1405/04/08
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته /المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن واجب الوجود إنیته ماهیته
1. اشاره به دلیل چهارم و انتساب آن به شیخ اشراق:
دلیل چهارمی که اینجا برای نفی ماهیت از واجب نقل میشود، از شیخ اشراق است، ایشان میفرماید که اگر واجبالوجود بالذات، بحسب تحلیل عقلی، به وجود و ماهیت تحلیل بشود، همانطور که سایر اشیا تحلیل به وجود و ماهیت میشوند، یعنی شما ذات معروض و وجود عارض داشته باشید، اگر در واجب هم ما چنین تحلیلی داشته باشیم و درست باشد، آن ذات و آن ماهیت را که ملاحظه کنید، یک امر کلی است، و این امر کلی میشود برایش جزئیات دیگری فرض کرد که محقق نشده است، مثل هر ماهیت دیگری که شما میتوانید جزئیات و افراد نامتناهی در نظر بگیرید، اگرچه بعضی از افراد محقق شدند و همه محقق نشدند، این جزئیات که فرد این ماهیت بحساب میآیند، اینها اگر واجب باشند، با آن محقق نشدنشان منافات دارد، واجب نیستند، پس ممکناند، آنکه محقق شده است و ماهیتش هم با همینها یکی است، پس آن هم ممکن است، اما اینکه بعضی از افراد این ماهیت محقق شده است و بعضیاش نشده است، این به علتی خارج از خود ماهیت مستند میشود، بنابراین ما به این مشکل برخوردیم، که شما جزئیات ماهیت واجب را باید در نظر بگیرید، که از یک سو به حکم اینکه واجب است باید محقق باشد، از یک سو جزئیات این ماهیت و افراد این ماهیت محقق نشده است، پس ممکن است، این تناقض به خاطر آن فرض اول که از اساس غلط است بود، که اصولاً شما برای واجب ماهیتی سوای وجودش در نظر گرفتید، پس اگر در نظام هستی واجبالوجود است، قابل تحلیل به دو امر که بگوییم ذاتی و وجودی، ماهیتی و وجودی نیست، بنابراین عین تحقق و تشخص است، خصوصیت یا عمومیت، اطلاق و تقیید، انضمام این حدود که در ذوات دیگر برای رسیدن به فرد لازم است، اصلاً در آن معنا نمیدهد، چون اصولاً تحلیل به ذات و وجود نمیشود، این حاصل استدلال شیخ اشراق است.
الف) طرح اشکال بر استدلال شیخ اشراق:
کسی اشکال کرد که در بحث نفی ماهیت از واجب، غرض این است که شما واجبالوجود را نمیتوانید به یک ذات و به یک وجود تحلیل کنید، این ذات و وجود مغایر را میخواهیم نفی کنید، اما اینکه این ذات و این ماهیت مفروض، کلی باشد و افراد نامتناهی برایش فرض کرد، یا اینکه یک جزئی خاص باشد، این خارج از مطلوب است، ممکن است ما اینطور اشکال کنیم و ایراد کنیم که شما واجب را تحلیل به یک ذات و وجود بکنید، ولی این ذات معنای کلی نباشد تا بعد برایش جزئیاتی قابل فرض باشد، آن جزئیات چون محقق نشدند، پس یا ممتنعاند،اگر ممتنع است، چرا این فردِ دیگرش محقق شد، یا ممکناند، که پس این فردی هم که محقق شده ممکن است، یا همانکه ممتنعاند که هیچی نباید محقق شود، باز هم یک فرد واجب دارید، بر آن اینطور اشکال میکردید، نمیتوانید این حرف را بزنید، دیگر آن حرف بر چه اساسی است، اشکالی که شیخ اشراق به این نحو مطرح کرد، بر این اساس است که شما این شیء را تحلیل کنید یعنی واجب مفروض را، به ماهیت کلیهای و به وجودی تحلیل کنید، در این صورت این استدلال جاری میشود، ولی اگر ما از اول اینطوری بگوییم که واجب مفروض تحلیل به ذات جزئی شخصی و وجود میشود، دیگر این استدلال شما که برایش جزئیات قابل فرضی باشد جاری نمیشود، از آن طرف آن مطلوب هم که نفی ماهیت از واجب باشد اثبات نشده است، توجه کردید.
ب) تقریر تفصیلی استدلال شیخ اشراق:
شیخ اشراق گفت اگر شما واجب را تحلیل به ذات و ماهیت و وجود مغایر کنید، آن ماهیت قابل فرض افراد نامتناهی است، این افراد نامتناهی هم باید ممکن باشند، چون اگر ممتنع باشند، این فرد دیگر چرا موجود شد، اگر همه واجباند، پس چرا این افراد نامتناهی مفروض موجود نشدند، به ناچار باید ممکن باشند، اگر ممکن باشند، ماهیتشان که با همین واجب موجود یکی است، پس این هم باید ممکن باشد، یعنی هر کدام از این فروض را که شما بگویید اشکال دارد، مستشکل میگوید بنای این نحوه استدلال شما این است که آن ذاتی که با وجود مغایر است، ماهیت کلی باشد تا برایش جزئی فرض کنید، بعد بر اساس این فرض این استدلال را بیاورید، ما میگوییم اصلاً ماهیت کلی نباشد، تحلیل به جزئی و وجود بشود زیرا برای آن جزئی فرض افراد کثیر نمیتوانید بکنید، پس هم مطلوب که نفی ماهیت باشد اثبات نشد، هم استدلال شما که بر اساس آن ماهیت کلی آمدید جزئیات مفروض نامتناهی ملاحظه کردید، جاری نیست.
ج) تکمیل استدلال توسط ملاصدرا بر اساس تشخص به وجود:
ملاصدرا میگوید این استدلال مبنایش این است که تشخص به وجود است، البته ایشان اینطور میگوید، حاجی میگوید چون شیخ اشراق وجود را اعتباری میداند، در واقع غرض ملاصدرا این است که این استدلال را تکمیل و تتمیم کند، بر اساس مبنای اهل حق در اینکه تشخص به وجود است، یک استدلال قابل تکمیل است، هر کدام که باشد، در اصل مطلب دخالتی ندارد، اگر ما این چنین گفتیم که تشخص و خاص بودن و شخص بودن به وجود است، اگر شما یک شیئی را تحلیل به وجود و به ذات معروض و ماهیت معروض کردید، از آن طرف مواد ثلاث حصرش عقلی است، هر شیء مفروض یکی از این سه خصوصیت را باید به آن نسبت دهیم، این ذات مفروض را با وجود مقایسه میکنیم، یا وجود برایش ضروری است یا نیست، یا هم امتناع دارد، یعنی این مواد ثلاث از لوازم ماهیت است و از لوازم هر شیء مفروضی است که غیر از وجود باشد و با وجود مقایسه بشود، مسلماً شما وجود را با خودش مقایسه نمیکنید و نمیگویید وجود خودش به خودی خود یا واجب است یا ممکن است یا ممتنع است، همیشه چیزی با وجود مقایسه میشود که غیر از وجود باشد، ما به همان ماهیت میگوییم، همین ماهیت که غیر از وجود است با وجود که مقایسه شد، یکی از این سه حالت است، و این ماهیت مفروض را اگر شما بگویید خاص است و جزئی است و متشخص است قابل تکثر نیست، کار درست نمیشود، چون در واقع شما دارید چیزی که غیر از وجود است را با وجود ملاحظه میکنید، میگویید جزئی است، اگر شما وجود را کنار گذاشتید و خواستید با این معنای وجود مقایسهاش کنید، یکی از این سه تا معنا در مورد آن صادق است، دیگر جزئی نمیشود، آن مرتبهای از تعین فردی و اینکه در چه فردی و چه تعدادی قابل انطباق باشد متوقف نمیشود، همه اینها خارج از ذاتش است، همانطور که وجود خارج از ذات اوست، بقیه آن هم خارج از ذاتش است، دوباره همین سخن در موردش هست که این معنا، این ذات، و این ماهیتی که غیر از وجود است، به خودی خود موجود نیست، اگر موجود نیست، پس متشخص و خاص و معین نیست، پس فرض تعدد هم میشود دربارهاش کرد، این یا واجب است یا ممتنع است یا ممکن است، هر کدام از این سه فرض را در نظر بگیرید، با آن ماهیت داشتن واجب منافات دارد، مشکلدار میشود، اگر واجب است، پس شما برایش افراد متعددی میتوانید در نظر بگیرید، چرا یکی محقق بشود و بقیه محقق نشود، اگر ممتنع است، پس چرا یک فردی از آن محقق شد، اگر هم ممکن است، پس واجب نیست، ممکن است، یعنی توجه به آن پایه و مبنا اگر بکنید، استدلال شیخ تمام است، و چون حصر به مواد ثلاث هم حصر عقلی است، و یکی از این سه تا باید در قیاس با این ذاتی که غیر از وجود است، اسمش را هرچه میخواهید بگذارید، و اینکه غیر از وجود است تشخص هم ندارد، چون تشخص به وجود است، فرض این است غیر از وجود است، هر سه فرض غلط در میآید، حصرش عقلی است، یعنی این ذات معروضه مغایر با وجود یا باید ممتنع باشد یا واجب بالذات باشد یا ممکن بالذات باشد، هر کدام را نگاه کنید یک محذوری دارد، معنایش این است که آن اساس فرض شما غلط بود که در این حصر عقلی به اشکال خوردیم، اساسش هم این بود که شما واجبی فرض کردید که آن واجب به ذات و وجود عارض زائد تحلیل میشود، چون اساس فرض غلط است، نتیجهاش غلط میشود، بنابراین استدلال، استدلال درستی است.
متن کتاب
الرابع: ما أفاده صاحب التلویحات: و هو أن الذي فصل الذهن وجوده عن ماهيته إن امتنع وجودها بعينه لا يصير شيء منها موجوداً[1]
توضیح: فرمود آن چیزی که ذهن وجودش را از ماهیتش تفصیل میدهد و تحلیل میکند و جدا میکند، یعنی بالاخره ذات معروض و وجود عارض را در تحلیل ذهن دارید، این ذات معروض اگر از قبیل ممتنعات است، پس هیچ فردی نباید داشته باشد، در حالی که شما حداقل یک فرد از آن دارید، «إن امتنع وجودها بعينه لا يصير شيء منها موجودا» اگر این ذات معروض و این ماهیت خودش به خودی خود ممتنع است، پس هیچ فرد موجود نباید داشته باشد، این خلاف فرض است.
و إذا صار شيء منها موجودا فالكلي له جزئيات أخرى معقولة غير ممتنعة لماهياتها بل ممكنة إلى غير النهاية
توضیح: اگر هم فرد موجودی برای این ماهیت هست، معنایش این است که پس این یک ماهیت کلی است، جزئیات دیگری هم برایش قابل تعقل و تصور است که به خودی خود آن جزئیات به خاطر ذاتش ممتنع نیست، یعنی ذاتش اقتضا نمیکند که نباشد، ذاتش ممکن است، اگر هم نیست به یک علتی خارج از ذاتش مربوط است، این هم نامتناهی است، چون نامتناهیست میتوانید برایش فرد در نظر بگیرید.
فقد علمت أن ما وقع من جزئیات کلی بقی الإمکان بعد
توضیح: شما هر جزئی که در نظر بگیرید، جزئیات یک امر کلی، معنایش این است که آن مفروضات شما که واقع نشده است، همه از قبیله ممکناتاند.
و إذا كان هذا الواقع واجب الوجود و له ماهية وراء الوجود
توضیح: اگر آنچه که از افراد این ماهیت واقع شده است، یک واجب باشد، این واجب مفروض هم ماهیتی ورای وجود دارد که ذهن تحلیلش به ذات معروض و وجود عارض کرد.
فهي إذا أخذت كلية أمكن وجود جزئي آخر لها لذاتها
توضیح: پس وقتی ماهیت کلیاش را در نظر بگیرید، آن ماهیت کلی واجب را در نظر بگیرید، شما میتوانید برای آن وجود جزئی دیگر و فرد دیگر هم در نظر بگیرید، ذاتاً ممکن است.
إذ لو امتنع الوجود للماهية لكان المفروض واجب الوجود ممتنع الوجود باعتبار ماهيته
توضیح: چرا این ماهیت واجب افراد دیگر ممکنه دارد؟ چون اگر بگویید آن افراد دیگرش ممتنعاند، آن که ممتنعاند، به خاطر خود ماهیتشان ممتنع است، اگر به خاطر ماهیت ممتنع است، پس این چیزی هم که واجب فرض کردید باید ممتنع باشد.
و هذا محال
توضیح: این هم که غلط است.
غاية ما في الباب أن يمتنع بسبب غير نفس الماهية فيكون ممكنا في نفسه
توضیح: به خاطر یک سبب دیگری ممتنع شده است، این ممتنع بالغیر است، ولی ممکن بالذات است، البته میتوانیم بگوییم به یک سببی غیر از خود ماهیت اینها ممتنع و موجود نشدهاند، اگر این چنین است، یعنی در حد ذات ممکناند.
فلایکون واجباً
توضیح: اگر در حد ذات ممکن است، نباید واجب باشد در حالی که این فرد از این ماهیت را واجبالوجود فرض کردید.
لأن جزئیات الماهية وراء ما وقع ممکنات کما سبق فلیست واجبة فإذا کان شیء من ماهیاته ممکناً فصار الواجب أیضاً باعتبار ماهیته ممکناً و هذا محال
توضیح: این فرد مفروض واقع، نباید واجب باشد چون آن جزئیاتی که با این هم سنخ هستند، همه فرد یک ماهیتاند، آنها ممکناند، این هم فرد همین ماهیت است، پس ممکن است، پس واجب نیست، این محال است.
فإذن إن كان في الوجود واجب فليس له ماهية وراء الوجود بحيث يفصله الذهن إلى أمرين
توضیح: بنابراین اگر ما اثبات کردیم که در نظام هستی واجبالوجود به ذات هست، بنابراین ذاتش و ماهیتش و حقیقتش همان وجود صرف است، و قابل تحلیل به وجودی و ماهیتی نیست، توجه کنید این تحلیل ذهنی گاهی بحسب قوه وهم میشود این کار را کرد، اما بحسب قوه عاقله نمیتواند، بحسب قوه وهم حتی در عدم هم فرض ثبوت میکنید.
فهو الوجود الصرف البحت الذي لا يشوبه شيء من خصوص و عموم[2]
توضیح: پس او وجود صرف است که ویژگیهای ماهیت مثل خاص بودن و عام بودن، این نحو قیود به وجود صرف اصلاً نسبت داده نمیشود، مشوب و آلوده به این قیود ماهوی نیست، ماهیت با انضمام قیودی، یک فرد خاص میشود، بدون اینها عام است و قابل فرض افراد کثیره است، این نحوه که شما با انضمام قیود، ماهیت عامه را خاص بکنید، اصلاً این قبیل امور نسبت به این وجود صرفی که واجبالوجود مفروض است، معنا نمیدهد، اینها قیود مربوط به ماهیت است.
هذا كلامه نور الله سره و أرى أنه برهان متين و تحقيق حسن
توضیح: به نظر من همین است و اینطور میبینم.
و الإيراد عليه بأنه لم لا يجوز أن يفصل العقل أمراً موجوداً إلى وجود و معروض له يكون ذلك جزئياً شخصياً لا كلياً
توضیح: کسی ایراد کرده است که چرا ما نتوانیم اینطور تقریر کنیم که عقل این موجود را تحلیل به وجود عارض و ذات معروض میکند، بعد شما گفتید ذات معروض کلی است، پس دارای افراد کثیرهای میتواند باشد، به دنبالش استدلال را گفتید، ما میگوییم این ذات معروض کلی نیست، جزئی است، چون دو تا مطلب را از هم باید جدا کرد، یکی اینکه واجبالوجود تحلیل به ذات معروض و وجود عارض میشود، این یک مطلب که مطلوب ما است، مطلب دیگر اینکه این ذات معروض و این ماهیت معروض آیا کلی و قابل فرض افراد کثیره هست یا نیست، این یک مطلب دیگری است، ما غرضمان و حُکما غرضشان در این بحثها این است که بگویند ذات واجب تحلیل به وجود و ماهیت نمیشود، اما اینکه این ماهیتش کلی یا جزئی است، یک مطلب دیگری است، مستشکل میگوید فرض کنیم ذات واجب غیر از وجودش باشد، شما میگویید پس ماهیت کلی است، پس دارای افراد کثیره است، میگوییم ذات مفروض خودش یک امر جزئی است، پس چون جزئی است دیگر نمیتوانید بگویید دارای افراد کثیره است، از بقیه استدلال دیگر قابل استناد نیست. «و الإيراد عليه بأنه لم لا يجوز أن يفصل العقل أمراً موجوداً إلى وجود و معروض له يكون ذلك جزئياً شخصياً لا كلياً» چرا جایز نباشد که عقل این امر موجود را به یک وجود عارض و یک ماهیت معروضِ این وجود تفصیل بدهد و تحلیل کند که این ماهیت معروضه یک جزئی شخصی، بوده باشد، و کلی نباشد تا بعد آن اشکالاتش را مطرح کنید.
و تخصیص إطلاق الماهية علی الکلیة لا ینفع
توضیح: بعد میگوید اینکه شما میگویید ماهیت همیشه کلی است، همچین ادعایی میکنید، میگویید ما هر وقت ماهیت را به کار بردیم، هر وقت اطلاق ماهیت کردیم، این کلیه است، میگوید این ادعای بیخودی است، فایدهای ندارد، از اول مستشکل میگوید این ذات اصلاً خودش جزئی است، «و تخصیص إطلاق الماهية علی الکلیة لا ینفع» اطلاق در اینجا به معنای به کار گرفتن ماهیت است، اینکه شما به کار میگیرید ماهیت و آن را به کلیت اختصاص میدهید، میگویید این ماهیت حتماً کلی است، به محض اینکه شما واجبالوجود را به یک ماهیت و ذات تحلیل کردید، بعد ادعا میکنید که این ماهیت ویژگیاش کلیت است، کلیت را به این ماهیت اختصاص میدهید، اینجا سه تا کلمه آورده است، اشتباه نشود، تخصیص، اطلاق، کلیت، هر کدام یک معنایی دارد، یعنی اینکه شما به طور خاص اختصاص میدهید کارکرد این ماهیت را به کلیت، میگویید حتماً این ماهیت معروضه کلی است، این حرف فایدهای ندارد، چرا؟
إذ المقصود أن الوجود غیر زائد
توضیح: چون آن چیزی که مطلوب ما بود این است که میخواهیم بگوییم وجود زائد بر ماهیت در واجب نیست، اما اینکه ماهیتش کلی یا جزئی است، که ربطی به بحث ما ندارد.حالا یک کسی بیاید بگوید خداوند مرکب از یک ماهیتی و وجودی است، و این ذات و این ماهیت جزئی هم هست، این ذات جزئی باشد، مشکل به جای خودش هست، این ذات و این ماهیت کلی هم باشد، باز هم مشکل به جای خودش هست، ولی این استدلال شیخ اشراق بر اساس این است که وقتی شما واجب را به ماخیت و وجود تحلیل کردید، حتماً این ماهیت کلی است، ما میگوییم تحلیل میکنیم، ماهیتش هم جزئی است، پس اصلاً ادامه استدلالتان به هم میخورد که بگویید یک ماهیت جزئی است که دارای افراد است، ماهیت جزئی که معنا ندارد دارای افراد باشد، ماهیت کلی دارای افراد است، و ما هم غرضمان این نبود که در تحلیل واجب به ذات و وجود، حتماً بگوییم این ذات باید حتماً کلی باشد، مقصود ما این نبود، مقصود فقط عدم مغایرت ذات با وجود بود، اما جزئی یا کلی بودن این ذات و این ماهیت، مسئله دیگری است.
إذ المقصود أن الوجود غیر زائد بل هو نفس حقیقة الواجب
توضیح: یعنی مقصود شما و مقصود حکما اثبات یک امر متشخص جزئی که همان ذات و حقیقت و ماهیت واجب است، مقصود شما این است، مستشکل میگوید تحلیل به ذات جزئی و وجود زائد میکنیم.
و الایراد علیه مندفع
توضیح: این اشکالی که مطرح شده مندفع است.
بأن کلامه مبني علی أن تشخص الشیء في الحقیقة نحو وجوده کما هو رأي أهل الحق المصرح به في کلام أبي نصر الفارابي
توضیح: شما میگویید ما واجب را تحلیل به یک امر جزئی و یک ذات و ماهیت جزئی و یک وجود زائد عارض کنیم، همین تشخص و جزئیاتی که ادعا کردید از کجا آمد؟ ما یک مبنا داریم، اثبات هم کردیم که جزئیات و تشخص به وجود است، پس اینجا که ادعا میکنید این ذات جزئی باشد، همین جا خودش محل حرف است، چرا میگویید جزئی است؟ جزئی نمیتواند باشد مگر اینکه وجود باشد، پس به حرف خود ما برگشت، پس آن ذاتش که جزئی است، عین وجود است، اگر خودش عین وجود است، دیگر وجود زائد عارض نمیخواهد.
فکل ما یفصله الذهن إلی معروض و عارض هو الوجود
توضیح: اگر ذهن چیزی را به یک ماهیت معروضه و ذات معروضه تحلیل کرد، به یک عارضی که آن عارض وجود است.
کان فی مرتبة ذاته مع قطع النظر عن وجوده کلیاً لا محال
توضیح: پس همین که وجود معیار تشخص است را کنار گذاشتید، هر چیز دیگر را در نظر بگیرید قابل فرض کثیرین است، لا محال در مرتبه ذاتش با قطع نظر از وجود، کلی است.
و کل ما له ماهیة کلیة فنفس تصورها لا یأبی عن أن یکون له جزئیات غیر ما وقع
توضیح: هر چیزی که ماهیت کلیه دارد، به صرف تصورش ابا از این ندارد که جزئیات نامتناهی هم داشته باشد غیر از همان که واقع شده است، حتی در مورد مجردات هم همین طور است، ماهیت جبرئیل را بحسب تصور میتوانیم افراد کثیر فرض کنیم اما مشکل این است که در خارج این فرد با آن فرد باید در ماهیت و ذاتیات مشترک باشند و باید در عوارض خارج از ذات باید متفاوت باشند، یعنی باید قابل پذیرش عوارض مختلف باشند تا بعد کثرت فردی معنا بدهد، این هم مربوط به نحوه وجود است.
الا لمانع خارج عن نفس ماهیته
توضیح: مگر یک مانعی باشد، یک مانعی که غیر از خود ماهیت است، یعنی جزئیاتی واقع نشده مگر به خاطر مانعی که خارج از خود ماهیت است.
فحاصل برهانه أنه لما کان الوجوب و الإمکان و الامتناع من لوازم الماهيات و الذوات
توضیح: این حاصل برهان میشود؛ چون وجوب، امکان، امتناع از لوازم ماهیتاند، این به چه معناست؟ به این معناست که شما هر ماهیتی را که غیر از وجود باشد، هر معنایی را که غیر از وجود باشد، با وجود مقایسه میکنید، بعد میگویید یا ثبوت وجود برایش ضروری است یا محال است یا جایز است، پس به این معنا این وجوب و امکان و امتناع از لوازم ماهیتاند، یعنی به ضرورت شما هر معنای غیر وجود را، هر ماهیت را با وجود مقایسه کنید به یکی از این سه امر باید باشد.
إذ المنظور إلیه في تقسیم الشيء إلی الأمور الثلاثة حاله في نفسه مقیساً إلی الوجود
توضیح: جمله معترضه است، چون آنچه که مد نظر ما در این تقسیم است، این است که شما این شیء غیر وجود را با وجود مقایسه کنید و ببینید چه نسبتی دارد.
فلو کان المفروض واجباً معنی غیر نفس الوجود یکون معناً کلیاً له جزئیات بحسب العقل
توضیح: اگر آنچه که به عنوان واجب فرض شده است، این یک معنایی غیر از وجود باشد، که قاعدتاً همین است، وجود را که با وجود نمیسنجیم، نمیگوییم نسبت وجود با وجود چیست، یا نسبت وجود با عدم چیست، وجود که وجود است، پس غیر وجود باید سنجیده شود، توضیح: شما واجب را به چیزی تحلیلش کنید که غیر وجود باشد، این واجبی که چیزی غیر وجود دارد، اگر با وجود بسنجیم، نسبتش یکی از این سه تا باید باشد، پس آنچه که به عنوان واجب فرض شده است، اگر معنایی و حقیقتی غیر از خود وجود باشد، «یکون معناً کلیاً».
له جزئیات بحسب العقل
توضیح: قابل افراد متعدد است
فتلک الجزئیات إما أن یکون جمیعها ممتنعة لذاتها أو واجبة لذاتها أو ممکنة لذاتها
توضیح: این جزئیات مفروضه را با وجود میتوانید بسنجید، چطور شما اجتماع نقیضین را با وجود میسنجید، بعد میگویید ممتنع است، سیمرغ را هم با وجود میسنجید، میگویید ممکن است ولی محقق نشده است، شما میتوانید با افراد مفروضه واجب هم همین کار را بکنید، همین افراد مفروض غیر محقق را با وجود بسنجید، میگویید این افراد مفروضی که در نظر گرفتیم، اینها یا واجباند، چطور واجب است که محقق نیست؟ یا ممتنعاند، پس چرا آن فرد دیگرشان محقق شد؟ یا ممکناند.
و الشقوق الثلاثة بأسرها باطلة، إذ الأول ینافي الوجوب و الوجود
توضیح: اول اینکه همه ممتنع باشند، با اصل وجوب منافات دارد، که بالاخره فردش محقق شده است.
و الثاني ینافي العدم فیما لم یقع
توضیح: فرض دوم که همه واجب باشند، با عدم آنهایی که واقع نشدند منافات دارد.
و الثالث ینافي الوجوب فیما یفرض واقعاً
توضیح: اینکه همه ممکن باشند، پس این فردی هم که به عنوان واجب فرض کردید و فرد همین ماهیت است، پس واجب نیست، خودش ممکن است، و ممکن است و واجب بالغیر است، در حالی که فرض ما در واجب بالذات بود.
و بطلان شقوق التالي بأسرها مستلزم لبطلان المقدم و هو کون الواجب معنی غیر الوجود
توضیح: پس از این سه تا فرض که اینها حصر عقلی است، نمیتوان خارج شد، هر سه تا غلط است، معنایش این است که آن مبنایی و پیشفرضی که نتیجه آن پیشفرض این سه تا نتیجه است، غلط است، فرض اولیه ما این بود که واجب به ذاتی و وجودی تحلیل بشود.
فإذن إن کان فی الوجود واجب بالذات فلیس إلا الوجود الصرف المتأکد المتشخص بنفسه لا یلحقه عموم و لا خصوص
توضیح: پس اگر شما واجب داشتید، باید وجود صرف باشد، عموم و خصوص، به معنای قیودی که عام یا خاصش بکند، دیگر به آن ملحق نمیشود.