1405/04/23
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود وخواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود وخواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
طرح دلیل فخر رازی بر نفی عینیت وجود و ماهیت در خداوند:
یکی دیگر از دلایلی که اقامه شده است برای نفی عینیت وجود و ماهیت در خداوند و اثبات اینکه وجود غیر از ذات خداست، این است که وجود بدیهی است، همه وجود را میشناسند و میفهمند، پس وجود معلوم و بدیهی است، از طرفی همه اتفاق دارند که حقیقت واجب و کنهش مجهول است و قابل شناسایی نیست، پس باید ماهیتی داشته مجهول باشد، چون اگر ذات واجب و حقیقتش همان وجود باشد، وجود بر همه بدیهی و آشکار است، پس باید کنه واجب آشکار و بدیهی باشد.
الف) پاسخ مشهور به این اشکال: تفکیک مفهوم از مصداق:
پاسخ به این شبهه این است که شما بین مفهوم و مصداق خلط کردید، آن چیزی که معلوم است و بدیهی است مفهوم مطلق وجود است، آن چیزی که مجهول است و قابل شناسایی نیست وجود خاص عینی خداوند است، این پاسخی است که در مشهور است و به جای خودش هم درست است، آن کسی هم که این استدلال را داشت، در همین مفهوم بدیهی و مصداقش که وجود عینی باشد خلط کرده بود.
ب) پاسخ ملاصدرا: هر موجودی به نحوی ادراک از حق تعالی دارد:
ملاصدرا علاوه بر این، یک پاسخ دیگری هم میدهد و آن این است که در مورد ادراک خداوند ما میتوانیم بگوییم که هر موجودی به نحوی و در حد و مرتبهای، ادراک از حق تعالی دارد، هیچ موجودی بدون ادراک نیست. اگر کسی مقصودش از تعلق علم به خداوند این است که علم حصولی به او تعلق بگیرد، یعنی شما ماهیتی مفهومی یا مفاهیمی کسب کنید که اینها حکایت از اخبار تام و تمام از حقیقت ذات حق داشته باشد، همانطور که مثلاً در مورد ماهیت میگوییم ذاتیاتش در ذهن ما حاصل میشود، پس حقیقت ذاتیات را به ما نشان میدهد، اگر به این معنا کسی مدعی شد که علم حصولی به حق هست و ما مفاهیمی میتوانیم کسب کنیم که حقیقت ذات حق تعالی را به ما نشان بدهد، واضحالبطلان است و هیچکس هم این ادعا را نمیکند، بلکه حداکثر این است که میگوییم این مفاهیم به وجه ضعیف حکایتی از خداوند میکنند. و اما اینکه ما به علم شهودی، در هر درجه و مرتبهای که باشیم بتوانیم احاطه به حق تعالی پیدا کنیم، این هم واضحالبطلان است و هیچکس قائل به چنین معنایی نیست.
1) اثبات شهود بسیط حق تعالی برای هر موجود به قدر وجود خودش: و اما اینکه هر موجودی که عین ربط به خداوند است، در آن حد خودش و نحوه ظهور و وجود خودش، به اندازه خودش حق تعالی را به شهود بسیط بکند، این عین حق است، هر موجودی چون وجود رابط است و ظهور حق تعالی است، پس بحسب حقیقت وجودف اتصال به خداوند دارد، آن هم نه اتصال مثل مثلاً نهری که به دریا متصل است ولی خارج از حیطه دریاست، بلکه در حیطه وجود حق تعالی است، چون خداوند حقیقت وجود مطلق نامحدود است، از هر غریبی به این شیء غریبتر و نزدیکتر است، حتی از خودش به خودش نزدیکتر است، چون خودی این موجود در حقیقت همان ظهور خداوند است، همین که میگوییم خودش، این ربط به خداوند و تجلی اوست، پس هر شیئی در آن حد و مرتبه و قواره وجود خود، هر مرتبهای که وجود دارد، یعنی مرتبهای و نحوهای از شهود و درک نسبت به خداوند دارد، اما اینکه توجه به این درک هم باشد که خودش یک نحوه دیگری از ظهور حق تعالی است، نوری بر این نور اولیه است، یک مطلب دیگری است. پس آن ادعای کلی که هیچ موجودی هیچ راهی به خداوند به علم حضوری و شهودی نداشته باشد، اینطور نیست، بلکه هر موجودی به حد و اندازه خودش درکی دارد و آن درک، آن نحوه وجود خودش هم هست، چون عین ربط به خداوند است.
2) معنای حجاب بودن شدت نورانیت خداوند:کلماتی را از بعضیها نقل میکند، در ذیل یکی از این کلمات تعبیر میکند که بین خداوند و خلق حجاب است، در واقع حجاب و مانع اینکه چرا خلق حق را نمییابد با اینکه خودش موجود به وجود حق است، شدت ظهور و شدت نورانیت خداوند است، این جمله را ایشان اینطور معنا میکند که این شدت نورانیت که حکیم گفت حجاب است، توجه باید داشته باشید حجاب یک معنای نقصی و عدمی است، در خداوند که همچین مانعی نیست، در حقیقت معنای این جمله این است که اگر گفتیم خداوند شدت ظهورش مانع ادراک است، یعنی این قوه مدرک و ملاحظهکننده چون ضعیف است، این نور شدید را نمیتواند دربیابد، نه اینکه خداوند مشکلی داشته باشد، مشکل از ناحیه این قوه مدرکه است، همانطور که در مسائل محسوس قوه بینایی نمیتواند مثلاً نور خورشید را آنگونه که هست دربیابد، نه اینکه نور خورشید مانع است، اگر کسی گفت شدت ظهور خورشید مانع است، در واقع مقصود و معنا این است که قوه بینایی به سبب ضعف این شدت نور نمیتواند تحمل کند، باعث نابودی خودش میشود.
3) پاسخ به سوال مقدر درباره شهود کنه ذات بسیط: یک سوالی مطرح میکند و آن سوال این است که خداوند بسیط است، شما گفتید هر موجودی خداوند را شهود میکند، پس اگر حق تعالی بسیط است و همه موجودات هم شهود حق میکنند، باید بگوییم کنه ذات حق تعالی مشهود اشیا هست، چون که تکهتکه نمیشود که بگوییم یک قسمتش مشهود است و یک قسمتش مشهود نیست، پس چرا میگوییم کنه ذات معلوم قرار نمیگیرد؟ با وجود پذیرفتن این دو مقدمه، یعنی بساطت حق و اینکه همه اشیاء شهود حق میکنند.
4) پاسخ سوال: پاسخ این است که ما گفتیم شهود حق میکند، ولی مجرای این شهود خود وجود این شیء است، مشکل از طرف حق تعالی نیست که او مثلاً ابعاض وجودی و تکههایی دارد، بعضی از قسمتهایش را آشکار میکند و بعضیاش را پنهان میکند، بلکه بسیط است، اما این بسیط مشهود این موجود است، خود این موجود اگر ضعیف است روزنه وجودش محدود است، پس به اندازه وجود خودش حق تعالی را شهود میکند، کنه ذات حق تعالی اگر متعلق به شهود قرار بگیرد، یعنی خداوند همان گونه که هست توسط شیئی که او هم همین گونه خدایی است و مثل خدا به همان مرتبه است، شهودش کند، این با اطلاق و عدم تناهی اصلاً سازگار نیست، بنابراین از این دو مقدمه که گفتید نمیتوانید نتیجه بگیرید که چون خداوند مشهود است و بسیط است، پس کنه ذاتش هم مشهود است، کنه ذات خداوند، نه به این معنا که یک باطنی دارد که برویم به داخلش ببینیم داخلش چیست، بلکه حقیقت بسیط است، ذات خدا یعنی وجود نامحدود، وجود محدود هرگز احاطهای به نامحدود پیدا نمیکند، او هر چه از این وجود بگیرد و شهود کند، در حد مرتبه خودش شهود میکند، پس آن مقدمات چنین نتیجهای نمیدهد و مقصود ما هم از شهود همین است، این حاصل مطلب بود.
متن کتاب
و منها أن الوجود معلوم بالضرورة و حقيقة الواجب غير معلومة و غير المعلوم غير المعلوم ضرورة[1]
توضیح: دو تا مقدمه: وجود بدیهی است، ذات واجب نامعلوم، و غیر معلوم یعنی قابل تعلق علم نیست «و غیر المعلوم غیر المعلوم ضرورتاً» آنچه که نامعلوم است غیر از آن چیزی است که معلوم است، آن غیر دوم به معنای «لیس» است.
و أجیب عنه فی المشهور أن المعلوم هو الوجود المطلق المغایر للخاص الذی هو نفس حقیقة الواجب
توضیح: در مشهور جواب دادند که معلوم، مفهوم وجود مطلق است و این مفهوم وجود مطلق غیر از وجود خاص عینی واجبالوجود است.
لمعة اشراقیة
توضیح: حرف خود ملاصدرا که منع کبرا میکند، یعنی میگوید ذات خداوند به یک معنا معلوم است، به یک نحوه هم معلوم نیست.
و أما أن حقیقة الواجب غیر معلومة لأحد بالعلم الحصولی الصوری فهذا مما لا خلاف فیه لأحد من الحکماء و العرفاء
توضیح: اینکه حقیقت واجب به علم حصولی درنمیآید، ما ماهیتی یا مفهومی نداریم که حکایت تام و تمام بکند، وجهش هم معلوم است، اگر شیئی ماهیت داشته باشد میگوییم به وجود ذهنی یا وجود عینی موجود است، چون ذاتاتش در هر دو یکسان است، پس حکایت تام و تمام است، اما اگر حقیقت حق عین وجود عینی است، وجود عینی مبدل به ذهنی نمیشود، پس به علم حصولی هیچگاه درنمیآید، اینکه حقیقت واجب نامعلوم به علم حصولی است، اختلافی نیست و مورد اتفاق همه فلاسفه و عرفا است.
و قد أقیم علیه البرهان
توضیح: دلیل هم داریم.
کیف و حقیقته لیست إلا نحو وجوده العینی الخاص به
توضیح: حقیقت خداوند همان وجود خاص خودش است، وجود خاص هم که اصلاً مبدل به امر ذهنی نمیشود.
و لیس الوجود الخاص للشیء متعددا[2]
توضیح: وجود عینی، وجود عینی است، وجود خاص همان خاص است، مثل ماهیت نیست که بگوییم گاهی به وجود ذهنی موجود است و گاهی به وجود عینی موجود است، که بعد دو نحوه وجود داشته باشد، یک وجود خاص را نمیتوانیم بگوییم این وجود خاص دو نحو وجود دارد که همین وجود خاص، این وجود خاص باشد، پس تعدد ندارد، بنابراین وجود ذهنی برایش فرض نمیشود.
بخلاف الماهیة فإنها أمر مبهم لا یأبی تعدد أنحاء الوجود لها
توضیح: ماهیت چون امر مبهم است، اشکالی ندارد که به نحوههای مختلف وجود موجود بشود.
و العلم بالشیء لیس إلا نحواً من أنحاء وجود ذلک الشیء للذات المجردة
توضیح: علم به یک شیء یعنی اینکه این شیئی که به یک نحوه موجود است، شما به یک نحوه دیگری به آن علم پیدا کنید، به نحوه دیگری وجود داشته باشد، این معنا در ماهیت فقط صادق است، پس علم حصولی برایش راه ندارد.
و أما أن حقیقته غیر معلومة لأحد علماً اکتناهیاً و إحاطیاً عقلیاً أو حسیاً فهذا أیضاً حق لا یعتریه شبهة
توضیح: اینکه حقیقت خداوند به علم اکتناهی که محیط بر او بشود، کسی احاطه پیدا کند، به این معنا هم نیست، این احاطه، احاطه عقلی باشد یا احاطه حسی باشد، احاطه حسی مثل اینکه شما در مقام ادراک حسی، صورت محسوس به ذات برایتان هست، و آن محاط به وجود شماست، بنابراین ما علمی که احاطه به حق پیدا کند به هیچ نحو در مراتب ادراکات نداریم.
إذ لیس للقوی العقلیة أو الحسیة التسلط علیه بالإحاطة و الاکتناه
توضیح: این هم درست است و حق است، قابل شبهه نیست، چون قوای عقلی و قوای حسی نمیتوانند مسلط بر خداوند و محیط بر او بشوند.
فإن القاهریة و التسلط للعلة بالقیاس إلی المعلول
توضیح: غلبه و قاهریت از ناحیه علت است.
و المعلول إنما هو شأن من شئون علته و له حصول تام عندها و لیس لها حصول تام عنده
توضیح: معلول از شئونات علت و در حیطه وجود اوست، برای معلول حصول تام و تمام در نزد علت هست، ولی برای علت حصول تام و تمام نزد معلول نیست، یعنی علت به تمام حقیقتش حاضر نزد معلول نیست، چون معلول یعنی همین وجود، این وجود به اندازه خودش بهره از علت دارد، نه آن گونه که علت هست، پس به معنای علم حصولی و این علم احاطی حضوری شکی نیست که علم به حق تعلق نمیگیرد.
و أما أن ذاته لا یکون مشهوداً لأحد من الممکنات أصلاً فلیس کذلک
توضیح: اینکه هیچ ممکنی اصلاً هیچ بهرهای از ادراک ذات الهی نداشته باشد، این چنین نیست.
بل لکل منها أن یلاحظ ذاته المقدسة عن الحصر و التقیید بالأمکنة و الجهات و الأحیاز علی قدر ما یمکن للمفاض علیه أن یلاحظ المفیض
توضیح: هر کدام از آنها، یعنی از ممکنات، این هست که ملاحظه کند ذات الهی را که این ذات مقدس و مبرا از محصور شدن و از مقید شدن به مکان و جهت و حیزها است، ذاتی که مقید به اینها نیست و محدود به اینها نیست، هر ممکنی میتواند که به مقداری که این مفاض علیه میتواند مفیض را شهود کند، او حق تعالی را شهود کند.
فکل منها ینال من تجلی ذاته بقدر وعائه الوجودی و یحرم عنه بقدر ضعفه و قصوره و ضیقه عن الإحاطة به
توضیح: هر کدام از این ممکنات از تجلی ذات الهی نائل میشود، به قدر وعاء خودش، ظرفیتش چقدر است، در همان حد حق تعالی تجلی کرده است، اصلاً خود وجودش تجلی حق است، یعنی ظهور حق و ادراک حق است، و محروم از ادراک خداوند به قدر ضعف و قصور و محدودیتهایش از احاطه، میشود، هر چقدر مرتبه وجودش ضعیفتر است به همان مقدار یعنی از شهود حق بازمانده است.
لبعده عن منبع الوجود من قبل ضعف وجوده أو مقارنته للأعدام و القوی و المواد
توضیح: چون از اصل وجود دور شده است و این به خاطر ضعف خودش، یا مقارنتش با اعدام و قوا و مواد است، این دومی مربوط به عالم طبیعت است.
لا لمنع و بخل من قبله تعالی
توضیح: از ناحیه حق بخل نیست، بلکه او اقرب از هر شیء به خود شیء است.
فإنه لعظمته و سعة رحمته و شدة نوره النافذ و عدم تناهیه أقرب إلی کل أحد من کل أحد غیره
توضیح: او از هر چیزی به اشیا نزدیکتر از دیگری است، حتی از خودش به خودش نزدیک تر است.
کما أشار إلیه فی کتابه المجید بقوله ﴿وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ﴾ و قوله ﴿وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ﴾
توضیح: همان طور که در کتاب مجید فرمود.
فهو سبحانه فی العلو العالی من جهة کماله الأقصی و دنو الادنی من جهت سعة رحمته
توضیح: پس او در اعلی مراتب است و در ادنی المراتب است، این به خاطر شدت بساطت و عدم تناهی است.
و هو العالی فی دنوه و الدانی فی علوه، و إلیه أشیر فی الروایة عن النبی صل الله علیه و آله: لو دلیتم بالأرض السفلی لهبطتم علی الله تعالی
توضیح: و به همین معنا اشاره کرد که فرمود اگر به یک زمینی هم فرو بروید، به سمت خدا رفتهاید.
قال یعقوب بن إسحاق الکندی
توضیح: به او فیلسوف عرب میگویند، اولین فیلسوف شناختهشده است، مکاتباتی هم با امام عسکری دارد، سؤالاتی میکند.
إذا کانت العلة الأولی متصلة بنا لفیضه علینا و کنا غیر متصلین به إلا من جهته فقد یمکن فینا ملاحظته علی قدر ما یمکن للمفاض علیه أن یلاحظ المفیض
توضیح: اگر علت اولی به خاطر فیضش بر ما متصل است و ما از جهت خود او به او متصل هستیم، یعنی از جهت همین فیض به او متصل هستیم، پس در ما ملاحظه او و شهود او ممکن است اما به قدری که میشود مفاض علیه، مفیض را شهود کند، معلول علتش را شهود کند.
فیجب أن لا ینسب قدر إحاطته بنا إلی قدر ملاحظتنا له لأنها أغزر و أوفر و أشد استغراقاً[3]
توضیح: پس نباید نسبت بدهیم، بگوییم ما چقدر او را شهود میکنیم، او چگونه ما را شهود میکند، این دو تا با هم مقایسه نشود، آن که از ناحیه حق تعالی است اینطور است.
و قال المحقق الشهرزوری فی الشجرة الإلهیة
توضیح: شهرزوری از حکمای اشراقی در کتاب شجرة الهیه گفته است.
الواجب لذاته أجمل الأشیاء و اکملها
توضیح: کاملترین است، زیباترین است.
لأن کل جمال و کمال رشح و ظل و فیض من جماله و کماله
توضیح: همه کمالات و زیباییها پرتوهای کمال او هستند.
فله الجلال الأرفع و النور الأقهر، فهو محتجب بکمال نوریته و شدة ظهوره
توضیح: پس او به شدت ظهور خودش محتجب است و در حجاب است.
و الحکماء المتألهون العارفون به یشهدونه لا بالکنه
توضیح: هم که شهود حق میکنند به کنهش نمیرسند.
لأن شدة ظهوره و قوة لمعانه و ضعف ذواتنا المجردة النوریة یمنعنا عن مشاهدته بالکنه
توضیح: از طرف حق، شدت ظهور و درخشش است، از طرف ما ضعف است، این دو مطلب منع میکند ما را که مشاهده کنه ذات و حقیقت ذات کما علیه داشته باشیم.
کما منع شدة ظهور الشمس و قوة نورها أبصارنا اکتناهها
توضیح: همچنان که شدت نور خورشید، چشمهای ما را از احاطه پیدا کردن به خودش منع میکند.
لأن شدة نوریته حجابها
توضیح: حجابش همان شدت نوریّت است.
و نحن نعرف الحق الأول و نشاهده لکن لا نُحیط به علماً کما ورد فی الوحی الإلهی ﴿وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ﴾
توضیح: ما میشناسیم و مشاهده میکنیم ولی احاطه پیدا نمیکنیم، همان طور که در آیه شریفه هم فرمود. در دعای احتجاب که از امام کاظم علیه السلام نقل شده است، همین معنا هست که خداوند به خود خلقش محتجب شده است، این تعبیر خیلی دقیق تر است.
و اعلم أن معنی کون شدة النوریة العقلیة أو الحسیة حجاباً للعقل أو الحس عن الإدراک یرجع إلی قصور شیء منهما و فتوره عن نیل مطلوبه و الاکتناه به
توضیح: اینکه گفت شدت نوریت عقلی یا حسی، مثل خورشید که مثال زد، گفت این شدت نوریت حجاب برای قوه حس است یا حجاب برای عقل است از اینکه ادراک کند، این معنا به قصور و محدودیت خود این مدرک برمیگردد.
فإن الحجاب عدمی و حقیقة الواجب صرف الوجود و محض النوریة بلا مصحوبیة شیء من الأعدام و الظلمات و النقائص و الآفات
توضیح: اگر کسی گمان کرد که خداوند خودش حجاب خودش است، یعنی در واقع حجاب عدمی را به خدا نسبت داد، این غلط است، پس در تعابیر باید مراقب بود، بعضی اوقات ما تعبیری به کار میگیریم، ولی باید بدانیم که اینها مجاز است، عکسش مراد است، مثل همان که در اوایل منظومه خواندید که در اعدام علیت نیست ولی کثیراً ما علیت را به عدم نسبت میدهیم، مثلاً نبودن فلان چیز باعث فلان مطلب شده است، در واقع معنایش این است که آن رابطه علیت محقق نشده است، اما تعبیرهای ما اینطوری است، اینجا هم مثل همین است.
فإن قیل إذا جوزت کون ذاته معلوماً بالحضور الإشراقی للنفوس المتألهة
توضیح: اگر همین نفوس متأله به علم شهودی شهود میکنند.
و لا شک أن المشهود بالشهود الوجودی لیس إلا نفس حقیقته البسیطة لا وجهاً من وجوهه
توضیح: آنچه که مشهود است ذات بسیط است نه وجوهش.
فکیف لا یکون معلوماً بالکنه و المشهود لیس إلا نفس حقیقته الصرفة لا غیر
توضیح: اگر این چنین شد، پس باید بگوییم معلوم بالکنه است، چوم بسیط است وهمین ذات بسیط مشهود است، نه اینکه تجزیه شده باشد و تکهای از این ذات مشهود باشد.
قلنا لا یمکن للمعلولات مشاهدة ذاته إلا من وراء حجاب أو حجب حتی المعلول الأول فهو أیضاً لا یشاهد ذاته إلا بواسطة عین وجوده و مشاهدة نفس ذاته
توضیح: مشاهده همیشه از وراء حجاب است، و اولین حجاب هم خود مشاهِد است، پس میگوییم ممکنات مشاهده ذات او را ندارند الا از ورای حجاب یا حجابها حتی عقل اول هم به واسطه وجود خودش و به عین وجود خودش، حق تعالی را شهود میکند.
فیکون شهود الحق الأول له من جهة شهود ذاته و بحسب وعائه الوجودی لا بحسب ما هو المشهود
توضیح: پس شهود بحسب شاهد است، نه به حسب آنچه که مشهود است. پس اینکه گفتید خدابسیط است پس باید کنه ذاتش مشهود باشد غلط است چون اصلاً شاهد در خود و به خود خدا را شهود میکند.
و هذا لا ینافی الفناء
توضیح: این که میگوید به اندازه خود شهود میکنند پس یعنی توجه به ذات خود دارند، پس فنا به چه معناست؟ فنا به این معنا نیست که این ممکن مشاهد معدوم بشود، گاهی وقصود از فنا هلاکت است، کسی از عرفا این را قصد نکرده است بلکه فنا به معنای استهلاک را قصد کرده است، یعنی در مقام شهود او خود را نمیبیند، در مقام توجه، به خود توجه ندارد، از باب تشبیه به محسوس مثل مشههده صورت یک شیء در آیینه است، تمام توجه به آن صورت است و به آیینه کاری ندارید، این به معنای معدوم شدن آیینه نیست، رسیدن به مقام فنا یعنی به آن خودی خودش که عین ربط است، توجه نداشته باشد.
و هذا لا ینافی الفناء الذی ادعوه
توضیح: و این منافات با فنایی که عرفا ادعا میکنند ندارد.
فإنه إنما یحصل بترک الالتفات إلی الذات و الإقبال بکلیة الذات إلی الحق
توضیح: به تمام وجودش متوجه حق تعالی باشد.
فلا یزال العالم فی حجاب تعینه و إنیته عن إدراک الحق لا یرتفع ذلک الحجاب عنه
توضیح: پس همیشه عالِم یا عالَم هم بگویید، آن عالَمی که آدم است را شهود میکند، در حجاب تعین و انیت خودش از ادراک حق است، برداشته شدن حجاب یعنی معدوم شدن شیء، و ومعنا ندارد خداوند مخلوقش را معدوم کند.
بحیث لم یصر مانعاً عن الشهود و لم یبق له حکم
توضیح: مرتبه وجودش باقی است ولی به گونهای است که مانع شهود نیست و حکمی برایش باقی نمانده است.
و إن أمكن أن یرتفع تعینه عن نظر شهوده [4]
توضیح: تعینش از نظر شهودش برداشته شود، یعنی خودش به خودش توجه ندارد، به وجه ضعیف از باب مثال انسان ها غالباً خود را این بدن جرمانی میداند و بوجهاش به همین است، اما این به معنای معدوم شدن خود حقیقیاش نیست بلکه توجه ندارد.
لکن یکون حکمه باقیاً
توضیح: لکن حکمش باقی است، اما توجه به خود ندارد.
کما قال الحلاج:
بینی و بینک أنی ینازعنی فارفع بلطفک أنی من البین
توضیح: حلاج اینطوری گفت، بین من و بین تو، انی، یعنی وجودی که در نزاع با من است، بین من و تو آن انیت است که با من منازعه میکند، یعنی واقعاً همینطوری است، «فارفع بلطفک أنی من البین» پس به لطف خودت این انیت من را از بین بردار، یعنی در حکم بردار، که من توجه به آن انیت خود و وجود خود نکنم، پس بین من و تو این انیت هست که میشود این حجابی که خود من هستم، این انیت من را به لطفت بردار، یعنی توجه به خود نکنم، به این معنا نیست که من را معدوم کن، اینکه محال است.