1405/04/07
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (سه) فی ان الواجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات وعناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک
موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات وعناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی ان الواجب الوجود إنیته ماهیته
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
اشاره به سخن قطبالدین رازی در نفی ماهیت از واجبالوجود:
در ذیل دلایل نفی ماهیت از واجب، اشکالاتی فخر رازی مطرح کرد و پاسخ دادند، نکتهای هم خود ایشان گفت، بعد یک سخنی را ایشان از قطبالدین رازی نقل میکند که او هم در مورد همین مطلب که ماهیت نمیتواند علت وجود باشد و طبعاً اگر ماهیت علت وجود نیست، پس ماهیت واجب هم علت وجود برای خودش نمیتواند باشد، بنابراین باید واجبالوجود، وجود بحت بلا ماهیت باشد، این سخن را نقل میکند و البته اشکالاتی هم دارد که ایشان دیگر معترض اشکالات نمیشود، میگوید در این سخنان تأملاتی هست.
سخن قطبالدین رازی این است که ما هر چه را که به عنوان شیء به آن اشاره کنیم و در نظر بگیریم، یا ماهیت است یا وجود است، بالاخره شیئیت منحصر در چیستی و هستی است، ماهیت میتواند منشأ برخی صفات باشد که به آن لوازم میگوییم، یا صفتی منشأ صفت دیگری باشد، مثلاً ماهیت چهار منشأ زوجیت باشد، یا یک صفت منشأ صفت دیگر باشد، مثلاً خوشحالی منشأ خنده باشد، اینها میشود، اما اینکه ماهیت منشأ وجود باشد، این امکان ندارد، دلیلش این است که اگر ماهیت منشأ وجود باشد باید تقدم بر این معلول خودش داشته باشد، تقدمش هم تقدم بالوجود است، پس باید وجوداً مقدم بر وجودش باشد، تقدم شیء بر خودش میشود، همین مطلب شاهد بر این است که پس واجبالوجود ماهیت ندارد، فقط وجود است، به عنوان یک اشکال اینطوری مطرح میکند که عین این سخن را که شما در مورد ماهیت گفتید که ماهیت منشأ وجودش نمیتواند باشد و الا باید این ماهیت تقدم بالوجود بر وجود داشته باشد، عین این سخن را شما در مورد وجود هم میتوانید بگویید، همونطور که در مورد وجود ماهیت این حرف را گفتید، در مورد وجودِ وجود هم میتوانید این تقریر را جاری کنید، بگویید وجود منشأ وجودش نیست و الا اگر وجود منشأ وجودش باشد باید وجوداً تقدم بر وجود داشته باشد و باز هم همین محذوری که گفتید پیش میآید.
الف) پاسخ قطبالدین رازی به اشکال و تفکیک وجود از ماهیت:
در پاسخ میگوید که در مورد وجود این اشکال ندارد، در مورد ماهیت اشکال دارد، علتش هم این است که ما در مورد وجود میگوییم وجود تقدم بر موجودیتش بالذات و بنفسه دارد، ولی در مورد ماهیت نمیتوانستیم بگوییم ماهیت بنفسها تقدم دارد، باید میگفتیم ماهیت بالوجود تقدم بر وجود دارد، ولی وجود خودش بر وجودش تقدم بالذات داشته باشد، این قسمت اول سخن ایشان بود.
ب)توضیح بیشتر برای نفی منشأ بودن ماهیت برای وجود:
برای اینکه میگوید توضیح بیشتری بدهیم که ماهیت نمیتواند منشأ وجود باشد، بلکه همیشه خودش معلول چیز دیگری است و آنچه که همیشه علت باید وجود باشد، اینطور میگویید، ادعا این است، این را میخواهیم اثبات کنیم که هر ماهیتی معلول است، هر غیر وجودی معلول است، یک ماهیت در نظر بگیرید، مثلاً انسان، انسان اگر موجود است، به خاطر ماهیت انسانی خودش موجود است یا به سبب علت دیگری و منشأ دیگری و از جهت دیگری موجود است؟ دو تا احتمال هست، وقتی میگوییم ماهیت انسان موجود است، یا این حکم و این موجودیت از جهت خود انسانیت انسان است، یعنی انسان چون انسان است پس موجود است، یا غیر این است، یعنی یک عاملی غیر از خود ذات انسان، منشأ موجودیتش است، اگر آن اولی باشد، یعنی میگوییم الانسان موجودٌ لکونه انساناً، سؤال میکنیم، انسان علت وجود است، انسان موجود است چون انسان است، از آن طرف انسان در چه صورت انسان است؟ اگر موجود باشد انسان است، اگر مطلقاً انسان موجود نباشد نمیتوانیم بگوییم انسان انسان است، حتی اگر ذات و ذاتیاتش بخواهد برای خودش صادق باشد، وقتی صادق است که موجود باشد، پس اینطوری ایشان استدلال میکند، میگوید انسان موجود است چون انسان است، از آن طرف انسان وقتی بر خودش انسان صادق است که موجود باشد، یعنی انسان انسان است چون موجود است، از آن طرف هم گفتید انسان موجود است چون انسان است، دور شد، پس معلوم میشود الانسان موجود لکونه انساناً نیست، لکونه معلولاً لعلة أخری است، منشأ دیگری دارد، آن امر دیگر هم مگر ماهیت است، دوباره همین سخن در مورد آن هم هست پس باید غیر از ماهیت باشد، بنابراین وجود است، بنابراین هر چیزی که ماهیت است و غیر از وجود است و شیئیت هم منحصر در وجود و ماهیت است، این باید معلول باشد، عکس نقیضش این است که پس وجود معلول نیست، وجود خودش علت است، این سخنی است که قطبالدین میگوید؛ که البته اگر مناقشه و اشکال به بعضی قسمتهای حرفش میشود کرد، در متن شاید اشاره کنیم، ولی ملاصدرا صرفاً نقل کرده است و فقط گفته است فیه تأمل، دیگر تفسیری نداده است.
متن کتاب
توضیح و تنبیه:[1]
الشيء إما ماهية أو وجود
توضیح: شیء یا ماهیت است با وجود است، چرا تقسیم کردیم و گفتیم شیء یکی از این دو است؟ چون هر چه که شما آن را ملاحظه کنید یا با این شیء بودن به تحققش اشاره میکنید در این صورت شیئیت وجود است، یا به چیستی اش اشاره کردید در این صورت شیئیت ماهیت است، عدم هم شیئیت ندارد، بنابراین شیئیت منحصر در وجود و ماهیت است.
إذالمرادبالماهيةغيرالوجود
توضیح: ماهیت همان که چیستی را بیان میکند، به هستی و بودن و واقعیتش کاری ندارد.
و لا محالة یکون أمراً یعرضه الکلیة و الإبهام
توضیح: غیر از وجود و بودن و واقعیت، آنچه که شما به چیستی و ماهیت به آن اشاره کنید، قابل این است که مصادیق متعدد داشته باشد، پس معنایش که معروض کلیت است.
و نقول کل ما هو غیر الوجود
توضیح: یعنی ماهیت
و إن امکن أن یکون سبباً لصفة وتکون صفته سبباً لصة اخری
توضیح: هر ماهیتی میتواند منشأ صفتی باشد، مثل زوجیت، ماهیت اربعه منشأ زوجیت است، یا یک صفت منشأ چیز دیگری باشد، مثلاً خوشحالی سبب خنده باشد، یک صفتی سبب صفت دیگر باشد، یا خود ماهیت سبب باشد.
لکن لا یمکن أن یکون سبباً لوجوده
توضیح: یعنی ماهیت منشأ هر صفتی که بتواند باشد، منشأ وجود نمیتواند باشد.
فإن السبب متقدم بالوجود و لا شیء غیر الوجود بمتقدم بالوجود علی الوجود
توضیح: دلیلش هم این است، سبب باید تقدم وجودی بر معلول داشته باشد، اگر ماهیت علت وجود باشد، خودش باید بالوجود مقدم بر وجود باشد، این تمام شد.
هذا مما ینبه علی أن الواجب الوجود لیس غیر الوجود[2]
توضیح: از همین برمیآید که پس واجب نباید ماهیت باشد.
فإن الذي هو غیر الوجود
توضیح: یعنی ماهیت
لا یکون سبباً لوجود فلایکون سبباً لوجوده فلایکون موجوداً بذاته
توضیح: پس ماهیت سبب وجود چیزی و از جمله وجود خودش نمیشود، پس موجود بذاته نیست، پس ماهیت موجود بذاته نیست.
فلا یکون واجب الوجود بذاته و واجب الوجود هو الوجود الذي هو موجود بذاته
توضیح: بنابراین اگر در واجب ماهیت باشد، او واجب نخواهد بود.
وهم و إزاحة:
و لک أن تقول ما ذکرت فی غیر الوجود فهو بعینه آت فی الوجود
توضیح: عین همین تعبیر و تقریر که در مورد ماهیت گفتید، به جای ماهیت، وجود میگوییم.
فإن الوجود لو کان سبباً لوجوده و کونه
توضیح: اگر وجود سبب وجود خودش باشد.
و السبب متقدم بالوجود
توضیح: سبب هم باید متقدم بالوجود باشد
کان الوجود متقدماً بالوجود علی وجوده و أنه محال
توضیح: این هم محال است.
لکنا نجیبک بأنا لا نسلم أنه محال
توضیح: این محال نیست که وجودِ وجود علتش خود وجود باشد.
فإن تقدم الوجود علی موجودیته إنما هو بنفسه و هو الوجود
توضیح: وجود تقدمش بر موجودیت به خودش است.
و غیر الوجود یتقدم لا بنفسه بل بوجوده
توضیح: تفاوتی ایشان یعنی قطب رازی در اینجا میگذارد، میگوید در مورد ماهیت غلط است بگوییم ماهیت علت وجودش هست، چون ماهیت باید وجوداً مقدم باشد، ولی در مورد وجود اشکال ندارد، بگوییم وجود علت وجود است، علت وجود خودش است، نه اینکه علت وجود معلول دیگر باشد، اینجا سخن از خودش است، مثلاً وجود عقل اول علت وجود عقل دوم است، در این حرفی نیست، بلکه در وجود عقل اول است که خودش وجود دارد و میگوییم این وجود، موجود است، پس وجودش، وجود دارد، همانطور که میگویید ماهیتش موجود است، در وجود ماهیت میگفت ماهیت علت این وجود نیست ولی در وجود الوجود میتواند علت باشد.
و لا شبهة فی عدم استحالة ذلک
توضیح: ادعای عدم وضوح هم میکند که این خیلی واضح است که اشکال ندارد. این پر واضح است که همهاش اشکال است، این موجودیتی که وجود الوجود میگویید، اولاً یک پیشفرضی دارد که آن پیشفرض غلط است، چون در مورد ماهیت میگفتیم وجود عرضی برای ماهیت است، عارض و معروض بود، شما در مورد خود وجود دیگر نمیتوانید بگویید وجودِ وجود هم عارض و معروض است، اگرگفتیم الوجود موجود به معنای یک وجود عارض و یک وجود معروض نیست، آنطور که در مورد ماهیت میگفتید یک ماهیت معروضه است و یک وجود عارض هست، وجود اصلاً عرضی برای این وجود نیست تا بعد عارض و معروض باشد، پس یک تصور اینچنینی هست، علاوه بر این وقتی وجود الوجود میگویید، خود این وجود علت این وجودش باشد، بعد توجیه کنید و بگویید این به نفسه اشکال ندارد، مقصود از این وجود الوجود، از این موجودیت چیست؟ مقصود وجود حقیقی است یا مفهوم انتزاعی وجود، مفهوم بدیهی وجود است؟ اگر مقصود وجود حقیقی باشد که شکی در استحالهاش نیست، مگر معنا میدهد که یک چیز خودش علت خودش باشد، وجود خودش علت وجود خودش باشد، اینکه معنا نمیدهد، اگر مقصود از این وجود الوجود یعنی مفهوم انتزاعی وجود، در این صورت تأخر از وجود حقیقی دارد، میتواند از ماهیت موجود هم تأخر داشته باشد، اشکال ندارد، شما از ماهیت موجود مفهوم موجود انتزاع کنید، بنا به کسی که قائل به جعل است، میگوید اول ماهیت جعل میشود، بعد از این ماهیت مجعوله، شما وجود انتزاع میکنید، مفهوم وجود انتزاع میکنید، اشکال ندارد، اصلاً قائلان بر اساس ماهیت همین را میگویند، اگر ما اصالت الوجودی هم باشیم، میگوییم وجود حقیقی جعل میشود، از وجود حقیقی مفهوم موجود انتزاع میشود، در هرصورت تأخر دارد، یعنی هم از وجود حقیقی تأخر میتواند داشته باشد، هم از ماهیت مجعوله تأخر داشته باشد، لذا این سخن خیلی حرف صحیحی نیست.
و لزیادة الإیضاح نقول کل ما هو غیر الوجود فهو معلول
توضیح: میخواهد توضیح بیشتر بدهد، مقصودش این است که کل ماهیت ها معلول هستند.
لأن الإنسان مثلاً اما أن یکون موجوداً للإنسانیة و لأنه إنساناً، و إما موجود بسبب شیء آخر من خارج
توضیح: وقتی میگوییم الانسان موجودٌ، انسان موجود است چون انسان است، یا انسان موجود است چون علت خارجی اقتضا کرد، دو تا احتمال است.
لا سبیل إلی الأول
توضیح: یعنی بگوییم الانسان موجود لکونه انساناً
لأن الإنسان أنما یکون إنساناً إذا کان موجوداً
توضیح: انسان وقتی انسان است که موجود باشد.
فلو کان کونه موجوداً لکونه إنساناً لکان کونه موجوداً لکونه موجوداً
توضیح: اگر موجود بودنش هم به خاطر انسان بودنش باشد، انسان هم وقتی انسان است که موجود است، همین انسان هم موجود است چون انسان است، پس معنایش این است که این وجود با واسطه انسانیت منشأ خودش میشود.
فیکون الإنسان موجوداً قبل کونه موجوداً و هو محال[3] .
توضیح: این هم محال است. البته توجه داشته باشید همین جا اگر کسی بخواهد میتواند به آن اشکال کند، استدلالش مشروط به این است که ثبوت وجود برای انسان و صدق انسان بر انسان، حین الوجود نباشد، به شرط الوجود باشد، قبلاً گفتیم دو گونه این قضایا را در نظر میگیرید، یک وقت میگویید انسان ناطق است حین کونه موجوداً، یک وقت میگویید انسان ناطق است بشرط کونه موجوداً، این دومی غلط است، اولی درست است، ولی استدلال بر اساس حرف دوم است، یعنی انسان انسان است به شرط اینکه موجود باشد، بعد از آن طرف هم خود انسان در استدلالش آمد که بخواهد موجود باشد، لکونه انسان، که بعد دور را درست کرد، اینجا این دور در صورتی درست میشود که کون الانسان انساناً بشرط الوجود باشد، در حالی که کون الانسان انساناً حین الوجود است، نه اینکه به شرط الوجود باشد، پس این استدلال برای اثبات مدعا خیلی پاسخگو نیست.
فبقی أن لا یکون الإنسان موجوداً إلا عن علة
توضیح: انسان یا هر ماهیتی، این جمله که «لا یکون الإنسان موجوداً إلا عن علة» عبارت اخری آن اولی است، گفت که «کل ما هو غیر الوجود فهو معلول» به عبارت دیگر کل ماهیة معلول، اینجا این را اثبات کردیم، عکس نقیض کل ماهیة معلول، این میشود.
و ینعکس بعکس النقیض
توضیح: عکس نقیض مخالفش این میشود.
إلی کل ما لا یکون معلولاً لا یکون غیر الوجود بل هو نفس الوجود
توضیح: یعنی هر چیزی که معلول نیست، ماهیت نیست، یعنی پس هر چیزی که علت است، وجود است.
فلو قیل الوجود أیضاً کذلک لا یجوز أن یکون موجوداً لأنه وجود، لأنه إنما یکون وجود لو کان موجوداً
توضیح: یعنی عین همین استدلال که شما اینجا آوردید، ماهیت را بردارید، و وجود بگذارید، دوباره همین سخن را میشود در موردش گفت، در مورد وجود هم بگوییم وجود موجود است چون وجود است، آن وجودش هم مشروط به وجود است، باز خود همین وجودی که مشروط به وجود است، شرط علت وجود باشد، مثل چیزی که در مورد ماهیت گفتیم، پس اینطور بگویید که وجود نمیشود موجود باشد به دلیلی که وجود است، وجود به شرطی که موجود باشد، وجود است.
فیکون موجوداً لکونه موجوداً و یعود المحال
توضیح: همان تقدم شیء بر نفس که در مورد ماهیت گفتید، اینجا هم هست.
فالجواب أن الوجود إنما یکون موجوداً لا بوجود آخر بل بنفسه، فلا معنی لقولنا الوجود موجود لأنه موجود
توضیح: جوابش این است که نه، در مورد وجود به ذاته اینطوری است، این جمله که بگوییم وجود موجود است چون موجود است، از این جهت که موجود است موجود است، این معنا ندارد.
إلا أن الوجود موجود بنفسه
توضیح: الا اینکه بگوییم وجود بنفسه موجود است.
لا یلزم أن یکون الوجود موجوداً قبل کونه موجوداً بل اللازم أن الوجود متقدم بنفسه علی نفس کونه موجوداً و لا محذور فیه
توضیح: یعنی وجود خودش به خودش بر خودش مقدم باشد، ایشان یک رگههایی و طلیعهای از اصالت وجود را میخواسته بگوید، متوجه نبوده چطور بگوید، از آن طرف ذهنشان عادت کرده بود که وجود عرضی است، آن معروض در مورد ماهیت اینطور است، در مورد خود وجود نیست، لذا به اینجا رسید که بگوید این به نفسه اینطور است، ولی باز هم از آن حالت عارض و معروض خارج نشده بود.
فقد ظهر أن ما هو غیر الوجود إنما یکون موجوداً بالوجود
توضیح: ماهیت موجود بالوجود است.
و الوجود موجود به نفسه
توضیح: این موجود بنفسه، خیلی حرف خوبی است، ولی نتوانست درست مطلب را تقریر کند، لذا عارض و معروض را بمیان آورد.
کما أن الزمانی یتقدم و یتأخر بحسب الزمان و الزمان کذلک بنفسه
توضیح: ولی زمان خودش به نفسه متقدم است.
و کما أن الأجسام یختلف بالمادة و المادة کذلک بنفسها
توضیح: شما هر جسمی که صورتی بر آن افاضه میشود، میگویید استعداد این صورت را داشت، این صورت به آن افاضه شد، اما دیگر آن استعداد و آن مادهای و زمینهای که برای این صورت بود، آن خودش ذاتاً با آن استعداد دیگر متفاوت است، همچنان که اجسام اختلافشان به ماده است، ماده خودش به نفسه است.
و کما أن الأشیاء یظهر بین یدی الحس بالنور و النور بنفسه لا بنور آخر
توضیح: در مقام حس با نور ظاهر میشود، ولی خود نور به نور به خودش ظاهر میشود.
هذا ما قرره بعض الحکماء و فیه تأمل
توضیح: یعنی نکاتی قابل تأمل و قابل مناقشه جدی در حرف ایشان هست.
ج) توضیحات تکمیلی درباره جایگاه نقل اقوال مخالف در فلسفه:
اما شاید علت اینکه ملاصدرا این حرف را با وجود همه اشکالاتش گفته است، این است که خلاصه این طلیعه این است که وجود موجود به نفس خودش است، این آن چیزی است که حداقل در تصریحات افراد دیگر کم پیدا میشود، اصلاً قطبالدین رازی در حاشیه اشارات هم تصریح میکنند، که مشائین قائل به جعل وجودند، در زمانی بود که بالاخره بحثهای اصالت وجود و ماهیت اصلاً مطرح نبود، از این جهت که جزو کسانی است که تصریحات اولیه کلمات فلاسفه به جعل وجود و بعد از آن بخواهیم نتیجه بگیریم اصالت با وجود است، تو کلامش یافت میشود، از این جهت قابل تأمل است، البته حالا حواشی دیگر اشارات نوعاً، بعضیهایش هم که نه خیلی قوی نیست، خیلی جاها نکات مفید و خوبی دارد، کتاب اشارات، کتاب خوبی است، از این جهت که ابن سینا مطلبی نوشته است، بعد فخر رازی شروع به جرح و ایراد کردن، کرده است، بعد خواجه در ضمن شرح به پاسخهای فخر پرداخته است، بعد این قطبالدین رازی آمده محاکمه و داوری بین فخر رازی و خواجه کرده است، غالباً هم طرف خواجه را گرفته است، بعضی وقتا هم اشکال کرده است، بیشتر اشکالاتش هم وارد نیست، از این جهت کتاب خوبی است که از ابن سینا به فخر، از فخر به خواجه نصیر، از خواجه نصیر به این محاکمات، ذهن را قوی میکند.
د) وجه خواندن اقوال باطل:
ما در مباحث فلسفی دو تا مطلب را باید مد نظر داشته باشیم، یک وقت شما میخواهید بگویید که همان نور حق و لا حق، همان را ما میخواهیم بخوانیم، اینقدر طول و تفصیل چه لزومی دارد، واقع نیز این است که این اشکال خیلی مطرح میشود، یعنی امروز یک عده زیادی هم هستند، این کتابها و اینهایی که مینویسند، میگویند همان چیزهایی که ثابت شد که معلوم است درست است، ما به اینها بپردازیم، این همه طول و تفصیل دادن به حرفهای دیگران چه لزومی دارد، وقتی که آخرش هم میخواهید ابطالش کنید، اگر ما در علوم دیگر، مثلاً زیستشناسی، فیزیک، یا در همین علوم دیگر شرعی، فقه و اصول، در اصول مثلاً شما بخواهید وارد بحث اصول بشوید، بعد شروع کنید از همان اول زمان شیخ طوسی و سید مرتضی که مباحث اصولی کمکم شروع شده بود، همینطور به همه آنها بپردازید، که عمده آن حرفها هم میخواهد امروز رد بشود، اتلاف وقت است، ولی در بحث فلسفی یک تفاوتی هست و آن تفاوت این است که آن قوه دراکهای که در انسان باید مطالب معقول را بشناسد یا اصولاً فعلیت ندارد یا خیلی ضعیف است، عقل فلسفی در قالب انسانها به طور طبیعی به فعلیت نمیرسد، با تمرین به فعلیت میرسد، آن چیزی که در همه بالفعل است قوه واهمه است، که البته قوه وهم به هم قسمتی از همین مطالبی که کار عقل است میپردازد، ولی با رویکرد خاص خودش به آن توجه میکند، بدیهیاتی را که ما با عقل میفهمیم وهم هم میفهمد، در اینها مناقشه نمیکند، اگرچه نحوه فهم بدیهیاتی که در وهم شناخته میشود با نحوه فهمی که بحسب عقل است، یک تفاوتی میکند، ولی دیگر به این تفاوت کسی کاری ندارد، همه را بدیهی عقلی میگویند، چون وهم هم از اول استحاله ارتفاع اجتماع نقیضین را میفهمد، عقل هم میفهمد، دیگر توجه نمیکند که تفاوت فهم معقول با موهومش چیست، فکر میکنند این همان عقل است، چون قوه عاقله باید به فعلیت برسد و این کمال است، حفظ اصطلاحات و الفاظ کمال نیست، حفظ آن الفاظ که کمال قوه عاقله و حقیقت حکمت نیست، باید قوه عاقله به فعلیت برسد، قوه عاقله تا تمرین نکند، همین حرفهایی که خیلیاش ما رد میکنیم، تا در همینها تمرین نکند به فعلیت نمیرسد، لذا این کسانی که گمان میکنند ما بیایم فلسفه را تلخیص و تهذیب کنیم، این حرفهای اضافیاش که میخواهد باطل بشود را کنار بگذاریم، بالاخره شما یک ادعایی در حکمت متعالیه دارید، میگویید یک جایی ما به حق رسیدیم، همان را بیاید بگویید، ما هم از اینجا تا اینجا رسیدیم، از این به بعد هم بریم پیشرفتش بدیم، این توجه نمیکند که اصلاً قوه عاقله در همین تمرینها کمکم به فعلیت میرسد و الا خود ملاصدرا هم توجه دارد که این حرفهایی که از متکلمین یا احیاناً حرفهایی که مثلاً اینجا از قطب رازی و امثال اینها نقل میشود، یا قابل مناقشه است یا کلاً از اساس باطل است، ولی سرّ نقل اینها این است که به تعبیر مرحوم آقای آشتیانی خواندن اینها باعث تشحیذ ذهن است، یعنی ذهن را تیز میکند و قوی میکند، ذهن اگر ذهن قوی نشد و شما از اول همان مرّ حق را به آن میدهید، مرّ حق را آنطور که عمق معناست نمیفهمند، الفاظ را حفظ کرده است، چارهای نیست که بالاخره قسمتی از این مباحث همینطور خوانده بشود، البته امروزه با این گسترش علوم، از یک طرف گرفتاریهایی که به هر حال زیاد شده است، دامنه وقت آدمها به تحصیل کم شده است، مثل گذشته نیست، این هم یک واقعیت خارجی است و نمیتوانیم نادیده بگیریم، باید یک نقطه تعادلی برسیم؛ نه آنقدر وقت داریم به تشحیذ ذهن برسیم که تمام مثلاً این حرفهای متکلمین را برویم یکییکی بخوانیم و همه را بخواهیم باطل کنیم، این هم نمیشود و آنقدر فرصت نیست، از آن طرف اگر این تمرینها هم نباشد ذهن قدرت و قوت کافی پیدا نمیکند، لذا باید یک نقطه تعادل پیدا کرد، پیدا کردن این نقطه تعادل که چه مباحثی حذف بشود، چه مباحثی خود انسان مطالعه کند، چه مباحثی را درس بگیرد، ممکن است یک اختلاف نظری پیدا بشود، ولی بالاخره اصل این مطلب که باید به این مباحث اختلافی پرداخت، از آن طرف هم رعایت این شرایط روزگار هم کرد که امروز دیگر مثل گذشته نیست.