1405/04/13
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
دلیل پنجم در نفی ماهیت از واجبالوجود (نظر شیخ اشراق):
دلیل پنجم برای نفی ماهیت از واجبالوجود، دلیلی است که از شیخ اشراق نقل شد و به نظر صدرالمتألهین، این مناسب با نظرات مشایین هم هست. از این جهت مناسب با آنهاست که آنها در باب ماهیت، جوهر را جنس عالی میدانند.
استدلال شیخ اشراق این است که اگر برای واجبالوجود ماهیتی متفاوت و مغایر با وجودش باشد، لامحاله این ماهیت، ماهیت جوهری خواهد بود. معلوم است که ماهیت عرضی نیست که در اصل ماهیتش وابستگی به موضوع دخیل باشد. وقتی که شما برای واجبالوجود ماهیتی در نظر گرفتید و این ماهیت جوهری است، چون هر ماهیتی بالاخره یا جوهر است یا عرض است؛ پس مندرج در مقولهی جوهر میشود. تفاوت با سایر جواهر ممکنه هم باید داشته باشد. تفاوت جواهر هم به فصل است؛ چه این فصل مابهازاء خارجی به معنای ماده و صورت، یعنی جنس و فصلش، مابهازاء خارجی داشته باشد، چه نداشته باشد و تحلیلی باشد، تفاوتی در این محذور که خواهیم گفت ندارد. هر چیزی که در تحت مقولهی جوهر است باید یک فصلی داشته باشد که این فصل آن را متمایز از سایر جواهر کند. واجبالوجود هم ماهیتی دارد، ماهیت هم مندرج در تحت یک مقوله است، پس محتاج به فصل است. معنایش این است که در قوام و تقرر ذات، احتیاج به فصل پیدا کرده است یا ذاتش مرکب از دو حیثیت جوهر جنسی و فصل ممیز است و این ترکیب با آن بساطتی که ما در مورد واجب میگوییم منافات دارد. این استدلال شیخ اشراق است.
الف) اشکال از راه قاعده «کل ما جاز علی الفرد جاز علی الطبیعه»:
به یک وجه دیگری هم میشود اشکال کرد؛ اگر واجبالوجود دارای ماهیتی است و این ماهیت هم مندرج در تحت مقولهی جوهر است، هر حکمی که به افراد این مقوله قابل سرایت باشد، معنایش این است که به اصل این مقوله و به اصل طبیعت هم قابل سرایت است. یک قاعده دارند: «کل ما امتنع علی الطبیعه امتنع علی الفرد»؛ اگر یک حکمی برای طبیعت چیزی محال باشد، یعنی هیچ فردی از افراد آن متصف و متلبس به چنین حکمی نخواهد شد. مثلاً طبیعت انسان محال است که متصف به حجریت شود؛ پس هیچ فرد انسانی حجر نخواهد شد. از آن طرف، «کل ما جاز علی الفرد جاز علی الطبیعه»؛ اگر چیزی بر یک فرد روا باشد، معنایش این است که اصل طبیعت نسبت به این جایز است، بر طبیعت هم جایز است. اگر یک فرد از افراد انسان میشود که مثلاً کاتب باشد، یعنی طبیعت انسان جواز کتابت دارد. در بحث میگوییم واجبالوجود مرکب از ماهیت و وجود است؛ اگر ماهیت دارد لاجرم ماهیتش از قبیل جواهر است نه اعراض. بعضی از افراد جواهر ممکن هستند؛ چون بعضی از افراد جواهر ممکن هستند، پس واجبالوجود هم که مندرج در تحت مقولهی جوهر است و طبیعت جوهری بر آن صادق است، از این جهت حکم امکان به آن قابل سرایت میکند؛ چون او طبیعتی دارد که بعضی افراد این طبیعت حکم امکانی دارند. پس طبیعت جوهری که بر واجب صادق است و مندرج در تحت اوست، محکوم به حکم امکان هم هست. از این جهت حکم امکانی پیدا میکند و این هم که محال است و با آن وجوب ذاتی که قبول داریم منافات دارد.
1) اشکال مرحوم سبزواری: لازم نیست هر ماهیتی تحت مقوله جوهر باشد: مرحوم سبزواری اشکال کردند به این سخن که همهی ماهیتها جوهری هستند، یعنی هر ماهیتی لازم نیست که در تحت جوهر جا بگیرد. آن قائل ممکن است بگوید من قائلم که خداوند دارای ماهیت است ولی ماهیتش مندرج در تحت جوهر نیست؛ ماهیت بسیط تحت جوهر هم جا نمیگیرد و لذا این محذوری که شما مترتب کردید بار نمیشود؛ چون این محذور در صورتی بار میشود که این ماهیت واجبه در تحت مقولهی جوهر باشد بعد نیاز به فصل ممیز داشته باشد. اگر ما گفتیم واجبالوجود ماهیتی دارد که بسیط، غیر مندرج در تحت مقولهی جوهر است، پس فصل ممیز هم نمیخواهد.
2) پاسخ به اشکال مرحوم سبزواری: به نظر میرسد این اشکال وارد نیست؛ چون ما ماهیتهای بسیط البته داریم که فصل نمیخواهد ولی اینها باز هم به حمل شایع عنوان جوهر به آنها صادق است. مثلاً فصول، همه بسیط هستند، به حمل اولی جوهر نیستند که تحلیل به یک جنس و فصلی کنیم، ولی به حمل شایع جوهر هستند. لذا این اشکال که اینطور نیست که حتماً هر ماهیتی باید مندرج در تحت جوهر باشد، این اشکال وارد نیست؛ هر ماهیتی که این عنوان بر آن صادق باشد «ماهیة إذا وجدت فی الخارج کانت لا فی موضوع»، ما به همین جوهر میگوییم، این معنا بر ماهیت بسیطهی واجبه صدق میکند؛ واجبالوجود ماهیتش بسیط است، پس «ماهیة إذا وجدت فی الخارج»، این ماهیت واجبهی بسیطه «لا فی موضوع» هم است، در موضوع نیست؛ جوهر به همین معناست. بعضی ماهیتها جوهر هستند ولی به حمل اول جوهر بر آنها اطلاق نمیشود، ولی باز هم به حمل شایع و به حقیقت امر جوهر هستند.
متن کتاب
الوجه الخامس: و هو قریب المأخذ مما ذکره صاحب الإشراق و یناسب مذهب المشایین بناء علی جنسیة الجوهر[1]
توضیح: نزدیک به همین سخن که شیخ اشراق گفت و تناسب با سخن مشاء هم دارد، بنا بر جنسیت جوهر.
و هو أن الوجود لو کان زائداً علی ماهیة الواجب، لزم وقوعه تحت مقولة الجوهر فیحتاج إلی فصل مقوم فیترکب ذاته و هو محال[2]
توضیح: وجود اگر مغایر با ماهیت واجب باشد، واجب در تحت مقولهی جوهر میشود، فصل میخواهد، ترکیب پیش میآید.
و أیضاً کل ما صح علی الفرد صح علی الطبیعة من حیث هی
توضیح: وجه دوم برای این محذور این است: هر چیزی که بر افراد روا بود، بر طبیعت هم صحیح است.
و کل ما امتنع علی الطبیعة امتنع علی أفرادها[3]
توضیح: اگر چیزی بر طبیعت محال بود، یعنی افرادش هم به چنین حکمی متصف نمیشود.
و لما لزم قول الإمکان علی بعض الجواهر ضرورة لما یشاهد من حدوث العنصریات و زوالها، صح وقوع الإمکان علی مقولتها لذاتها
توضیح: چون لازم آمده قول و حمل امکان بر بعضی از جواهر به ضرورت، یعنی قطعاً بعضی از جواهر ضرورتاً ممکن هستند، حداقل در مورد اشیای مادی ما مییابیم و میفهمیم که اینها به وجود میآیند، کائن میشوند، حادث میشوند، فاسد میشوند و زائل میشوند؛ پس اینها جزو ممکنات هستند. بنابراین امکان حداقل در بعضی از افراد جوهری صادق است؛ پس بر اصل طبیعت هم صادق است. «و لما لزم قول الإمکان علی بعض الجواهر ضرورة» چون لازم است و ضروری است قول و حمل امکان بر بعضی از جوهرها بالضرورت؛ چرا بر بعضی جوهرها؟
لما یشاهد من حدوث العنصریات و زوالها
توضیح: در عناصر همینطوری است.
صح وقوع الإمکان علی مقولتها لذاتها
توضیح: پس بر اصل طبیعت جوهری و مقولهی جوهری حکم امکان صادق است.
فلو دخل واجب الوجود تحت مقولة الجوهر، للزم فیه جهة إمکانیة باعتبار الجنس
توضیح: به اعتبار آن طبیعت جنسی جوهری، حکم امکان میشود به او سرایت داد، یعنی جائزالامکان است، جائزالزوال است.
فلا یکون واجب الوجود واجب الوجود بذاته، و هذا خلف. فکل ما له ماهیة زائدة علی الجوهر، فهو إما جوهر أو عرض
توضیح: هر چیزی که ماهیت زائده دارد، یا جوهر یا عرض است.
و الواجب لیس جوهراً کما عرف، و لا عرضاً لعدم قیامه بغیره فلا یکون له تعالی ماهیة سوی الوجود
توضیح: عرض که واضحالبطلان است به خدا نمیشود نسبت داد، جوهر هم که به همین دلیلی که گفتیم، بنابراین ماهیتش عین وجودش است.
ب) اشکالات متکلمین بر ادعای صرف الوجود بودن واجب الوجود:
بر این مدعا که واجبالوجود، وجود صرف بدون ماهیت است، اشکالاتی هم از ناحیهی متکلمین که قائل به ماهیت برای واجب هستند، مطرح شده است.
اشکال اولی که اینجا نقل میکند، میگوید اگر وجود به خودی خود مقتضی وجوب باشد که بعد بشود واجبی که واجبالوجود بلا ماهیت است، اگر اینچنین باشد پس باید تمام وجودات دیگر واجب باشند؛ چون میگوییم اقتضای وجود این است که ذاتاً واجب باشد، وقتی ذاتاً واجب بود یعنی ماهیت هم ندارد. همه باید همینطوری باشند؛ چون اقتضای ذات، تخلفناپذیر است. این بر فرض این است که وجود مقتضی وجوب و ضرورت است.
اگر وجود مقتضی وجوب نیست بلکه به یک عاملی واجب میشود، معلوم است که واضحالبطلان است؛ یعنی وجود خودش به خودی خود واجب نیست، اما به یک سببی واجب میشود. پس آنچه را که شما واجببالذات فرض کردید، واجببالذات نخواهد بود، بلکه یک عاملی غیر از اصل وجود موجب این شد که این واجب، واجب بدون ماهیت بشود.
پس حاصل استدلال: اگر واجبالوجود، وجود بلا ماهیت است، یا این وجود به خودی خود مقتضی ضروری بودن است، مقتضی واجب بودن است یا به خودی خود مقتضی واجب بودن نیست. اگر وجود بما هو وجود مقتضی ضروری بودن و واجب بودن است، پس همهی موجودات باید واجب باشند؛ تعدد واجبات میشود. یا اگر وجود بما هو وجود مقتضی واجب و ضروری بودن نیست، یعنی به یک عاملی اینطوری شده است، پس در وجوبش معلل به غیر میشود، با وجوب ذاتی منافات دارد.
بعد خود مستشکل یک سؤال و جوابی مطرح میکند؛ میگوید که ممکن است کسی اینطور بگوید که در نفی ماهیت همین که این وجود مقتضی ماهیت نداشته باشد کافی است که بدون ماهیت باشد؛ چون مطلوب ما و مدعای حکما نفی ماهیت از واجب است، تجرد از ماهیت مطلوب است. در این تجرد از ماهیت، اگر کسی گفت همان عدم المقتضی کافی است، یعنی وجود مقتضی ماهیت نباشد، یک عاملی ممکن است باشد به آن ماهیت بدهد، ممکن است ندهد، ولی خودش مقتضی ماهیت نیست، پس این عدم المقتضی للماهیة کفایت میکند. در جوابش مستشکل میگوید پس معنایش این است که وجود بما هو وجود، صرف خود وجود کفایت نمیکند، بلکه آن عدم المقتضی باعث این میشود که وجود ماهیت نداشته باشد؛ پس باز هم یک نحو احتیاج برای وجود واجب بلا ماهیت در نظر گرفتیم.
ج) پاسخ ملاصدرا بر اساس اصالت و تشکیک وجود:
مرحوم ملاصدرا پاسخ میدهد که شما گفتید دو احتمال گفتید یا وجود مقتضی واجب بودن هست یا نیست، هر کدام یک محذوری داشت. ما میگوییم وجود مقتضی واجب بودن هست، اما لازم نمیآید که همهی وجودات واجب باشند؛ چرا؟ چون در باب وجود یا ما قائلیم که حقیقت هر وجود مباین با حقیقت وجود دیگر است که به مشایین منسوب است، یا میگوییم حقیقت وجود سنخ واحد است اما تفاوت به شدت و ضعف است. هر کدام را بگوییم مطلوب ما ثابت است. ما میخواهیم اثبات کنیم که واجبالوجود بالذات، وجود صرف بدون ماهیت است. میگوییم دلیل اینکه واجب ماهیت ندارد این است که حقیقت وجود واجب مباین با سایر موجودات است، آنچنان که مشایین به آنها منسوب است که قائل به تباین وجودات هستند. پس اگر وجودات با هم تباین دارند، وجود واجب ذاتاً و وجوداً با سایر وجودات متباین است و این وجود خاص به خاطر همین تباینی که با سایر وجودات دارد مقتضی این است که ماهیت نداشته باشد. شما گفتید اگر وجود بما هو وجود مقتضی ضرورت است، پس همه باید ضروریالوجود باشند و به دنبالش هیچ کدام ماهیت نداشته باشند. میگوییم وجود این نحوهی خاص، این وجود مباین و این حقیقت، این اقتضا دارد که واجب باشد و ماهیت هم نداشته باشد. و اما اگر رأی حکمای خسروانی را ملاحظه کنیم، آنها قائل بودند به اینکه حقیقت وجود مثل نور مقول به تشکیک است. وجود واجب أعلیالمراتب است که هیچ نقصی و محدودیتی در این مرتبهی عالیه نیست؛ پس اقتضای این مرتبهی عالیه ضرورت ذاتی ازلی و قاعدتاً نفی ماهیت است. پس اشکال شما وارد نیست که اگر وجود به خودی خود واجب است، پس همه واجب باشند؛ میگوییم وجود خاص واجب است. این وجود خاص یا وجود مباین واجبالوجود است که مباینت با سایر موجودات دارد، یا أعلیالمراتب وجودات است. همین تفاوت کافی است برای اینکه بگوییم این وجود مباین خاص یا این وجود أعلیالمراتب، عین الوجوب است و مقتضی تجرد از ماهیت است. این حاصل سؤال و اشکال و پاسخ بود.
متن کتاب
شکوک و إزاحات:
قد أورد علی کون واجب الوجود محض حقیقة الوجود بلا مقارنة ماهیة وجوه من الإیراد
توضیح: اشکال شده بر اینکه واجبالوجود محض وجود حقیقی باشد بدون اینکه ماهیت مقارنش باشد، وجوهی از اشکال وارد شده است.
منها لو کان وجود الواجب مجرداً عن الماهیة، فحصول هذا الوصف له إن کان لذاته لزم أن یکون کل وجود کذالک
توضیح: اگر وجود واجب بدون ماهیت است، حصول این وصف وجوب که او واجبالوجود است، این واجب بودن اگر لذاته است، پس باید هر وجودی اینچنین باشد، هر وجودی واجب باشد.
لامتناع تخلف مقتضی الذات
توضیح: آن چیزی که مقتضای ذات است تخلفناپذیر است، مقتضای ذات میگویید وجوب است، پس همه واجبند.
و یلزم تعدد الواجب و هو محال کما سیأتی. و إن کان لغیره.
توضیح: این واجب بودن این وجود به خاطر غیرش است.
لزم احتیاج الواجب فی وجوبه إلی غیره ضرورة توقف وجوبه علی التجرد المتوقف علی ذلک الغیر
توضیح: باید پس به غیر محتاج باشد در وجوبش، چون وجوبش متوقف است بر نفی ماهیت، این هم که از غیر است.
لایقال یکفی فی التجرد عدم ما یقتضی المقارنة
توضیح: در اینکه بدون ماهیت باشد کفایت میکند همین که چیزی که مقتضی تقارن با ماهیت و تلازم با ماهیت است نباشد؛ یعنی دو احتمالی نیست، سه احتمال است؛ همین که بگوییم لزوم نیست، لزوم آن مقتضی نیست، همین که این مقتضی نباشد، ماهیت هم ندارد.
لأنا نقول فإذن یحتاج إلی عدم ذلک المقتضی
توضیح: پس عدم المقتضی به عنوان شرط واجب بودن و بدون ماهیت بودن ملاحظه شد.
و أجیب بأنه حصول هذا الوصف له لذاته الذی هو الوجود الخاص المخالف بالحقیقة لسائر الوجودات عند المشایین
توضیح: پاسخ ما از این اشکال: حصول وصف وجوب ذاتی برای این وجود خاص لذاته هست، چون ویژگی وجود خاص این است؛ مخالف است با سایر وجودات حقیقتاً نزد مشایین که قائل به تباین وجودات بودند.
أو المخالف لسائر الوجودات بالتمامیة و النقص أو الغنی و الفقر عند حکماء الفرس و الخسروانیین
توضیح: یا به این نحو بگوییم، به شدت و ضعف متفاوت است.
و هذا تفاوت عظیم جداً، فإن حقیقة الوجود ما لم یشبه ضعف و قصور لا یلحقه معنی من المعانی التی هی غیر الوجود التی یعبر عنها بالماهیات
توضیح: حقیقت وجود را تا ضعف و قصوری تا مشوب و آلوده نکند، هیچ معنای غیر از وجود به آن نسبت داده نمیشود. غیر از وجود که ماهیات باشند کی به وجود نسبت داده میشود؟ وقتی مشوب به ضعف شود. مادامی که مشوب به ضعف و آلودهی به ضعف و نقص و فتوری نباشد، فقط وجود است؛ صرفالوجود است. «فإن حقیقة الوجود ما لم یشبه ضعف و قصور لا یلحقه معنی من المعانی التی هی غیر الوجود التی یعبر عنها بالماهیات» حقیقت وجود تا آلوده به یک ضعفی نشود، هیچ معنای غیر از وجود به آن ملحق نمیشود که آن معانی غیرالوجود را ما تعبیر به ماهیت میکنیم.
و القصور و الضعف من مراتب الإمکانات و التنزلات
توضیح: ضعف و قصور کی به وجود نسبت داده میشود؟ وقتی از آن صرافت و محوضت تنزل کرد.
کما أن الظل من مراتب تنزلات النور
توضیح: مثل سایهای که خودش تنزل نور است.
إذ المعنی من الظل لیس أمراً وجودیاً بل هو من مراتب قصورات النور
توضیح: آنچه که ما از ظل و سایه میفهمیم، امر وجودی وجودیِ صرف نیست، بلکه این لازمهی تنزلات نور است.
و القصور عدمی، و کذلک تنزلات مراتب الوجود الذی هو حقیقة النور عند هؤلاء العظماء من الحکماء الفهلویین[4]
توضیح: در مراتب نور اینطوری است، در وجود هم همینطور که وجود همان حقیقت نور است؛ در تنزلات مراتب، این تنزلات در واقع یعنی ممکن و ملازم ماهیت شدن بعبارتی ضعیف بشود. اگر وجود به خودی خود ضعیف نبود، پس معنای غیر وجود و ماهیتی به آن نسبت داده نمیشود.
و قصوراتها إنما تنشأ من خصوصیات هویاتها التی لا تزید علی حقیقتها المتفقة فی أصل الوجود و النوریة
توضیح: این قصور و ضعف وجود چیست؟ این قصور ناشی از خصوصیات خود وجود است، نه اینکه ضعف وجود یک چیز باشد بعد خود وجود یک چیز دیگر؛ این وجود به حقیقت خودش ضعیف است، همانطور که در أعلیالمراتب به حقیقت خودش أعلیالمراتب است. پس این قصور ناشی از آن خصوصیات هویت وجودی است که این اصل هویت هم چیزی غیر از اصل ذات وجودش نیست. در عین حال اتفاق سنخی به حکم تشکیک با سایر مراتب دارد.