« فهرست دروس
درس اسفار استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/04/22

بسم الله الرحمن الرحیم

فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک

 

موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته

 

«این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»

 

اشاره به دلیل فخر رازی بر اثبات ماهیت واجب:

 

یکی دیگر از دلایلی که فخر رازی برای اثبات ماهیت واجب اقامه کرده است، این است که واجب‌الوجود یا وجود است یا ماهیت است، از دو فرض خارج نیست، اگر وجود است یا وجود مطلق است، به این معنا که مطلق‌الوجود که شامل هر وجودی بشود، یا وجود مطلق شامل هر وجود بشود نیست، وجودی با قید تجرد از ماهیت است، واجب یعنی وجود مقید به فقدان ماهیت و سلب ماهیت، یا هم واجب یعنی وجود به شرط اینکه بدون ماهیت باشد، و یا اینکه واجب‌الوجود ماهیت است، این را بعد دوباره می‌گوییم، اول این سه احتمال اول را نفی کنیم.

 

الف) بررسی احتمالات سه‌گانه در فرض وجود بودن واجب:

 

اگر بگویید واجب‌الوجود، وجود به معنای وجود مطلق که شامل همه وجودات می‌شود،‌ باشد، لازمه‌اش تعدد واجب است، وقتی که واجب‌الوجود مطلق‌الوجود معنا شد، پس تعدد پیش می‌آید، چون این وجود جوهر غیر از وجود عرض است، در جوهر تعدد وجود دارد، در عرض هم همین‌طور است، این غلط است، پس کسی به این ملتزم نمی‌شود.

احتمال دوم، واجب‌الوجود، وجود است ولی مطلق نیست، بلکه وجودی که مقید به یک قیدی است و آن قید تجرد از ماهیت است، معنایش این است که واجب‌الوجود یعنی حقیقت مبدأ و حقیقت خالق مرکب از دو جزء است، یکی وجود و یکی قید تجرد، این ترکیب در واجب، علاوه بر اینکه اصلاً تجرد قید عدمی است و نمی‌شود جزء واجب به حساب آید.

اگر بگوییم واجب‌الوجود همان وجود بسیط خاص است ولی به شرط تجرد است، که این شرط خارج از ذاتش است، مثل فرض قبلی نگوییم جزء حقیقتش قید تجرد هم باشد تا ترکیب پیش بیاید، برای اینکه آن ترکیب پیش نیاید می‌گوییم واجب یعنی وجود، ولی به شرط اینکه مجرد از ماهیت باشد، پس معنایش این است که واجب و مبدأ ممکنات با یک شرطی مبدأ است و واجب‌الوجود است، ولی به خودی خود و در ذاتش واجب‌الوجود و مبدأ نیست، این هم غلط است.

 

1) بررسی فرض ماهیت بودن واجب: اما آن شاخه دوم، در اول استدلالش گفت واجب یا وجود است یا ماهیت است، اگر ماهیت است، غیر از وجود است، یا ماهیتی بدون وجود و مبدأ است، یا ماهیتی با وجود، یعنی وجود و ماهیت روی هم حقیقت واجب را تشکیل می‌دهند یا ماهیتی است که وجود خارج از ذات اوست، اما اگر واجب و مبدأ ممکنات ماهیتی بدون وجود باشد، این بی‌معناست، چیزی بدون وجود که موجود نیست، پس این غلط است، اگر بگویید حقیقت مبدأ ممکنات ماهیتی به انضمام وجود است و با هم حقیقت واجب را تشکیل می‌دهند، معنایش ترکیب است، این هم غلط است، احتمال آخر، حقیقت واجب ماهیتی است که وجود لازمه‌اش است، ما هم ادعایمان همین است، ادعای فخر رازی این است که ذات واجب ماهیت مجهوله‌الکنه و پنهان و مخفی است و لازمه‌اش هم وجود است، وجود از خودش است و از غیر به او نمی‌رسد، این یک وجه در استدلال که بین وجود و ماهیت تفکیک کرد، بعد نسبت این وجود و ماهیت را سنجید و این شقوق را مطرح کرد.

 

2) وجه دیگر: نسبت وجود خاص عینی با مفهوم وجود: چون در کلام حکما این بود که واجب‌الوجود وجود خاص است و آن ذات و ماهیت و حقیقتش آن وجود خاص بدون ماهیت است، ایشان نسبت وجود خاص عینی را با مفهوم وجود مقایسه می‌کند، می‌گوید به وجه دیگر، اگر بخواهیم بگوییم وجود خاص بدون ماهیت است، می‌گوییم معنای وجود یعنی همان بودن و وجود همان بودن و کون و تحقق است، اگر شما گفتید واجب‌الوجود، مبدأ ممکنات، وجود خاص است، سه احتمال بیشتر نیست، یا این وجود خاص مشتمل بر معنای بودن و همین مفهوم وجود هست یا نیست، اگر مشتمل بر این معنا نیست، پس یعنی وجود ندارد، این بی‌معناست و غلط است، پس باید بگوییم وجود خاص مشتمل بر معنای وجود و بودن و این مفهوم وجود هست، این مفهوم وجود یا ذاتی برای اوست یا خارج از ذات اوست، اگر خارج از ذات او باشد، یعنی دوباره در ذاتش وجود ندارد، و اگر ذاتی است، یا جزء ذات است یا تمام ذات است، هر طور که نسبت این مفهوم وجود را با وجود خاص واجبی ملاحظه کنیم، یا جزئش یا تمامش باشد، معنایش این است که یک ماهیت کلی دارد، یعنی شما یک معنای کلی دارید که به آن وجود می‌گویید، بعد یک مصداق این معنای کلی این وجود خاص است، پس یک ماهیت کلیه‌ای دارد که مصداقش این وجود خاص است، این هم غلط است، چون معنایش این است که شما وقتی یک امر کلی داشتید و یک مصداق خاصی داشت، یعنی قابل فرض مصادیق دیگر هم هست، این‌طوری هم اگر وارد شدید به استدلال و این‌طوری به قضیه نگاه کردید، باز هم غلط است، اما بر اساس حرف ما که می‌گوییم واجب‌الوجود ماهیت خاص است، مجهوله‌الکنه است، و اصلاً کلی نیست تا بعد قابل فرض کثیر باشد، این حاصل استدلال بعدی فخر رازی است، در تطبیق یک تعبیر متفاوت هست، معنایش را خوب دقت کنید.

 

متن کتاب

 

و منها أن الواجب إن كان نفس الكون في الأعيان أعني الوجود المطلق لزم تعدد الواجب[1]

توضیح: اگر واجب‌الوجود خود آن بودن عینی باشد، یعنی مفهوم من حیث تحقق، وجود مطلق باشد.

 

لزم تعدد الواجب

توضیح: تعدد واجب لازم می‌آید

 

ضرورة أن وجود الجوهر غیر وجود العرض[2]

توضیح: در توضیحات گفتیم فخر رازی می‌گوید واجب، مبدأ ممکنات، یا وجود است یا ماهیت است، هر کدام هم چند شق دارد، اینجا سه شق آن فرض اول را می‌گوید، یعنی بر فرضی که واجب همان وجود باشد، این یا وجود مطلق است یا وجود به قید تجرد یا به شرط تجرد است، مقسم را اشتباه نگیرید و غفلت نشود، «أن الواجب إن كان نفس الكون في الأعيان أعني الوجود المطلق لزم تعدد الواجب» چرا؟ به دلیل اینکه این امر ضروری است که وجود جوهر غیر از وجود عرض است و هر دو هم وجود مطلق صادق است، پس اگر واجب آن وجود مطلق باشد، چون این معنا بر جوهر و بر عرض و بر اشیای مختلف صادق است، تعدد واجب لازم می‌آید، این غلط است.

 

و إن کان هو الکون مع قید التجرد

توضیح: فرض دوم این است که بگوییم کون به قید تجرد است.

 

لزم ترکب الواجب من الوجود و التجرد

توضیح: یعنی خداوند یک جزئش وجود است و یک جزئش تجرد از ماهیت است.

مع أنه عدمی لا یصلح أن یکون جزءاً للواجب

توضیح: تجرد و سلب ماهیت خودش که معنای عدمی است، نمی‌شود جزء واجب قرارش داد.

 

لزم أن لا یکون الواجب واجباً لذاته

توضیح: احتمال سوم از آن مقسم: اگر واجب وجود باشد، اما به شرط تجرد باشد، یعنی وجود به شرط تجرد، پس یعنی با یک شرطی واجب است و بدون آن شرط در ذات خودش واجب نیست، هر سه تا فرض غلط است، مقسم این سه تا فرض این بود که واجب‌الوجود، وجود باشد.

 

و إن کان غیر الکون فی الأعیان

توضیح: اگر واجب غیر از وجود باشد، غیر از وجود یعنی ماهیت باشد، این شاخه دوم از آن شاخه‌های اصلیش است، اگر غیر از وجود باشد، یعنی ماهیت باشد، این «غیر الکون» یعنی ماهیت، یک احتمال این است که ماهیت بدون کون باشد.

 

و محال ضرورة أنه لا یعقل الوجود بدون الکون

توضیح: اینکه ماهیت بدون کون و بدون وجود باشد، محال است، چون وجود بدون کون معنا نمی‌دهد، پس اصلاً وجود ندارد.

 

واما أن یکون الکون داخلاً فیه

توضیح: فرض دوم: ماهیت مع الکون باشد، این کون و این وجود داخل در ذاتش باشد، «یکون الکون داخلاً فیه» این بودن و این کون داخل در این ماهیت است، «فیه» یعنی آن «غیر الکون» که اول گفت، «غیر الکون» همان ماهیت است، مرجع «فیه» را دقت کنید، آن بودن داخل در این ماهیت واجب و ذات واجب است که بحسب تعبیر لفظی «غیر الکون» گفتیم، این هم محال است.

 

ضرورة امتناع ترکب الواجب

توضیح: این موجب ترکیب در واجب است

 

أو خارجاً عنه و هو المطلوب لأن معناه زیادت الوجود علی ما هو حقیقة الواجب

توضیح: فرض سوم: حقیقت واجب غیر از وجود است، و این وجود و کون هم خارج از این ماهیت است، فخر رازی هم همین را می‌گویید.

تااینجا بر اساس اینکه شما از راه نسبت وجود با ماهیت پیش بروید، این شقوق را گفت.

 

و بوجه آخر

توضیح: اگر مفهوم وجود و مصداق وجود را بسنجیم، بعبارتی واجب‌الوجود آن مصداق وجود صرف است و فقط وجود است.

 

أنا لا نشک فی أن معنی الوجود الکون و التحقق

توضیح: از راه دیگر این‌طور تقدیر می‌کنیم که شکی نیست در اینکه معنای وجود، بودن و تحقق است.

 

فالوجود الخاص

توضیح: اگر خداوند وجود خاص بلا ماهیت است.

 

إما أن یشتمل علی معنی الکون و الثبوت أو لا

توضیح: وجود خاص واجبی را ملاحظه کنیم یا معنای کون و ثبوت دارد یا ندارد.

 

فإن لم یشتمل فلیس بوجود قطعاً

توضیح: اگر در این وجود خاص معنای ثبوت و کون و بودن صادق نباشد، پس نفیش می‌کنید، پس موجود نیست.

 

إذ لا معنی للوجود الخاص بالشیء إلا کونه و تحققه

توضیح: وجود خاص شیء یعنی همان بودن خاص شیء.

 

و إن اشتمل علی معنی الکون

توضیح: این وجود خاص بالاخره معنای بودن و کون بر آن صادق است، پس این وجود مشتمل بر این معناست.

 

کان الوجود المطلق ذاتیاً له

توضیح: این مفهوم وجود مطلق، ذاتی می‌شود.

 

و إن یکون جزء الواجب أو نفسه

توضیح: یا تمام ذات است یا جزء ذات است. شما تحلیل کردید که حقیقت وجود خاص واجب که در خارج است، بعبارتی این مصداق وجودی، مشتمل بر یک معنای کلی است، معنای کلی همان ماهیت کلی است، معنای کلی وجود، یک مصداقش واجب است و مصادیقی می‌شود برایش فرض کرد، از ماهیت کلی کثیرالافراد است، لااقل فرض کثرت فردی دارد.

وأیاً ما کان

توضیح: این معنا چه جزء آن وجود و چه تمامش باشد.

 

یلزم أن یکون له ماهیة کلیة وإنه محال

توضیح: وقتی معنا کلی و مطلق شد، یعنی قابل افراد کثیره است، اینکه این افراد در خارج واقعاً منحصر در فرد است یا نیست، اینجا مهم نیست، مهم این است که شما بالاخره بگونه‌ای حقیقت و ماهیت و ذات برای واجب‌الوجود تصور کردید که قابل فرض افراد دیگر هم هست، همین مقدار در استحاله بس است و بعد آن استدلال‌های دیگر هم برایش می‌شود. بنابراین خلاصه بحث این است که همین معنایی که شما در مفهوم وجود مطلق میفهمید، این معنا به عنوان ذاتی جزء واجب یا تمام واجب صادق است، در این صورت می‌شود مصادیق دیگر که آنها هم واجب باشند در نظر گرفت، اگر ممکنات هم مصداقش باشند اشکالی ندارد ما اینجا با این کاری نداریم، در واقع محذور این است که اگر در واجب گفتید فقط وجود خاص است، همین وجود خاص یا تمام یا جزء ذات واجب هست در این صورت باز هم حکم آن ماهیت کلی که دارای مصادیق متعدد است، بر این صادق است.

 

ب) جواب اشکالات فخر رازی:

 

جواب این است که نسبت به آن نحله اول استدلال که واجب‌الوجود، وجود است اما وجود مطلق یا به قید یا به شرط تجرد نیست، که آن محذورها را داشته باشد.

ما به الوجود آن حقیقت عینی بسیط که هیچ محدودیتی و هیچ قید و شرطی ندارد، بعبارتی وجود عینی به شرط لا است، و آنچه را که شما به عنوان مفهوم وجود مطلق گفتید، لازمه آن می‌شود، سخن که در این نیست که مفهوم وجود مطلق ذات واجب باشد، شکی در زیادت آن نیست، این وجود خاص که اعلی المراتب است یا به تمام حقیقت مباین با سایر موجودات است، این حقیقت واجب است، پس در آن شقوقی که شما گفتید هیچ‌کدام از اینها نیست، حصر عقلی هم نیست، ممکن است ما در مقام تعبیر بگوییم واجب‌الوجود یعنی هم از وجوب سخن گفتیم هم از وجود سخن گفتیم، تعبیر ما مرکب شد، می‌گوییم وجودی که ضروری است، ولی مقصود این نیست که ضرورتش یک چیز است و وجودش یک چیز است، وجود و ضرورت شدت وجود است، تأکد وجود است، بسیط است، و مفهوم مطلق وجود لازمه آن است، همون‌طور که در سایر اشیا هم از لوازم است، با این تفاوت که در سایر اشیا به حیثیت تقییدیه یا حیثیت تعلیلیه، این مفهوم بر آن‌ها صادق است و یا انتزاع می‌شود، اما در واجب به ذات بدون ملاحظه حیثیت تقییدی و تعلیلی از آن انتزاع می‌شود، ولی انتزاع می‌شود، غیر از اصل ذات است، کسی نمی‌گوید که ذات واجب همان مفهوم واجب، پس سخن این است، این معنا در عبارتش ممکن است یک ابهامی داشته باشد.

در همین معنای بسیط وقتی می‌گوییم او موجود است، واجب‌الوجود، این وجود بسیط، موجود است، هم می‌توانید بگویید موجود است به این معنا که وجود یعنی مفهوم مطلق، لازمه اوست، هم می‌توانید بگویید موجود نیست به این معنا که موجود یعنی ذات ثبت له الوجود، ذاتی که وجود بر او عارض شده است، به این معنا خداوند موجود نیست که وجود صفت عارض بر او باشد، پس باید ببینید که موجود را چطوری می‌خواهید معنا کنید، اگر موجود به این معنا که یعنی یک ذاتی و یک ماهیتی و یک چیزی در نظر بگیرید که وجود به عنوان صفت عارض بر او شده است، به این معنا خدا موجود نیست، به معنای موجودی که وجود، از حاق ذاتش یعنی مفهوم مطلق از حق ذاتش، بدون ملاحظه حیثیت تعلیلی و تقییدی انتزاع می‌شود، به این معنا موجود است.

 

1) نکته درباره حصه وجود: اگر کسی حرف حکماء را تلخیص کرد که حقیقت واجب، وجود خاص است و این وجود خاص معروض آن مفهوم وجود مطلق است، بدون اینکه حیثیت تقییدیه و تعلیلیه یحاظ بشود ، یا به عبارت دیگر وقتی این وجود را مضاف به ذوات مختلف می‌کنید، حصه‌های وجود درست می‌شود، این حصه‌ها مثل خود این مفهوم، مثل مفهوم مطلق وجود، حصه‌های وجود نسبت به این وجود خاص زائداند، همون‌طور که می‌گوییم مفهوم وجود مطلق زائد بر خود آن وجود خاص و مغایر با وجود خاص عینی است، اگر شما حصه هم اعتبار کردید، حصه‌های وجود، مغایر با خود آن وجود عینی است، در اوایل منظومه هم خواندید، حصه وجود یعنی اینکه شما مفهوم وجود را اضافه به ذوات یا ماهیات مختلف بکنید، بدون اینکه آن مضاف‌الیه داخل این مفهوم مطلق شده باشد، فقط اضافه و ارتباط با آن دارد، حصه یعنی ارتباط با یک چیزی، که اینجا فقط همان ملاحظه خصوصیت و این ارتباط می‌کنید، خود آن مضاف‌الیه را داخل مضاف نکنید، حصه معناش این بود.

 

2) نقد بر توهم فخر رازی درباره حصه‌های وجود:کسانی حرف حکما را اینگونه گفتند که در واجب، وجودمطلق زائد بر اوست، حصه‌ها هم زائد بر اوست، کسانی امثال فخر رازی همین جمله را هم درست متوجه نشده‌اند، اگر گفتید حصه‌های وجود زائد بر آن است، اعتراف کردید به اینکه وجود و به اصطلاح وجود واجب و حقیقت و ذاتش با هم مغایر هستند، می‌گویید حصه وجود زائد بر واجب است، پس واجب را وجود می‌گویید، حصه وجودم غیر از این واجب است، اعتراف به این دوگانگی کردید، این واجب دو تا محذور دارد، اولاً دو تا وجود است، یکی همان وجود خاص، یکی هم همین حصه‌ای که زائد بر واجب است، وجود واجب کدام یکی باشد؟ هیچ اولویتی ندارد، وقتی یک دوگانگی در خود وجود پذیرفتید، گفتید وجود واجب غیر از آن حصه وجود است، پس دو تا وجود قائل شدید، منِ فخر رازی هم وجود و ماهیت می‌گویم، کدام حرف بهتر است، بگویید وجود و ماهیت دارد یا بگویید دو تا وجود دارد؟ بگویید وجود و ماهیت دارد بهتر است، بنابراین دوگانگی را پذیرفتید، زیادت را پذیرفتید، بعد هم گفتید واجب دو تا وجود دارد، در حالی که حرف ما این نبود که واجب دو وجود دارد، کدام یکی از اینها وجود او باشد؟ اولویتی ندارد که آن وجود خاص معروض باشد، این حصه عارض باشد، برعکس هم می‌تواند باشد، حکما حرفشان در مفهوم بود، فخر دوباره بین مفهوم خلط کرد و از این دوگانگی، دوگانگی عینی توهم کرد، اصلاً مطلب را توجه نکرده است، آن‌ها که گفتند وجود مطلق زائد بر واجب است، یا اگر گفتند حصه‌های وجود مغایر با وجود واجب و هر وجود دیگری است، حصه‌های وجود با هر وجود عینی دیگر هم که ملاحظه کنید، مغایر است، به طور کلی مفهوم مطلق وجود و حصه‌های وجود، با وجود عینی، چه وجود خاص واجبی باشد چه ممکنی باشد، مغایر است، سخن آن‌ها این بود، بعد فخر می‌گوید اعتراف به دوگانگی است، اصلاً یک چیز دیگری گفتند، شما چیز دیگری اشکال کردید، مسئله این است که واجب‌الوجود نحوه وجود خاص است و این وجود خاص همان حقیقت و ذات واجب است، نه مثل ممکن که به آن انسان می‌گویید، ذاتش انسان باشد، وجودی از ناحیه غیر افاضه شده باشد.

 

3) جواب از وجه دوم استدلال فخر: در وجه دو که از راه نسبت وجود خاص عینی با مفهوم وجود بود، و گفت مشتمل بر معنای آن وجود کلی و مطلق هست، و آن کلی دارای مصادیق است، آنجا معنای به اصطلاح مفهوم وجود، اگر مقصود مفهوم وجود باشد، آن مفهوم وجود مطلق یا وجود کلی، نه جزء واجب است نه عین واجب است، همان‌طور که جزء و عین هیچ موجود دیگری هم نیست، بلکه با همه موجودات و از جمله واجب، مغایر است، اما ما به وجود واجب، می‌توانیم وجود مطلق بگوییم و به ممکنات وجود مقید بگوییم، به این معنا که وجود واجب نامحدود، مطلق و محیط است، و آنچه را که ما به عنوان وجودهای مقید یا محدود نام می‌بریم، آن‌ها در حیطه وجود همین وجود نامحدوداند، خارج از حیطه او نیستند، این معنا را اگر کسی متوجه شد، معنای عمیقی است، در متنش یک اندماجی شاید باشد.

 

و الجواب أما عن الأول

توضیح: آن وجه اولی که ایشان گفت.

 

بأن الواجب نفس الوجود الخاص المخالف لسائر الوجودات

توضیح: واجب‌الوجود همان وجود خاص عینی است که با سایر اشیا متفاوت است، چون همه اشیا محدود به قیود و متصف به نقایص‌اند که همه آن نقایص هم به امکان برمی‌گردد، واجب‌الوجود هیچ نقصی براش نیست، پس وجود حقیقی خاص به شرط لا است، یعنی به شرط سلب الامکان، امکان را سلب کردید، یعنی همه نقایص سلب شد.

 

متقدم قاهر بالذات علیها، غنی بالذات عنها، مؤثر بالذات فیها

توضیح: مخالفتش یا از باب اعلی المراتب یا از باب غنا و اینکه آن‌ها عقل محض‌اند، به این معنا مخالف است.

 

و لا نزاع فی زیادت الکون المطلق الذی هو أمر عقلی کالشیئیة و نظائرها علیه کما مر

توضیح: هیچ نزاعی و بحثی در مغایرت کون مطلق، مفهوم وجود مطلق که این یک امر عقلی است مثل مفهوم شیء و امثال این‌ها، نزاعی در زیادت و مغایرت این کون مطلق بر ذات واجب که وجود خاص نیست، کسی که نمی‌گوید این وجود مطلق عین ذات واجب است.

 

لکن موجودیة الواجب بمعنی ما به الوجود لیست أمراً وراء نفس ذاته

توضیح: موجودیت واجب یعنی آن چیزی که حقیقت وجود است، همان ذاتش است.

 

کما صرح به الشیخ فی کتاب المباحثات

توضیح: شیخ در کتاب مباحثات گفته است.

 

من أن ماهیة الحق موجودة لا بوجود یلحقه من خارج

توضیح: ماهیت حق موجود است نه به وجودی که از خارج به او ملحق بشود.

 

و لیس کالإنسانیة التی هی موجودة بأن لها وجوداً خارجاً عنها

توضیح: مثل انسانیت که موجود است، و وجود از خارج از ذات خودش است.

 

بل هی

توضیح: یعنی ماهیت الحق.

 

نفس الوجود بلا وجود ملبوس

توضیح: وجودی که پوشیده باشد، از غیر گرفته باشد، این‌طوری نیست.

 

و هو نفس الواجبیة

توضیح: و او نفس واجبیت است.

 

و هی معنی بسیط

توضیح: این واجب بودن یک معنای بسیط است.

 

و إن کان المعبر یعبر عنه بلفظ مرکب[3]

توضیح: ممکن است ما با الفاظ مرکب از آن تعبیر کنیم، این محدودیت لفظی ما و محدودیت ذهنی ماست که وجود ضروری، وجود شدید، وجود نامتناهی می‌گوییم، اما نه اینکه وجود با ضرورت با نامتناهی با هم در مصداق متفاوت باشند.

 

أو إن کان له وجود مشترک فیکون ذلک لازماً حتی یجب له

توضیح: یا این‌طوری بگویید وجود مشترک یعنی یک وجودی که لازمه اوست و ضروری و واجب بر اوست. یعنی این الوجود مطلق واجب برای اوست بدون اینکه هیچ حیثیتی لحاظ بشود.

 

أو یؤخذ الوجود بالمعنی العام فیکون لازماً لا یرفع دائماً و هو له من وجود الحق لکونه موجوداً

توضیح: واجب‌الوجود، موجود به معنای همان موجود عام مطلق است، که از صرف صرافت خودش انتزاع می‌شود.

 

أو جعل أنه موجود فی أصله و ماهیته

توضیح: یا بگویید موجود است، یعنی در ذات و حقیقت خودش موجود است.

 

فسأل سؤال التضعیف هل هو ذو وجود أم لا

توضیح: بگویید خداوند در اصل حقیقت ذاتش موجود است، بعد به نحو تضعیف، سؤال کنید، تضعیف از ضِعف می‌آید، از ضَعف به معنای ضعیف شدن نیست، از ضِعف به معنای تکرار و مضاعف شدن است، سؤال تضعیف یعنی سؤال مکرر، وقتی می‌گویید خدا در اصل ذاتش موجود است، به نحو تضعیف و تکریر سؤال می‌کنید که این موجود است، یعنی ذو وجود است، دارای وجود است یا نه، «هل هو ذو وجود أم لا» سؤال مکرر شما این است.

 

فسومح بأن له وجوداً

توضیح: در مقام مسامحه می‌گویید ذو وجود است.

 

أی بالمعنی العام علی أنه لازم

توضیح: به این معنا که یعنی آن مفهوم وجود، برای اوست ولی غیر از اوست، به این معنا ذو وجود است، مسامحتاً این‌طوری بگوییم.

 

أو نوقش و قیل لیس هو بموجود

توضیح: یا بگوییم اصلاً موجود نیست، به معنایی که وجود صفت عارض بر او نیست.

 

علی أن وجوده صفة لشیء هی فیه

توضیح: به این معنا که موجود یعنی چیزی که دارای وجود است و وجود صفت عارض بر آن است، به این معنا می‌گوییم بر خدا صادق نیست.

 

و اختار فی التعلیقات الشق الثانی

توضیح: شیخ در تعلیقات همین را گفته است، چون غالباً ما وقتی می‌گوییم موجود یعنی ذات له الوجود، به خدا به این معنا موجود نگویید، اگر هم گفتید مجاز است، چون بالاخره بحسب لغت ما همیشه موجود را ذات له الوجود می‌فهمیم، پس برای خدا مجاز می‌شود.

 

حیث قال: إذا قلنا واجب الوجود موجود فهو لفظ مجاز معناه أنه بحت وجود

توضیح: موجود به معنی ذات له الوجود نیست.

 

و صحفوه بأنه یجب وجوده و هو سهو

توضیح: بعد بعضی‌ها تصحیحش کردند، بحت وجود را نفهمیداند، گفته‌اند این بحت در واقع یجب وجوده است، بحت را تصحیف کردند و تحریف کردند.

 

و الحاصل أن حقیقة الواجب عند الحکماء وجود خاص معروض للوجود المشترک المقابل للعدم

توضیح: خلاصه حقیقت واجب، وجود خاصی است که معروض وجود مشترک مقابل عدم هست، معروض آن مفهوم عام.

 

علی ما لخصه بعض من حاول تلخیص کلامهم

توضیح: بنابر خلاصه‌ای که بعضی‌ها خواسته‌اند خلاصه حرف را بگویند.

بأن الحصة من الکون فی الأعیان زائدة علی الوجود المجرد المبدأ للممکنات الذی هو نفس ماهیة الواجب

توضیح: این حصه‌ای از کون، حصه‌هایی از وجود که بر اشیا عینی صادق است، در وجود واجب صدق می‌کند ولی زائد است، زیرا ماهیتش فقط وجود است، فخر رازی از این جمله این‌طوری فهمیده‌اند، و بعد سه تا اشکال کرد.

 

ولیس فیه اعتراف

توضیح: فخر رازی گفت: شما که این حرف را گفتید در واقع به سه چیز اعتراف کردید.

 

به کون وجود الواجب زائداً علی حقیقته

توضیح: پس حقیقت واجب غیر از این است، چون گفتید حصه غیر از اوست، پس دو تا وجود شد، بنابراین زیادت و مغایرت هست، یک اشکال و اعتراف این است.

 

و بأنه یکون الواجب موجوداً بوجودین

توضیح: پس دو تا وجود شد.

 

و أنه لا أولویة لأحدهما بالعارضیة و الآخر بالمعروضیة

توضیح: به قول مرحوم استاد آشتیانی رحمت الله علیه: فخری یک ذهن لیز صابون خورده‌ای دارد، یه چیزی رو می‌گیرد تا می‌گیرد ولش می‌کند از دست می‌دهد، برخلاف غزالی که اصلاً چیزی نمی‌گیرد، این را گرفت، گفت پس ببینید خودتون اعتراف به این مطلب کردید.

 

إذ لا نزاع لأحد فی زیادت مفهوم الکون العام و حصته التی هی نفس ذلک المفهوم مع خصوصیة ما[4]

توضیح: نزاع و شکی برای کسی نیست در اینکه مفهوم کون عام و وجود مطلق و حصه‌هایی که از این مفهوم ساخته می‌شود، و اضافه به اشیایی که فقط ارتباطش و اضافه‌اش داخل شده است، که این دو تا یعنی این حصه‌ها و این مفهوم، مغایر است.

لا ما صدق علیه من الوجودات المتخالفة

توضیح: نه آن‌چه که اینها بر آن صادق‌اند، آن‌ها مغایر با ذات خودشان نیستند، «ما صدق علیه» یعنی آن چیزی که این مفهوم و این حصه‌ها بر آن صادق‌اند.

 

إنما النزاع فی الوجود الخاص هل هو عین حقیقة الواجب أم زائد علیه

توضیح: در اینکه این مفهوم عام و حصه‌هایش مغایرند که کسی حرفی ندارد، نزاع و سخن در این است که این وجود خاص عین حقیقت واجب است یا غیر از حقیقتش است، چنان که در ممکنات غیر از آن است.

 

فإن وقع فی کلامهم أن الوجود المشترک عین فی الواجب زائد فی الممکن

توضیح: اگر هم یک جایی کسی مثل صاحب حکمة العین تعبیر مسامحی داشت که مثلاً وجود مشترک در واجب عین ذات است و در ممکن زائد است، مقصودش بحسب مصداق است نه مفهوم.

 

کان معناه أن مصداق حمله و مطابق صدقه فی الواجب ذاته بذاته

توضیح: در واجب آن مطابق و مصداق همان حقیقت وجود، بلا حیثیت تعلیلی و تقییدی است.

 

و فی الممکنات لیس کذلک

توضیح: در ممکنات یا حیث تعلیلیه می‌خواهد یا تقییدیه می‌خواهد، بنابر اینکه ماهیت را یا وجود را مجعول بدانید، این جواب وجه اول بود.

 

و أما عن الوجه الآخر

توضیح: که رابطه مفهوم وجود مطلق را با خود وجود خاص بیان کرد.

 

فبأن الوجود لیس بکلی

توضیح: جواب این است که اصلاً وجود کلی نیست، و بعد بگویید پس این وجود جزء ماهیت یا تمام ماهیت واجب شد، یک ماهیت کلی، یک معنای کلی که دارای مصادیق بشود.

 

و إن کان مطلقاً مشترکاً

توضیح: حقیقت وجود، ما در مورد آن مفهوم حرفی نداریم، آن مفهوم اصلاً در همه ممکنات اصلاً زائد است، جزء ذات هیچ ممکنی هم نیست، ولی وجود به معنای حقیقی‌اش مطلق و مشترک به معنای محیط است، وجود واجب مطلق به معنای محیط است.

 

فتأمل فی هذا المقام فإنک لو عرفت هذا المعنی فی الوجود صرت من الراسخین فی العلم.

توضیح: اگر شناختید که معنای عمیق وجود چیست، از راسخین در علم می‌گردید.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo