کیف و جمیع جهاته و حیثیاته یرجع إلی نفس ذاته کما سنبین فی مقامه اللائق به إن شاء الله تعالی
توضیح: این جهات به بساطت ذات برمیگردد.
فکل من أدرک شیئاً من الأشیاء بأی إدراک کان فقد أدرک الباری و إن غفل عن هذا الإدراک، إلا الخواص من أولیاء الله تعالی
توضیح: پس هر کس هر چه ادراک کند به هر نحوی که ادراک کند، معنایش این است که حق تعالی را ادراک کرده است، اگرچه که خودش هم غافل از این است که چه چیزی ادراک کرده است، البته اهل کمال آنها شهود میکنند، اگرچه غافل از این ادراکاند إلا الخواص من أولیاء الله.
كما نقل عن أمير المؤمنين ع أنه قال: ما رأيت شيئا إلا و رأيت الله قبله و روي «معه و فيه» و الکل صحیح
توضیح: اگر قبلش دیده است، قطعاً بعدش هم دیده است، با او دیده است، در او دیده است، و همش هم درست است، هر کدام از اینها که باشد درست است.
فظهر و تبین أن هذا الإدراک البسیط للحق تعالی حاصل لکل أحد من عباده
توضیح: پس این ادراک بسیط برای هر بندهای هست.
و لا یلزم من ذلک إدراکه تعالی بکنه ذاته لشیء لامتناع ذلک بالبرهان کما مر
توضیح: البته این که میگوییم ذات بسیط است و هر مدرکی حق را ادراک میکند معنایش ادراک کنه ذات نیست، اینجا قوه واهمه توهم میکند که وقتی کنه ذات میگوییم، یعنی یک چیزی از بیرونش میبینیم، آن داخلش را ادراک نمیکنیم، این کنه ذات که اینجا گفته میشود یعنی محدود احاطه به نامحدود پیدا نمیکند، بلکه در حد خودش شهود میکند.
و أما الإدراک المرکب سواء کان علی وجه الکشف و الشهود کما یختص بخلص الأولیاء و العرفاء أو بالعلم الاستدلالی کما یحصل للعقلاء المتفکرین فی صفاته و آثاره
توضیح: این علم ترکیبی است. دیگر اینجا تفاوت است، همه این را ندارند.
فهو لیس مما هو حاصل للجمیع و هو مناط التکلیف و الرسالة و فیه یتطرق الخطاء و الصواب و هو مناط التکلیف و الرسالة و إليه يرجع حكم الكفر و الإيمان و التفاضل بين العرفاء و المراتب بين الناس[5]
توضیح: همه تفاوتها و آن احکام که کافر و مومن را مشخص میکند، اینها همه در مقام دوم است، در مقام اول کافری نیست، کسی نیست که حق بر او پوشیده باشد، چون عین حق است.
بخلاف النحو الأول فإنه لا یتطرق إلیه الخطاء و الجهالة أصلاً
دانش حق ذوات را فطری است دانشِ دانش است، کان فکری است
توضیح: این علم به علم که علم ترکیبی است.