« فهرست دروس
درس اسفار استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/04/20

بسم الله الرحمن الرحیم

فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک

 

موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته

 

«این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»

 

طرح اشکالات فخر رازی بر نفی ماهیت از واجب‌الوجود

 

فخر رازی چندین اشکال مطرح کرده است در اینکه اگر واجب‌الوجود ماهیت نداشته باشد و وجود صرف باشد، محذورهایی پیش می‌آید، یک محذورش و اشکالش را گفتیم.

 

الف) اشکال دوم: مبدئیت واجب برای ممکنات و اقسام آن

 

اشکال دوم و شبهه دوم این است که واجب‌الوجود مبدأ اشیا است و مبدأ همه ممکنات است، سؤال می‌کنیم اینکه واجب مبدأ ممکنات است به خاطر این است که وجود صرف است، یا اینکه وجود با قید تجرد از ماهیت است، یا وجود به شرط تجرد از ماهیت است؟ شما که می‌گویید خداوند صرف وجود است، مبدئیت را هم که قبول دارید، این مبدأ یا به خاطر وجود بما هو وجود است، یا وجود به شرط تجرد از ماهیت است، یا با قید تجرد است، هر سه تایش غلط است.

 

1) مبدئیت به صرف وجود: اگر خداوند که وجود صرف است، مبدأ ممکنات است، چون وجود است، پس هر موجود دیگری هم چون وجود است باید مبدأ باشد.

 

2) مبدئیت با قید تجرد: اگر خداوند مبدأ ممکنات است چون وجود با قید تجرد از ماهیت است، دو تا محذور داریم، یکی اینکه شما حقیقت واجب را مرکب از وجود و یک قید دانستید، محذور دیگر هم این است که این قید تجرد قید عدمی است، وقتی چیزی یکی از اجزاش عدمی باشد، یعنی خودش هم عدمی است، پس عدم واجب هم پیش می‌آید.

 

3) مبدئیت به شرط تجرد از ماهیت: اما اگر بگیم وجود مبدأ ممکنات است به شرط اینکه مجرد از ماهیت باشد، یعنی وجود به ما هو وجود، در هر کجا که باشد جواز مبدئیت برای همه ممکنات را دارد، الا اینکه یه جاهایی شرطش تخلف کرده است، مثل اینکه بگوییم انسان مثلاً خندان است به شرط اینکه در حال خوشحالی باشد، پس به طور کلی بر انسان جایز است بخندد، چرا الان نمی‌خندد؟ می‌گوییم الان شرطش نیست ولی اصل جوازش هست، اینجا هم اگر گفتیم که وجود به شرط تجرد مبدأ ممکنات است، یعنی وجود بماهو وجود جائز است که مبدأ وجودات باشد، الا اینکه در غیر از خداوند چون این شرط تخلف کرده است، لذا مبدأ نیستند ولی بالاخره موجودات دیگر هم جائز است که مبدأ همه وجودات باشند، اصل جوازش درست است ولی به خاطر فقدان شرط این حکم را نمی‌دهد.

 

4) تفاوت قید و شرط در موضوع حکم: این دو شرط اخیرش را توجه کنید که چه تفاوتی دارند، می‌گوید واجب‌الوجود مبدأ ممکنات است یا لذاته به خودی خود، به صرف اینکه چون وجود است پس همه باید اینطوری باشند، یا مبدأ به قید تجرد یا به شرط تجرد است، فرق این دو این است که وقتی شما چیزی را قید دانستید معناش این است که موضوع حکم شما مرکب از دو چیز است، دو جزء دارد، پس این حکم بر موضوعی بار می‌شود که خودش دو حیثیت و جزء دارد، اما اگر گفتیم شرط است، یعنی موضوع، موضوع واحد است، اما این موضوع واحد با فلان شرط این حکم بر آن بار می‌شود، شرط نبود حکم برایش جائز است ولی تخلف به خاطر فقدان شرط است، اما موضوع مرکب نشده است، به عبارت دیگر اگر قید گرفتید آن داخل موضوع است، شرط بگیرید خارج از موضوع است.

 

5) پاسخ به اشکال دوم بر اساس تفاوت ذات وجود واجب: جوابش این است که واجب‌الوجود مبدأ ممکنات است به خاطر وجودش و چون وجودش ذاتاً و بحسب حقیقت متفاوت با سایر وجودات است، یا به رأی مشائین می‌گوییم این وجود ذاتاً مباین با سایر وجودات است، پس به سبب این مباینت حکمش فرق کرد، یا می‌گوییم اعلی المراتب، به حکم تشکیک است، چون وجود مطلق و نامحدود و اعلی المراتب است، حکم مبدئیت برای سایر موجودات داریم، پس هیچ کدوم از آن اشکال‌هایی که شما گفتید پیش نمی‌آید.

 

ب) اشکال سوم: اختلاف حقیقت واجب با سایر اشیا و مسأله اشتراک در وجود:

 

اشکال دیگر و شبهه دیگری که مطرح شده این است که حقیقت خداوند مساوی با حقیقت هیچ شیئی نیست، حقیقت حق تعالی متفاوت با حقایق سایر اشیاست، اگر این حقیقت را با بقیه مقایسه کنیم، می‌گوییم این حقیقت حق، مقتضی وجوب است، حقیقت سایر اشیا مقتضی امکان است، همین که این لوازم مختلف‌اند دال بر این است که آن ملزوم هم مختلف است.

از سوی دیگر بر فرض اینکه واجب فقط وجود باشد، این وجود با همه وجودات دیگر مساوی است، همه در موجود بودن مساوی‌اند، شما هم که می‌گویید خداوند فقط وجود است و ماهیت ندارد، پس حقیقت خداوند که وجود است، با حقیقت همه اشیا باید یکسان باشد، و نمی‌توانید به یک ماهیتی استناد کنید بگویید در ماهیت‌ با هم متفاوتند، چون ماهیت را نفی کردید، اما اگر مثل ما بگویید خداوند ماهیت دارد، او ذاتش و ماهیتش با ذات و ماهیت بقیه متفاوت است، اما در وجود یکسان باشند، ماهیت فرق کرد و ذات متفاوت شد، پس آن مقدمه اول ما و آنچه که بر آن متفق هستیم مخدوش نمی‌شود، چون شما هم قبول دارید که حقیقت حق با حقیقت سایر اشیا متفاوت است.

 

1) پاسخ برخی بر اشکال سوم و نقد ملاصدرا بر آن: بعضی‌ها از این حرف جواب داده بودند، گفتند اینجا یک اشتراک در وجود هست، اما یه تفاوتی هم هست، و آن تفاوت این است که وجود سایر اشیا عارض بر ماهیت‌شان است یعنی ماهیت از خودش وجود ندارد، بعد وجود می‌گیرد، اما در خداوند اینطور نیست، وجود از غیر نیامده است و بروزش از ناحیه غیر نیست، پس این تفاوت در عروض، با وجودی که مشارکت هست، باعث می‌شود که ملزوم‌ها هم با هم مختلف بشوند، این یه اختلاف در لوازم است، اختلاف در لوازم دال بر اختلاف در ملزوم هم هست، پس چون وجود خدا عارض بر ماهیت نیست متفاوت با وجود بقیه اشیا شد، در بقیه وجود عارض بر ماهیت است.

ملاصدرا می‌گوید که این جواب ضعیف است، اولاً که اختلاف لوازم دال بر اختلاف ملزوم نیست، اینطور نیست که اگر لوازم مختلف شد ملزوم باید مختلف باشد، یا اگر لوازم واحد بود ملزوم هم باید حتماً واحد باشد، تلازمی بین اینا نیست، ممکن است باشد یا نباشد، علاوه بر اینکه شما وقتی اصل مشارکت را پذیرفتید، وجود خدا با وجود بقیه مشترک است، بعد از طرفی می‌گویید که اختلاف لوازم دال بر اختلاف ملزومات است، پس باید بگویید وجود خدا با وجود بقیه مختلف است، چون وجود خداوند ضروریست و وجود آنها امکانی است، بنا به رأی شما که اختلاف لوازم دال بر اختلاف ملزوم است، باید اینجا هم بگویید حقیقت وجود خدا با حقیقت وجود ممکن فرق می‌کند، در حالی که شما پذیرفتید که مساوی‌اند، بعد دنبال یک راه دیگر برای حل معضل می‌گردید.

 

2) راه‌حل نهایی بر مبنای حکمت متعالیه: حق در جواب این است که خداوند وجود صرف است، اما ذات و حقیقت این وجود، مباین با حقیقت وجود سایر اشیاء است، یا مباین ذاتی دارد همانطور که مشائین می‌گفتند، یا به تشکیک و اعلی مراتب است، بنابراین تساوی وجود خداوند با اشیا پیش نمی‌آید، علاوه بر اینکه این اشتراکی که شما می‌گویید، این مربوط مفهوم است، مفهوم وجود بر هر دو مشترک است و صدق می‌کند، بحث مصداق اینطور نیست، یعنی از این اشتراک مفهومی تساوی مصداقی را نتیجه گرفتند، در حالی که این غلط است.

 

متن کتاب

 

و منها أن الواجب مبدأ للممکنات فلو کان وجوداً مجرداً فکونه مبدأ للممکنات إن کان لذاته فیلزم أن یکون کل وجود کذلک[1]

توضیح: مقدمه مفروغ عنه این است که خداوند مبدأ همه اشیا است، فرض کنیم بنابر رأی حکما حق تعالی وجود مجرد باشد، مجرد یعنی مجرد از ماهیت، وجود صرف بدون ماهیت باشد، این وجود صرف مبدأ ممکنات هم هست، این مبدئیت به خاطر صرف وجودش هست، «فکونه مبدأ للممکنات إن کان لذاته» یعنی این مبدأ بودنش برای ممکنات به خاطر ذات وجود است، همین ذاتی که خودش وجود است و ماهیتی ندارد که بگوییم این ماهیتش با دیگری متفاوت است، پس اگر وجود خودش اقتضای این را دارد که مبدأ باشد، لازم می‌آید که هر وجودی هم مبدأ باشد، وجودهای دیگر هم مبدأ باشند.

 

و هو محال لاستلزامه کون کل وجود ممکن علة لنفسه و لعلله

توضیح: لازمه‌اش این است که هر وجود ممکنی چون وجود است هم علت خودش باشد هم علت علت‌های خودش باشد، علت بقیه ممکنات باشد، چون گفتید اصلاً وجود ذاتاً مقتضی است که مبدأ باشد، پس این وجود هر کجا باشد باید همین ویژگی را داشته باشد.

 

و إلا فإن کان هو الوجود مع قید التجرد

توضیح: اگر بگوییم وجود به صرف وجود مبدأ نیست، بلکه وجود به قید تجرد مبدأ است، وجود با قید تجرد یعنی وجود مقید به تجرد، وجود مجرد از ماهیت، این مبدأ است، دو تا محذور دارد.

 

لزم ترکب المبدأ الأول

توضیح: اولاً شما حق تعالی را مرکب از وجودی و یه قید تجرد از ماهیت دانستید.

 

بل عدمه ضرورة أن أحد جزئیه و هو التجرد عدمی

توضیح: محذور دوم اینکه این قید تجرد، یعنی بدون ماهیت بودن، این بدون ماهیت بودن خودش امر عدمی است، جزء واجب امر عدمی است، پس خودش هم عدمی است، بعد عدم، یعنی لازمه‌اش عدم واجب است.

 

و إن کان بشرط التجرد لزم جواز کون کل وجود مبدأ لکل وجود إلا أن الحکم تخلف عنه لفقدان شرط المبدأیة و هو التجرد

توضیح: اگر بگویید موضوع ما واجب است، همان وجود صرف است، شرط مبدئیتش تجرد است، که این شرط خارج از ذاتش است، «لزم جواز کون کل وجود مبدأ لکل وجود» لازم می‌آید جایز بودن اینکه هر وجودی مبدأ هر وجودی باشد، الا اینکه این حکم در موارد دیگر تخلف کرده استف در موارد دیگر می‌گوییم جایز است که مبدأ باشند ولی الان چون شرطش را ندارند مبدأ هم نیستند، ولی اصل جوازش هست، اصلش هم غلط است که بگوییم هر وجودی جائز است که مبدأ هر وجودی باشد، الا اینکه تخلف کرده است به خاطر فقدان شرط که تجرد باشد.

و الجواب کما مر أن ذلک لذاته الذی هو وجود خاص مخالف لسائر الوجودات ذاتاً و حقیقة کما هو عند الجمهور من المشائین أو تأصلاً و غنی کما هو عند الأقدمین

توضیح: جواب این است که این ویژگی مبدأیت برای ذاتش است، ذات الهی یعنی همان وجود خاص، اقتضا مبدئیت می‌کند، اما این ویژگی ذاتی اصلاً در وجود دیگر نیست، این ویژگی ذاتی خود همین وجود است و حقیقت این وجود است، چون ذاتش مخالف لسائر الوجودات ذاتاً و حقیقة است، یعنی چون این وجود خاص مخالف با سایر وجودات است، «کما هو عند الجمهور من المشائین» یا از حیث اصالت و غنا و بی‌نیازی که اعلی المراتب است، «کما هو عند الأقدمین» نزد اقدمین که مقصود حکمای فهلوی است.

 

و منها أن حقیقة الله لا یساوی حقیقة شیء من الأشیاء لأن حقیقة ما سواه مقتضیة للإمکان و حقیقته تعالی منافیة للإمکان و اختلاف اللوازم یستدعی اختلاف الملزومات

توضیح: حقیقت حق تعالی مساوی با حقیقت هیچ شیئی نیست، چون ماسوا مقتضی امکان هستند ولی حقیقت حق تعالی منافات با امکان دارد، پس دو تا لازم شد، یکی اقتضای امکان، یکی نفی امکان، این لازمه واجب و ممکن است، این دال بر این که ملزوم باید مختلف باشد.

 

کسی گمان نکند اگر لوازم یکسان بود پس باید ملزوم هم یکسان باشد، ممکن است لوازم مشترک داشته باشید ولی ملزومات ذاتاً متفاوت باشند، زوجیت برای تمام اعداد زوج مشترک است اما ذات و ماهیتشان متفاوت است، همه اعراض در عرض بودن مشترک‌اند ولی ماهیتشان مباین است، همه ممکنات در شیء بودن یا ممکن بودن مشترک‌اند ولی مقولات عرضی مباین‌اند، و ماهیتشان با هم مباین است، پس همیشه از یکسان بودن لازم نمی‌شود نتیجه گرفت که ملزوم هم یکسان است.

 

علی أن وجود الواجب یساوی وجود الممکن فی کونه وجوداً

توضیح: وقتی لفظ «علی أن» را به کار می‌گیرد معمولاً مطلب جدید می‌گوید اما اینجا ادامه مطلب قبل است. از سوی دیگر، وجود واجب با وجود ممکن در وجود مساوی است.

 

ثم لیس مع ذلک الوجود شیء آخر غیر ذاته بل ذاته مجرد الوجود

توضیح: همین وجود چیز دیگر هم غیر از خود وجود نیست، غیر از ذات وجود، چیز دیگری نیست، چون فرض این است که واجب وجود صرف بدون ماهیت باشد، پس از یک سو می‌گویید حقیقت واجب با ممکنات مختلف است، از سویی در وجود مشترکند، واجب هم غیر از وجود هیچی نیست، پس یک ماهیتی ندارد که باعث اختلاف بشود.

 

فیکون جمیع الوجودات الممکنات متساویة فی تمام الحقیقة لذاته

توضیح: پس همه وجودات ممکن در تمام الحقیقه با خداوند یکسان می‌شوند.

 

و أجیب بأن وجود الممکنات لیس نفس ماهیاتها و لا جزءاً منها بل عارض لها[2]

توضیح: در ممکنات وجود از بیرون آمده است، جز ماهیت یا کل ماهیت نیست، عروض از بیرون است.

 

و هذا الجواب ضعیف لأن عروض الوجودات للممکنات لا ینافی مشارکة الواجب إیاها فی معنى الوجود

توضیح: اولاً اینکه این وجود عارض است دلیلی بر اختلاف نمی‌شود، می‌شود یک چیز ذاتی باشد از خودش باشد، یک کسی هم از بیرون گرفته باشد ولی دو تا مشترک باشند، مثل گرمایی که مثلاً برای آتش از خودش است و برای جسم از جای دیگر می‌آید، ولی در گرما فرقی نکردند، پس به صرف اینکه بگویید وجود عارض شده است و در خدا عارض نشده است و از غیر نیامده است، دلیل نمی‌شود بگوییم مختلف هستند، می‌شود مختلف نباشند ولی در یه جا عارض باشد در جای دیگر نباشد.

 

و أیضاً کما خالف حقیقة الله تعالی ماهیات الممکنات فی اللوازم

توضیح: همان گونه که حقیقت حق تعالی با ماهیات ممکنات در لوازمش مخالف است، اول شما همین‌طوری گفتید که حقیقتش مخالف است پس وجودش هم مخالف است، در حالی که وجود را می‌گویید مشترک است.

 

لأن وجوده یقتضی التجرد و الوجوب و وجودات الممکنات تقتضی الإمکان و القیام بالغیر

توضیح: وجود خداوند مقتضی تجرد است، مقتضی ضرورت و وجوب است، ولی وجود ممکن مقتضی امکان و قیام به غیر است.

 

فإن صح الاستدلال باختلاف اللوازم على اختلاف الملزومات

توضیح: اگر این‌طور می‌خواهید مشکل رو حل کنید و جواب فخر رازی را بدهید، بر حرف خودتان این اشکال وارد می‌شود، اگر به صرف اختلاف لوازم، اختلاف ملزومات را نتیجه بگیرید، اگر این استدلال صحیح باشد، اینجا هم باید بگویید که لوازم وجود خدا با لوازم وجود ممکن فرق می‌کند، پس وجود خدا هم با وجود ممکن فرق می‌کند. در حالی که شما اشتراک رو پذیرفته بودید.

 

وجب أن یکون حقیقة الله تعالی مخالفة لوجودات الممکنات فی الماهية

توضیح: یعنی حقیقت خداوند در وجود با حقیقت وجود ممکنات در ماهیتش و ذاتش باید فرق کند.

 

و هو خلاف ما ذهبوا إلیه

توضیح: پس این جواب، جواب مناسبی برای شبهه فخر نیست.

 

فالحق فی الجواب على طريقة المشائین أن یقال أن وجود الواجب لا یساوی وجودات الممکنات فی حقیقة الوجود

توضیح: اصلاً اصل ادعا غلط هست، شما مفهوم و مصداق را با هم خلط کردید، چون مفهوم واحد وجود بر همه صدق می‌کند، گمان کردید پس در مصداق باید یکسان باشند، حق این است که وجود واجب در حقیقتش مساوی با ممکن نیست.

 

بل یشارکها فی مفهوم الموجودیة العامة التی هی من المعقولات الثانیة

توضیح: این معقول ثانی، این یک لازم مشترک هست، ولی لازم نیست ملزوم هم مشترک باشد.

 

و هذا المفهوم و إن کان معناً واحداً لکنه لازم خارجی و اتحاد اللازم لا ینافی اختلاف الملزومات بحسب الحقیقة

توضیح: به لحاظ مفهوم، اگرچه معنا واحد است، لکن لازم خارجی است و اتحاد لازم، منافی اختلاف ملزومات بحسب الحقیقة نیست.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo