1405/04/10
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
تبیین برهان چهارم شیخ اشراق در اثبات عینیت ذات و وجود الهی:
برهان چهارم برای اثبات عینیت ذات و وجود الهی از شیخ اشراق بر این اساس بود که اگر ذات خداوند تحلیل به ماهیت و وجود بشود، آن ماهیت کلی است، قابل فرض افراد کثیره برایش هست، جزئیات نامتناهی میشود برایش فرض کرد. آن وقت در این جزئیات نظر میکنیم؛ آیا اینها واجب هستند یا ممکن هستند یا ممتنع هستند؟ اگر واجب هستند، چرا واقع نشدهاند و نیستند؟ اگر ممتنع هستند، چرا این یک فردش واقع شده است؟ اگر هم ممکن است، یعنی همه این افراد ممکن هستند و فرد این ماهیت هستند، یکیاش چرا باید واجب باشد؟ خلاف فرض است.
الف) بررسی اشکالات بعضالاعلام بر برهان چهارم:
یک اشکالی بر این استدلال وارد شده است، غیر از آن اشکالی که قبل نقل کردیم. این شخص از اساس برهان را غلط فهمیده است؛ اصلاً برهان یک چیز دیگری است، ذهنش یک جای دیگری رفته است و بر اساس ذهنیت خودش هم اشکال کرده است. استدلال شیخ اشراق این بود که میگوید اگر برای واجب ماهیتی باشد، لامحالة کلی است و قابل فرض افراد نامتناهی است.
این بعضالاعلام گمان کرده است که وقتی که میگویند ما افراد نامتناهی میتوانیم فرض کنیم، نامتناهی هم به معنای این است که شما تسلسل داشته باشید، تسلسل هم که باطل است. او از این افراد نامتناهی اینطور برداشت کرده است که محذور، تسلسل نامتناهیِ باطل است. سه اشکال مطرح کرده است.
1) اشکال اول:گفته است اصلاً شما بر چه اساسی میگویید این ماهیت دارای افراد نامتناهی میتواند باشد؟ چرا ماهیت باید دارای افراد نامتناهی باشد؟ از اساس ما میگوییم که شما میتوانید ماهیتهایی داشته باشید که افرادش متناهی باشند؛ نه اینکه بگویید دارای فرض افراد نامتناهی است، بعد بر اساس این فرض نامتناهی هم آن اشکال دیگر را مطرح کنید. چه ایرادی دارد که ما بگوییم کلاً ماهیت کلی هست ولی افراد متعدد محدود دارد، نامتناهی نیست؟ البته میگوید ما میتوانیم در توهم برایش فرض نامتناهی بکنیم ولی توهمی که ربطی به واقعیت ندارد؛ در واقعیت فقط افراد محدودی داشته باشد و ما هم بر اساس واقعیت باید استدلالمان را بنا کنیم.
2) اشکال دوم: اصلاً فرض کنیم شما برای این ماهیت واجبه افراد نامتناهی در نظر بگیرید. چه اشکالی دارد که این نامتناهی به نحو لایقفی باشد؟ تناهی لایقفی یعنی اینکه شما تا وقتی که در نظر میگیرید و اعتبار میکنید، این معنای افراد صادق است؛ هر وقت قطع اعتبار کردید، دیگر هیچی نیست. مثلاً شما میگویید من علم به این میز دارم، من این میز را میدانم و میبینم. میدانم که میبینم؛ هم میبینم، هم میفهمم که دیدم. اگر سؤال کنیم آیا شما فهمیدید که فهمیدید که دیدید؟ میگویید بله فهمیدم که فهمیدم. دوباره میتوانید بگویید که من فهمیدم که فهمیدم که فهمیدم که دیدم. وقتی میگویید من فهمیدم که فهمیدم، یعنی دو تا فهم شد؛ دفعه سوم یعنی سه تا فهم است؟ فهم از فهم از فهم از این که دیدم. اینطوری که نیست؛ آن حرف غلط نیست، شما میتوانید همینطور پشت سر هم بگویید من فهمیدم که فهمیدم، میدانم که میدانم که میدانم؛ ولی این معنایش این نیست که شما در ذهنتان همینطور با هر کدام از این «میدانم»ها یک علم جدیدی دارید. این میشود از قبیل آن امور نامتناهی که شما تا آخر عمر هم همینطور بگویید من میدانم که میدانم که میدانم، درست است؛ ولی معنایش نامتناهی واقعی نیست، بلکه لایقفی است. یعنی به جایی ختم نمیشود، توقف در یک جایی ندارد. به یک جایی نمیرسید بگویید از اینجا به بعد نمیتوانم بگویم من دانستم که دانستم؛ توقف ندارد. یا مثل این که مثلاً شما یک عدد را تقسیم کنید، آن را باز تقسیم کنید، باز تقسیم کنید؛ تا بینهایت میتوانید تقسیمش کنید. هر موقع هم از تقسیم دست برداشتید، در خارج کثرت بالفعلی ندارید.
مستشکل اولاً گفت شما برای ماهیت واجبه چرا افراد نامتناهی فرض میکنید؟ اشکالی ندارد که کلاّ این ماهیت واجبه افراد نامتناهی نداشته باشد، بر فرض داشته باشد، این به نحو نامتناهی لایقفی باشد. یعنی هر واجبی فرض کنید، میتوانید دوباره یک واجب دیگر فرض کنید، باز یک واجب دیگر فرض کنید. تسلسل لایقفی و امور نامتناهی لایقفی اشکالی ندارد.
3) اشکال سوم: فرض کنیم اصلاً لایقفی هم نباشد، همان نامتناهی بالفعل باشد. هر نامتناهی بالفعل محال نیست، حکما در منطقیاتشان مثال برای نامتناهی بالفعل به نفوس مفارقه انسانی میزدند. این مثال معروف حکما است که میخواهند بگویند از یک طرف شما نامتناهی بالفعل هم دارید، با اینکه بالفعل است ولی محال هم نیست، بلکه واقع است. در مورد ملائکه نمیتوانیم بگوییم نامتناهیشان بالفعل است چون بالاخره ابتدایش از عقل اول است تا آخرین مرتبه عالم مثال؛ این نامتناهی نیست، محدود است. در مورد عدد افراد انسانهایی که تعلق به بدن دارند، این هم از نظر آنها محدود بود؛ نمیشد که نامتناهی انسان بالفعل در عالم طبیعت باشد، چون عالم طبیعت از نظر آنها محدود به فلک بود. داخل این فلک اطلس که بینهایت انسان جا نمیگیرد. اما انسانهایی که مفارقت از عالم طبیعت کردهاند؛ چون فیض خداوند در مرتبه عالم طبیعت نامحدود است، پس قبل از هر دوره انسانی، دوره انسانی دیگری است و این نامحدود است، اگر اینطوری سؤال کنید که تعداد نفوس انسانی که مفارقت از دنیا کرده است، از عالم اجسام خلاص شده است، چند تا است؟ میگویند نامحدود است. پس نفوس ناطقه مفارقه، اینها در مرتبه آخرتشان هستند، بالفعل هم هستند، نامحدود عددی هم هستند؛ اما این نامحدود بودن اشکالی ندارد. چون این عدم تناهی از آن عدم تناهیهای باطل و تسلسل باطل نیست.
در تسلسل همانطور که به خاطر دارید شرط بطلانش دو چیز بود؛ یکی این که نامتناهی باشد، دیگر این که وجود هر فردی از افراد این نامتناهی متوقف بر آن فرد دیگر باشد، یعنی ترتب بین این اجزای سلسله باشد. نفوس ناطقه مفارقه با همدیگر ترتب ندارند، چون هیچکدام علت دیگری نیستند. در بحث ما هم این مستشکل در اشکال سوم میگوید فرض کنیم که این نامتناهی که شما برای افراد ماهیت واجب در نظر گرفتید، به نحو نامتناهیِ لایقفی نباشد که با اعتبار ما یکی پس از دیگری زیاد بشود، نامتناهی به معنای دیگرش باشد؛ ولی باز هم اشکال ندارد، چون بین واجبها ترتب نیست؛ هیچ واجبی مترتب بر واجب دیگر نیست بلکه بینشان امکان بالقیاس است.
پس خلاصه این استدلال شما که میگویید اگر برای واجب ماهیتی باشد، این ماهیت کلی است دارای افراد نامتناهی خواهد بود، محذور نامتناهی هم این است که نامتناهی منجر به تسلسل باطل میشود؛ که این قسمت آخرش تصورات خود شخص بوده است که خیال میکرده است که محذور این است. بر این اساس ایشان سه تا اشکال را مطرح کرد. اولاً برای چه باید اصلاً ماهیت کلی و دارای افراد نامتناهی باشد؟ میگوییم نباشد. ثانیاً بر فرض که نامتناهی است، به نحو لایقفی باشد. بر فرض اینکه به نحو لایقفی هم هست، بینشان ترتب نیست، پس چنین نامتناهی محال نیست.
ب) پاسخ تفصیلی به اشکالات سهگانه مستشکل:
1) پاسخ از اشکال اول: پاسخ از اشکال اول این است که شما معنای ماهیت را توجه نکردهاید، ماهیت یعنی این چیزی که چیستی و چگونگی شیء را بیان میکند و غیر از ذاتیات خودش اقتضای هیچ امر دیگری ندارد. پس ماهیت به خودی خود نه اقتضای این را دارد که نامحدود باشد نه اقتضای این دارد که محدود باشد؛ نه اقتضای این دارد که حتماً فرد واحد باشد، نه اقتضای این دارد که نامحدود باشد. همه اینها خارج از ذاتش است. چون خارج از ذاتش است، پس شما وقتی این ماهیت را در نظر میگیرید، میگویید میشود برایش افراد نامتناهی هم فرض کرد. چون از خودش تعین بر یک مرتبه خاص که باید این ماهیت فقط یک فرد یا ده فرد داشته باشد، ندارد. پس ماهیت کلی به دست شما نیست که بگویید این دارای افراد کثیره نیست. معنای ماهیت همین است؛ وقتی غیر از خودش و ذاتیاتش هیچی نیست، از جمله آن چیزهایی که خارج از ذات است این است که چند تا فرد دارد. این وقوف بر عدد معین یا نامعین هیچکدام داخل در حقیقت این ماهیت نیست. بنابراین به صرف ملاحظه ماهیت، قابل فرض افراد کثیره است.
2) پاسخ از اشکال دوم وسوم: و اما اشکال دوم و سومش از اساس اصلاً بیربط بود، حکایت همان امامزاده یعقوب بود دیگر که بعد دنبالش یک اشکالهای دیگر مترتب شد. اصلاً سخن در تسلسل نیست که بگویید این تسلسل لایقفی است یا تسلسل عددی است یا با هم تکافؤ دارند یا مترتب بر هم هستند یا نیستند، ربطی به این ندارد. سخن در این بود که اگر شما ماهیت واجب فرض کنید، یعنی ذات واجب، ماهیتی باشد که وجود با او مغایرت دارد، این ماهیت تعین بر یک عدد خاص و اینکه چند فرد داشته باشد ندارد. برای هر ماهیتی شما میتوانید افراد متعدد فرض کنید و این افراد مفروض همه در ذاتیات مشابه یکدیگر هستند، والا فرد این ماهیت به حساب نمیآیند. اگر که تمام افراد مفروض، چه همه واقع باشند، چه هیچکدام واقع نباشند، چه یکیاش واقع باشد بقیه واقع نباشند، اصلاً ربطی به آن ندارد؛ به محض این که شما یک ماهیت فرض کردید، این ماهیت قابل فرض افراد کثیره است. این افراد کثیره هم در فرد بودن این ماهیت و ذاتیات یکسان هستند. از آن طرف هم که گفتیم هر ماهیتی با وجود مقایسه شد، نسبتش یکی از آن سه تا است. این ماهیت با وجود مقایسه میشود؛ یا ممتنعالوجود یا واجب و یا ممکن است. چه افراد محقّقش، چه افراد مقدّرش، چه همه اینها باشند، چه هیچکدام نباشند، همه اینطور هستند که یا همه واجب هستند، یا همه ممتنع هستند یا همه ممکن هستند. در بحث، ما وجود واجب را پذیرفتیم؛ ما پذیرفتیم که واجبالوجود واحدی هست. سخن در این است که ماهیت دارد یا ندارد. این واجبِ واحد، فرد همین ماهیت مفروض است که برای این ماهیت افراد دیگر هم میتوانید در نظر بگیرید. کل این افراد اگر ممتنعالوجود هستند، پس چرا یکیاش واجب است؟ اگر کل آنها واجب هستند، پس چرا آن مفروضهای مقدّر نیستند، آنها چرا تحقق ندارند؟ اگر هم ممکن است، پس چرا یکی را واجبالوجود میگویید؟ استدلال این است، ربطی به این ندارد که اصلاً تسلسل باطل اینجا باشد یا نباشد.
ج) اشکال چهارم: ماهیت عقول و واجبالوجود منحصر در فرد است:
یک اشکالی اینجا مطرح میکند و آن اشکال اینکه همه فلاسفه گفتهاند ماهیت عقول منحصر در فرد واحد است. پس شما قبول دارید ما ماهیتهایی داریم که این ماهیت تکثر فردی ندارد؛ مثلاً ماهیت جبرئیل تکثر فردی ندارد. ماهیت واجب هم همینطور است؛ یعنی آن مبنای استدلال شما که گفتید اگر واجب ماهیت داشته باشد پس دارای افراد مفروض است، به هم خورد؛ دارای افراد مفروض نیست. همانطور که در مورد عقول میگویید ماهیت آنها منحصر در فرد واحد است، برای واجبالوجود هم میگوییم ماهیتی دارد ولی ماهیتش منحصر در فرد واحد است. وقتی در فرد واحد منحصر شد، پس دیگر این استدلالها هیچکدام درست نیست. پس باز هم میتوانید بگویید واجبالوجود تحلیل به ذات و ماهیتی و وجود مغایری میشود، و قابل فرض افراد کثیره هم نیست تا بعد این استدلالها به دنبالش بیاید.
1) پاسخ اشکال چهارم: پاسخ این است که اگر گفتهاند ماهیت عقول منحصر در فرد واحد است، تشخص فردی دارد، تعین فردیاش قابل تعدد نیست، این یعنی بحسب وجود اینچنین است؛ نه اینکه خودِ ماهیت به خودی خود اقتضای وحدت فرد و مصداق داشته باشد. ماهیت جبرئیل وقتی به خودی خود ملاحظهاش کنید، خودش ابایی از این ندارد که واحد باشد یا کثیر باشد، به لحاظ فرض عقلی اینطور است. همانطور که هر ماهیتی «من حیث هی» خودش خودش است و غیر خودش نیست، میگوییم «لا موجوده و لا معدومه، لا واحد و لا کثیر»، کذلک هم میگوییم «لا منحصر الفرد و لا غیر منحصر الفرد». ماهیت این است. اما اگر در مورد مجردات گفتیم که اینها تعدد مصداقی ندارند، این به خاطر وجودش است؛ وجود هم که لازمه ماهیت نیست، یعنی وجود که مقتضای ماهیت نیست و ماهیت مقتضی وجود باشد. ماهیت فقط مقتضی لوازم خودش است. اینجا اگر میگوییم وجود لازمه ماهیت است یا لازمه ماهیت مجردات انحصار در فرد و امثال اینها است، این لزوم یعنی عدمالانفکاک؛ قبلاً بحث شد و گفتیم که لزوم، عدمالانفکاک است؛ نه لزوم به معنای اینکه مثل زوجیت برای اربعه میماند.
آن چیزی که موجب تعین هست، همان خود وجود است؛ ولی این وجود یک لازم لاینفکی دارد که ماهیتش باشد، از هم جدا نیستند. این نحوه وجود اقتضایش همین است که وقتی به این لازم نگاه کنیم و میگوییم این موجود فرد این ماهیت است، قابل تعدد فردی نباشد چون در ذاتیات مشترک هستند؛ تفاوت پس باید در اعراض خارج از ذات باشد، اعراض خارج از ذات هم متوقف بر ماده است. این هم نحوه وجودش تجردی است، مادی نیست؛ بنابراین اصولاً قابل لحوق عوارض مادی قرار نمیگیرد. پس آن مطلب به وجود برمیگردد، به ماهیت به خودی خود ربطی ندارد. مفهوم تعین و متعین بودن، مثل مفهوم وجود امر اعتباری است، به معنای این نیست که اگر کسی قائل به اصالت وجود شد، یعنی این مفهوم میخواهد بگوید اصیل است. آن مفهوم اعتباری است، آن لازم هر چه میخواهد باشد. هر ماهیتی خودش به خودی خود معین است. شما وقتی سیمرغ میگویید، یک امر معین را تصور کردهاید یا نامعین مبهم تصور کردهاید؟ سیمرغ تصور کردهاید؛ به این معنا معین است. اما این غیر از آن بحث فرد است و غیر از بحث مصداق است.
متن کتاب
و ما اشنع ما اورده علیه بعض الاعلام[1]
توضیح: چقدر شنیع است آنچه که بعضیها به این استدلال ایراد کردهاند.
من ان دعوی عدم امتناع الجزئیات غیر المتناهیه ممنوع لِمَ لا یجوز ان یکون لماهیه کلیه افراد متعدده متناهیه لا یمکن ان یتعدی عنها فی الواقع و ان جاز فی التوهم الزیاده علیها
توضیح: ایراد اولش این است: میگوید این ادعا که، جزئیات غیر متناهی محال نیست، ممنوع است؛ یعنی بگویید جزئیاتش نامتناهی است، ممنوع است، این ادعای شما که میگویید این ماهیت دارای فرض افراد نامتناهی است، این ممنوع است؛ به چه دلیل میگویید برای ماهیت افراد نامتناهی است؟ چرا جایز نباشد که برای یک ماهیت کلی افراد متعدد متناهی باشد؟ کلی بودن که حتماً نباید نامتناهی باشد، متناهی باشد؛ و امکان نداشته باشد که بیشتر از اینها رد بشود، یعنی از این افراد بیشتر نداشته باشیم، تعدی از این افراد نکنیم، اگرچه در توهم میشود توهم بیشتر هم داشت ولی در واقع نمیشود.
و لو سلم عدم التناهی فهو بمعنی لا یقف
توضیح: اشکال دوم: فرض کنیم نامتناهی باشد؛ این افراد نامتناهیاش لایقفی هستند، یعنی هر واجبی فرض کنید، میتوانید باز واجب دیگر فرض کنید.
و بطلان لازم حینئذ ممنوع
توضیح: لازمه شما چه بود؟ شما گفتید افراد نامتناهی، بعد این شخص هم گمان کرد که نامتناهی هم که همان تسلسل باطل است، پس غلط است. میگوید نامتناهی لایقف که اشکال ندارد، باطل نیست، پس بطلان لازم را قبول نداریم.
و لو سلم انه غیر متناه بالمعنی الآخر فغایه ما یلزم ان یکون الواجبات غیر متناهیه
توضیح: اشکال سوم: نامتناهی لایقف هم نباشد، بالفعل نامتناهی داشته باشیم یا قابل فرض نامتناهی بالفعل باشد، غایت آنچه که پیش میآید این است که شما واجبهای نامتناهی داشته باشید. اینها با هم ترتب ندارند پس اشکال ندارد، شرط استحاله تسلسل، ترتب افراد بر یکدیگر است.
فللقائل ان یمنع بطلان هذا قائلاً ان دلائل بطلان التسلسل لو تمت لدلت علی امتناع ترتب امور غیر متناهیه موجوده معاً و لزوم ترتب الواجبات غیر بین و لا مبین[2]
توضیح: کسی میتواند بطلان این لازمه را منع کند که اینطور دلیل بیاورد: دلایل بطلان تسلسل آنهایی که تمام است، دلالت میکند بر محال بودن ترتب امور نامحدودی که همه با هم باشند، یعنی مترتبات بالفعلِ معاً؛ و «لزوم ترتب...» این که لازم است واجب ها بر هم مترتب باشند، این نه بین و آشکار است نه مبین و نه مدلل است. مبین نیست بلکه خلافش مبین است؛ یعنی قطعاً واجب نباید مترتب بر واجب دیگری باشد، هیچ واجبی بر واجب دیگر مترتب نیست. اصلا واجبات نباید بر هم مترتب باشند؛ وگرنه با اصل وجوب ذاتی منافی است.
لأنّا نقول اما بطلان ما ذکره اولاً فبأن کل ماهیه بالنظر الی ذاتها لا یقتضی شیئاً من التناهی و اللا تناهی و لا مرتبه معینه من المراتب اصلاً
توضیح: پاسخ ما این است: اما بطلان آنچه که ایشان اولاً ذکر کرد؛ هر ماهیتی خودش به خودی خود اقتضای این ندارد که نامحدود باشد به لحاظ فردی یا نباشد، یا چند تا باشد. این بگوید من میخواهم هزار تا فرد داشته باشم، من فقط یک فرد داشته باشم؛ این به ماهیت ربطی ندارد.
فاذا قُطع النظر عن الامور الخارجه عن نفس الماهیه لا یأبی عند العقل عن ان یکون لها افراد غیر متناهیه
توضیح: اگر از امور خارج صرفنظر کنیم، خود ماهیت به خودی خود در نظر بگیریم، عقل میگوید این قابل فرض افراد کثیره است. اگر دارای افرادی نیست یک امر خارج از ماهیت مانع شده است، نه اینکه خودش اقتضا داشته باشد. پس این که بگویید ما یک ماهیتی داشته باشیم که افرادش محدود باشند و نامتناهی نباشند، این به دست شما نیست. اگر در ذهن کسی اینطور بیاید که چه اشکالی دارد خود ماهیت اصلا اقتضاء کند. کأنه جزو ذاتیاتش باشد، یا لوازمش باشد. همانطور که مثلا ماهیت چهار اقتضای زوجیت میکند، بگوییم ماهیت واجب هم اقتضاء یک تعداد خاص را به فرض میکند؛ هر فردی که برای او در نظر بگیرید این جزو ذاتیاتش است و باید چند فردی باشد.
و اما فساد ما ذکره ثانیاً و ثالثاً فبأن الکلام ههنا لیس فی بطلان التسلسل فی الواجبات عددیّاً او لا یقفیاً مترتباً او متکافئاً
توضیح: و اما اشکال دوم و سومش؛ سخن ما در اینجا در بطلان تسلسل نیست اصلاً که بین واجبها تسلسل باطل هست یا نیست؛ عددی باشد یا لا یقف باشد، مترتب باشند یا همه عدل هم و مکافئ هم باشند.
حتی قیل ان بطلانه بعد منظور فیه
توضیح: تا بعد شما به دنبالش بگویید اینها که هیچکدام باطل نیست؛ یا اگر لایقفی است که اصلاً باطل نیست، یا اگر بالفعل هم نامتناهی عددی دارید چون ترتب ندارند باز هم باطل نیست. اصلاً سخن در این نیست.
بل الکلام فی انه اذا کان للواجب ماهیه کلیه یمکن ان یفرض لها جزئیات سوی ما هو الواقع
توضیح: کلام این است؛ اگر برای واجب ماهیتی باشد، میشود که برای او جزئیات دیگری غیر از این چیزی که واقع شده است، غیر از این فرد کنونی پذیرفته شده، میشود افراد دیگر هم برایش فرض کرد.
اذ الماهیه لما لم یکن من حیث هی الا هیه کان الوقوع و اللا وقوع کلاهما خارجین عن نفسها
توضیح: اینکه واقع بشود یا نشود یا چند تا واقع بشوند و نشوند، اینها خارج از خود ماهیت است.
فلا یأبی بالنظر الی نفسها من حیث هی ان یکون لها افراد غیر واقعه
توضیح: پس به خودی خود شما میتوانید در نظر بگیرید که افراد دیگر هم فرض کن ولی حالا واقع نشده است.
و لما کان کل من الوجوب و الامکان و الامتناع من لوازم المعنی مع قطع النظر عن الخارجیات بمعنی ان لا معنی من المعانی فی ذاته خارج عن احدی هذه المعانی
توضیح: چون این وجوب و امتناع و امکان هم اینها از لوازم این معانی یعنی ماهیات هستند؛ چون میگفتیم هر چیزی را با وجود بسنجید، هر چه غیر وجود باشد با وجود بسنجید یکی از این سه تا است. پس وجوب و امکان و امتناع از لوازم آن معنای مفروض یا ماهیت مفروض، با قطع نظر از امور خارج از خودش هستند؛ یعنی هیچ معنایی از معانی، هیچ ماهیتی از ماهیات نیست که در ذات خودش یکی از این سه تا حالت را نداشته باشد.
فاذا وجب لذاته فرد من ماهیه کلیه کانت جمیع افرادها واجبه لذاتها
توضیح: اگر یک فرد از این ماهیت به خودی خود واجب بود، یعنی همه افرادش اینطوری هستند. اگر یک فرد ممتنع بود، یعنی همه همینطوری هستند.
فنقول تلک الافراد المفروضه غیر الواقعه لم تکن واجبه لذاتها و الا لما عُدمت
توضیح: این افراد مفروض که میگوییم فرض میکنیم ولی واقع نشدند، پس واجب نیستند والا باید موجود میبودند.
کذا لا ممتنعه و الا لکان هذا الواقع ایضاً ممتنعاً هذا خلف
توضیح: و همچنین ممتنع نیستند چون یک فردش الان هست؛ اگر افراد دیگر ممتنع بودند همین که الان واقع شده است، همین که هست، این هم باید ممتنع میبوده در حالی که این هست.
لانّا نتکلم بعد ان نجزم بوجود الواجب لذاته
توضیح: این تعلیل است برای اینکه چرا گفتی واقع است؛ چون میگوید ما پذیرفتیم که واجب هست، بعد از جزم به وجود واجب میگوییم آیا ماهیت دارد یا ندارد. پس لااقل یک فرد از واجب دیگر هست.
و لا ممکنه و الا لکان الواجب لذاته ممکناً لذاته هذا خلف
توضیح: این افراد مفروض ممکن هم نیستند وگرنه این فردی که الان واقع است، این هم باید ممکن باشد در حالی که میگویید این واجب است.
فثبت انه لو کان الواجب تعالی ذا ماهیه غیر انیّته لزم کونه غیر واحد من هذه المواد الثلاث و هو محال
توضیح: پس اگر واجب ماهیتی غیر از وجودش داشته باشد، ماهیت کذایی به خودی خود نه میتواند واجب و نه ممکن و نه ممتنع باشد؛ چون این محذورات را دارد. باید غیر از اینها باشد که این هم محال است چون گفتیم حصر بین این سه تا حصر عقلی است.
شک و ازاله
و لعلک تقول انهم صرحوا بأن تشخص العقول من لوازم ماهیاتها بمعنی ان ماهیه کل واحد من الجواهر المفارقه تقتضی انحصار نوعه فی شخصه
توضیح: حکما تصریح کردهاند تشخص عقول از لوازم ماهیت است؛ یعنی هر ماهیتی از مجردات فردش منحصر در شخص واحد است. وقتی در مورد عقول میگویید اینها منحصر در فرد هستند، در مورد ماهیت واجب هم همین را بگوییم.
فلیکن الواجب ذا ماهیه تقتضی لذاتها الانحصار فی واحد
توضیح: پس واجب هم اینطوری باشد؛ دارای ماهیتی باشد که این ماهیت ذاتاً مقتضی انحصار در فرد واحد است.
فکیف حکمت بأن الماهیه لا تقتضی شیئاً من مراتب التعین[3]
توضیح: اگر نمیشود، پس در مورد عقول هم باید بگوییم آنها هم قابل افراد کثیره هستند. اگر میشود که در مورد عقول بگوییم منحصر در فردند، در واجب هم همین را بگویید.
فاعلم ان کون تشخص کل جوهر عقلی من لوازم ذاته لیس معناه ان الماهیه المقتضىه تقتضی التعین
توضیح: این معنای حرف حکما که گفتند هر ماهیتی از مجردات منحصر در شخص واحد است، نه اینکه خود ماهیت به خودی خود مثلاً ماهیت جبرئیل، خود ماهیت مقتضی این است که فرد واحد داشته باشد.
فقد اشرنا الی ان التعین بمعنی ما به التعین فی الاشیاء نفس وجودها الخاص و الوجود مما لا تقتضیه الماهیه کما عرفت
توضیح: معین بودن هر چیز، آن چیزی که معین بودن به آن است، این معیار معین بودن و مشخص بودن وجود است. وجود هم مقتضای ماهیت نیست که ماهیت وجود را افاضه کند.
بل اللزوم قد یراد منه عدم الانفکاک بین شیئین سواء کان مع الاقتضاء ام لا
توضیح: بلکه لزوم اینجا که اینها گفتند لازمهاش است، یعنی عدمالانفکاک بین دو شیء، خواه یکی مقتضی دیگری باشد یا به علت دیگری باشد.
و هو المراد من قولهم تعین کل عقل لازم لماهیته
توضیح: به این معنا است که این تعین یعنی وجود خاصش که تعددبردار نیست، این از این ماهیت جدا نیست و لازم و ملزومند.
و اما التعین بمعنی المتعینیه فهو امر اعتباری عقلی لا بأس بکونه من لوازم الماهیه بأی معنی کان
توضیح: و اما تعین به معنای متعین بودن، یعنی مفهوم انتزاعیِ معین بودن، مثل مفهوم انتزاعی وجود؛ لوازم ماهیت به این معنا اشکال ندارد، به خود ماهیت مطلق هم بگویید معین است، یعنی معنایش معین است.
لأنه لیس امراً مخصوصاً یتعین به الشیء
توضیح: معین بودن به این معنا به معنای تشخص و فرد بودن نیست؛ به این معنا اشکال ندارد، ولی آن چیزی که در مورد عقول گفتند این نیست.