« فهرست دروس
درس اسفار استاد سید محمد موسوی بایگی

1405/04/06

بسم الله الرحمن الرحیم

فصل (سه) فی أن الواجب الوجود إنیته ماهیته/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /اسفار جلد یک

 

موضوع: اسفار جلد یک/المنهج الثانی فی اصول الکیفیات و عناصر العقود و خواص کل منها /فصل (سه) فی أن الواجب الوجود إنیته ماهیته

 

«این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»

 

اشاره به سه دلیل بر نفی ماهیت از واجب‌الوجود و اشکال به آنها:

 

در قسمت قبلی سه دلیل برای اثبات این معنا که واجب‌الوجود بالذات، ماهیت ندارد، نقل شد، همچنین برخی اشکالات مطرح شد.

در این قسمت بعدی نقد این استدلال‌ها بیان می‌شود، اساس این استدلال‌ها بر این بود که اگر وجود مغایر با ماهیت باشد، عارض و معروض دارید، بعد این عارض نیاز به علت دارد، ایشان بر اساس اصالت وجود و مبانی خودش می‌خواهد به این استدلال‌ها اشکال کند که نسبت وجود و ماهیت اینچنین نیست که بر اساس این نسبت عارض و معروض، چنین استدلالی مطرح شود، اگر نسبت وجود به ماهیت، عرض و معروض بود، طبعاً عرض یک نحوه تعلق و وابستگی به معروض خودش دارد، بعد بر آن اساس دنبال علت می‌گردد، اما وجود، تحقق ماهیت است، وجود یعنی کون الماهیه، بودن ماهیت است، اگر وجود ملاحظه نشد، ماهیت بهره‌ای از تحصل ندارد، چیزی نیست، اگر نسبت وجود و ماهیت، نسبت متحصل و لامتحصل است، پس نمی‌توان این‌طور استدلال کرد که این معروض باید علت آن عارضش باشد، تحصل ماهیت به وجود است و با صرف‌نظر از وجود، چیزی نیست تا در ادامه آنطور استدلال شود.

 

الف) تنظیر نسبت وجود و ماهیت به نسبت جنس و فصل:

 

از باب تنظیر، به وجهی مثل نسبت جنس و فصل می‌ماند، شما گاهی ذات جنس و فصل را به شرط لا، یعنی خودش را به خودی خود، با صرف‌نظر از أشیاء دیگر نگاه می‌کنید، ماده و صورت عقلی می‌شود، اما گاهی جنس را به ما هو مبهم و لابشرط نگاه می‌کنیم، وقتی جنس مبهم و لابشرط لحاظ شد، نمی‌توانید بدون فصل ملاحظه‌اش کنید، این معنای مبهم یعنی این وجود مبهم، وقتی از این ابهام وجودی در ذهن خارج می‌شود که در کنار فصل لحاظ شده باشد، پس فصل، وجود جنس مبهم را از ابهام خارج می‌کند، بنابراین فصل محصل وجود جنس است، به لحاظ تعبیر عارض و معروض می‌گوییم، ولی در واقع محصِل است، در وجود و ماهیت هم همین‌طور است، وجود علت تحقق و منشأ تحقق، بلکه عین تحقق ماهیت است، پس دیگر آن تقدم و تأخر، که بر اساس آن عارض و معروض باشد و ادامه سخنانی که در این استدلال‌ها بر آن تکیه می‌شد، اینجا معنا ندارد

 

ب) تنظیر دیگر به مضاف حقیقی:

 

شما در باب اضافه خواندید که مضاف مشهوری و مضاف حقیقی دارید، مثلاً می‌گوییم زید پدر است، این مضاف مشهوری است، چرا به زید پدر می‌گوییم؟ چون معروض یک اضافه‌ای به نام پدری است، ابوت بر او عارض شده است، یعنی ذاتی که معروض ابوت است، اما اگر خود پدری را در نظر بگیرید، آیا پدری خودش در عینی که اضافه دارد، چون شما پدری را بدون فرزندی نمی‌توانید تصور کنید، ولی آیا پدری هم مثل زید که ذاتاٌ ثبت له الابوت است، خود ابوت هم ذاتاٌ ثبت له الابوت است یا عین الابوت است؟ مضاف حقیقی کدام یکی است؟ این پدری مضاف حقیقی است، این عارض بر هرچه شد، آن وقت به برکت این عارض، آن هم مضاف می‌شود، تحصلی که به ماهیت نسبت می‌دهیم، از جهتی شبیه این اضافه است، تحصل در واقع همان وجود است، تحصل عین وجود است، اگر ماهیت بهره‌ای از تحصل دارد به خاطر وجود است، همان‌طور به زید به خاطر آن اضافه حقیقی که ابوت است، مضاف می‌گوییم، به خاطر خودش نیست، پس وقتی که شما تحصل را به خود وجود دانستید و شناختید، دیگر نمی‌شود بگوییم ماهیت معروض است و وجود عارض است، اگر اینها زائد باشند، آن وقت این معروض باید علت این عارض باشد.

 

ج) تفکیک تقدم ذاتیات و لوازم از تقدم علی:

 

البته یک نحوه‌ای از تقدم و تأخر بین ذاتیات ماهیت و لوازم ماهیت هست، آن با این چیزی که اینجا می‌گوییم فرق می‌کند، تقدم ذاتیات بر ذی ذاتی یا تقدم خود ذات بر لوازم ذات، از قبیل آن تقدم بالماهیت و بالتجوهر است، با این تقدمی که اینجا می‌گوییم که در باب علیت است و مؤثر و متأثر دارید، متفاوت است، اگر کسی این سؤال به ذهنش بیاید که ما اینجا بگوییم تقدم ماهیت بر وجود هم از این قبیل باشد، بعد بر اساس این تقدم ماهیت، آن استدلال را بتوانیم تمام کنیم، دو وجه اینجا بیان می‌شود در اینکه این تقدم را نمی‌شود نسبت داد.

 

1) وجه اول ابطال: اعتباری بودن ماهیت و عدم امکان تقدم ماهیت بر وجود: وجه اول این است که وقتی ما اثبات اصالت وجود کردیم، ماهیت اعتباری محض است، چیزی که اعتباری محض است نمی‌تواند تقدم بالتجوهر بر وجودی داشته باشد که تحصل خود این ماهیت است، ما بنا به اصالت وجود می‌گوییم وجود افاضه می‌شود، به صرف افاضه وجود، ماهیت و لوازمش تقرر یافته است، بدون اینکه تقدم و تأخر بر یکدیگر داشته باشند، افاضه وجود در واقع افاضه بالعرض ماهیت است، اما جعل در واقع به ماهیت تعلق نمی‌گیرد، پس تقدم و تأخر ولو به همین معنای ماهیت اینجا معنا نمی‌دهد.

 

2) وجه دوم ابطال: اعتباری بودن لوازم ماهیت و عدم امکان لازم بودن وجود برای ماهیت: وجه دوم اینکه لوازم ماهیت که تأخر بالتجوهر و خود ماهیت تقدم بالتجوهر بر آنها دارد، اینها امور اعتباری‌اند، قبلاً اشاره کردیم، ما لوازم ماهیت به کار می‌گیریم، مثلاً می‌گویند امکان لازمه ماهیت است، زوجیت لازمه ماهیت اربعه است، وجود لازمه ماهیت است، تعبیر لازم و ملزوم اینجا به کار می‌رود، ولی نحوه‌ها با هم مختلف است، همان‌طور که می‌گفتند معلول از لوازم علت است، وقتی می‌گوییم معلول از لوازم علت است، اینجا لازم و ملزوم یعنی مؤثر و متأثر است، یعنی علت و معلول است، اما وقتی که می‌گوییم مثلاً زوجیت از لوازم ماهیت است، معنایش این نیست که ماهیت چهار اثر کرده است و زوجیت را ایجاد کرده است، بلکه این عقل است که اینها را جدای از هم نمی‌بیند، ممکن است این لوازم ایجابی باشند مثل زوجیت، یا سلبی باشند مثل امکان، یک تعبیر دیگر هم که زیاد شنیدید، می‌گویند وجود از لوازم ماهیت است، ولی اینکه وجود از لوازم ماهیت است به معنای این نیست که وجود مثل زوجیت امر انتزاعی و اعتباری یا مثل امکان باشد، اگر وجود اعتباری باشد که دیگر هیچ چیز تحققی ندارد، لازم و ملزوم یکدیگرند، یعنی در ظرف ادراک عقل، ما اینها را هیچ‌وقت از هم جدا نمی‌بینیم، اما به لحاظ متن واقع، آنچه که متعلق به جعل بسیط است وجود است، آنچه که لازمه لاینفک وجود است، ماهیت است، در ذهن، ما چون انس با ماهیت داریم، آن را موضوع قرار می‌دهیم، هرگاه شما در ذهن بخواهید ماهیت را موضوع قرار بدهید و حکم بر آن بار کنید، ناچار باید موجود به وجود ذهنی باشد، ولی وقتی احکام ماهیت خصوصاً لوازم خودش به آن نسبت داده می‌شود، وجود شرط این لوازم نیست، آن‌طور که قبلاً بحثش را مفصل گفتیم، اتصاف چهار به زوجیت شرطش موجودیت نیست، لذا اگر صحیح می‌بود که ماهیت چهار ثبوتی بدون وجود داشته باشد، باز هم زوجیت را ثابت می‌کرد، پس وجه دوم برای ابطال این توهم این است که لوازم ماهیت امور اعتباری‌اند، شما نمی‌توانید وجود را بگویید لازمه ماهیت است و تقدم ماهیت بالتجوهر است، بعد بگویید که وجود اعتباری است، این حاصل قسمتی از سخنی است که در این نقد و اشاره بیان می‌شود، بعداً این بحث تفصیلاً در الهیات می‌آید.

 

متن کتاب

 

قد دريت أن نسبة الوجود إلى الماهية ليست كنسبة العرض إلى الموضوع[1]

توضیح: پس دلیل اول و دوم که بحث عارض و معروض بود، اینجا این‌طور نیست، این‌طور می‌خواهد نقلش کند.

 

بأن يكون للماهية كون و لوجودها كون آخر يحل الماهية

توضیح: ماهیت تحققی داشته باشد، مثل جسمی که تحقق دارد، وجود ماهیت هم مثل حلول در ماهیت کند، مثل گرمایی که حلول دارد، جسم می‌کند.

 

بل الوجود نفس كون الماهية و حصولها و ما به تتحصل

توضیح: پس وجود مایه تحصل ماهیت است، بودن ماهیت است.

 

فهي في حد نفسها في غاية الكمون و البطون و الخفاء و إنما تكونت و تنورت و ظهرت بالوجود

توضیح: حالا از این معنا اگر ما تعبیر کردیم که نسبت اینها نسبت اتحادی است، یعنی وجود و ماهیت متحدند، به معنای اتحاد متحصل و لا متحصل، پس به معنای اتحاد اثنین نیست، اشکالی ندارد، این‌طور تعبیر کنیم.

 

فالنسبة بينهما اتحادية لا تعلقية

توضیح: تعلقی نیست که بگوییم مثل عرضی که تعلق به موضوع دارد، وجود مثلاً تعلق به ماهیت دارد.

 

و الاتحاد لا يتصور بين شيئين متحصلين

توضیح: نسبت اتحادی بین دو شیء وقتی معنا می‌دهد که یکی متحصل و یکی لا متحصل باشد.

 

بل إنما يتصور بين متحصل و لا متحصل

توضیح: دو متحصل که معنا نمی‌دهد با هم اتحاد پیدا کنند.

 

كما بين الجنس و الفصل بما هما جنس و فصل لا بما هما مادة و صورة عقليتان

توضیح: توجه هم داشته باشید، گاهی از ماده و صورت، مقصود ماده و صورت عقلی است، گاهی ماده و صورت خارجی مقصود است، خیلی اوقات ما وقتی که جنس و فصل را در موردش بحث می‌کنیم و احکامش را بیان می‌کنیم، مقصودمان ماده و صورت عقلیه است، اسم جنس را می‌آوریم، ولی در واقع احکام ماده و صورت عقلی را بیان می‌کنیم، شما هرگاه ذات جنس را لحاظ کردید و احکامش را به آن بار کردید، بما هو جنس نگاهش نمی‌کنید، چون جنس ابهام دارد، جنس باید همیشه در پرتو فصل دیده بشود، این در واقع همان ماده و صورت عقلیه است که در ذهن داریم.

 

فانصباغ الماهية بالوجود إنما هو بحسب العقل حيث يحلل الموجود إلى ماهية مبهمة و وجود حاصل لها و يصفها به كما مر

توضیح: اینکه ماهیت رنگ وجود می‌گیرد، این بحسب آن تحلیل عقلی است که شیء را به یک ماهیت مبهم و وجودی برای ان تحلیل و توصیفش می‌کند.

 

فالمبهم بما هو مبهم لا يكون علة للمتحصل

توضیح: اگر ماهیت خودش به خودی خود مبهم است، اینکه دیگر نمی‌شود ماهیت مبهم علت وجودی باشد که عین تحصل است.

 

و خصوصا للمتحصل الذي يتحصل ذلك المبهم به

توضیح: آن هم تحصل خود همین مبهم.

 

و لا تحصل له إلا به

توضیح: یعنی این مبهم تحصل ندارد الا به آن متحصل.

 

بل ذلك المتحصل نفس تحصله كما أن المضاف بالحقيقة نفس إضافة الموضوع له.

توضیح: این متحصل، این وجود، تحصل خود آن مبهم است.

 

و أما تقدم الذاتيات

توضیح: و اما تقدم ذاتیات، اگر کسی این‌طور سؤال به ذهنش بیاید که اگر ماهیت مبهم است، چطور می‌گوییم ذاتیات بر خودش تقدم دارد؟

 

بحسب الماهية على ما يتألف منها و تقدم الماهية على لازمها فهذا نحو آخر من التقدم سوى ما بالعلية

توضیح: تقدم اجزای ماهیت بر خودش یا تقدم ماهیت بر لوازمش، اصلاً یک نحوه دیگری از تقدم است.

 

و الكلام في التقدم الذي يكون بحسب العلية و التأثير

توضیح: و کلام در تقدمی است که بحسب العلة و تأثیر است، در این استدلال‌ها سخن از این بود که اگر ماهیت تقدم بر وجود داشته باشد و معروض است، بعد علت این است، واضح است که سخن در علیت و اثرگذاری است، آن تقدمی که بالتجوهر و بالعلیه است متفاوت است.

 

فإن قيل فليكن تقدم الماهية بالقياس إلى وجودها من هذا القبيل[2]

توضیح: اگر کسی بگوید شما که همین مقدار قبول دارید که ماهیت یک نحوه تقدمی بر ذاتیاتش دارد و بر لوازمش، وجود هم که حکما تعبیر کردند از لوازم ماهیت است، پس بیاییم و بگوییم تقدم وجود و ماهیت نسبت به یکدیگر که اینجا ماهیت می‌خواهد مقدم باشد، از قبیل تقدم هم آن به تجاهر و تقدم ماهیت بر لوازمش باشد.

 

نقول هذا فاسد من وجوه

توضیح: البته اینجا دو وجه فقط گفته شده است، این «من وجوه» جمع منطقی است، جمع لغوی نیست.

 

منها أنا قد بينا أن العلاقة بينهما اتحادية- من دون تقدم أحدهما على الآخر في الواقع

توضیح: وجه اول این است: ارتباط وجود و ماهیت رابطه اتحادی است، به معنای متأثر و لامتأثر است، نه اینکه یکی بر دیگری تقدم داشته باشد.

 

فإن الموجود فی الحقیقة هو الوجود، و الماهية منتزعة عنه و متحدة معه

توضیح: این منتزع از وجود و متحد با آن است.

 

و من قال

توضیح: این جمله دفع دخل مقدری است، می‌گوید شما در پاسخ ما که گفتیم اگر تقدم ماهیت بر وجود از قبیل بالتجوهر باشد، می‌گویید تقدم ندارد، بعضی از فلاسفه گفتند وجود تقدم بر ماهیت دارد، ما اول بحسب این استدلال می‌خواستیم بگوییم ماهیت تقدم دارد تا این استدلال درست باشد، شما می‌گویید اصلاً تقدم ندارد، پس بعضی از فلاسفه مثل خواجه نصیر و اینها که در شرح اشارات گفته‌اند وجود تقدم دارد و قطب رازی هم همین‌طور گفته است، بعداً سخنانشان را هم نقل می‌کند، اینها گفتند وجود تقدم دارد، ما ‌گفتیم ماهیت تقدم بالتجوهر دارد، شما در رد ما گفتید هیچ‌کدام بر هم تقدم ندارند، پس این کلمات فلاسفه که می‌گویند وجود تقدم دارد به چه معناست؟ می‌گوید یک حرف دیگری است، آنها که گفتند وجود تقدم دارد یعنی صادر بالذات وجود است و لازمه لاینفک صدور وجود، حد وجود است که از این حد ماهیت انتزاع می‌شود، پس بعضی از تقدم و تأخرها اگر نفی می‌شود، معنایش نفی همه نحوه‌های تقدم و تأخر نیست، در استدلال‌گفت چون عارض و معروض است و معروض باید تقدم داشته باشد، پس آن علت عارض می‌شود، این تقدمی بود که در مورد علیت و اثرگذاری است، ما این را نفی کردیم، تقدم بالتجوهر را هم نفی کردیم، چون اصلاً یک حرف دیگری است، سنخ دیگری است، مربوط به علیت و اثرگذاری نیست، در تقدم بالتجوهر مقدم و مؤخر نسبت به هم رابطه علی و معدلی ندارند، و اما این سخن دیگر که بعضی از فلاسفه گفتند وجود تقدم دارد، این تقدم وجود بر ماهیت نه از قبیل بالعلیه است، یعنی وجود علت باشد بر ماهیت و ایجادکننده ماهیت باشد، به طوری که بگوییم ماهیت معلول وجود است، این‌طوری نیست، بالتجوهر هم نیست، اصلاً غیر از این نحوه‌های شناخته‌شده پنج‌گانه مشهور است، آن تقدم‌هایی که در مشهور می‌شناختند، زمان و مکان که به جای خود به ترتیب بود، ترتیب مکانی و زمانی بود، یا بالعلیه و ناقصه و بالتجوهر، پنج تقدم این ها هستند، اینکه محققین و خود ما می‌گوییم که وجود اصل است، این را باید یک عنوان دیگری از تقدم به آن گفت، که مثلاً ما تقدم بالحق و بالحقیقة می‌گوییم، البته با یک تفاوتی که بینشان است، می‌گوییم وجود تقدم بالحقیقة بر ماهیت دارد، ولی نه اینکه در خارج وجود علت ایجاد ماهیت باشد، در ظرف خارج اینها از هم منفک نیستند، پس این سخن محققین که حکم به تقدم وجود کردند، مقصودشان این است که او مجعول بالذات است، اگرچه این مجعول بالذات لازمه لاینفک حد است، به صرف همین که مجعول است، یعنی محدود است، نه اینکه اول جعل می‌شود، سپس محدود می‌شود، یا اول جعل می‌شود، سپس این مجعول علت آن حدش می‌شود، پس آن هم ربطی به بحث شما در اینجا ندارد.

 

و من قال من المحققين بتقدم الوجود بحسب العين على الماهية

توضیح: اینکه گفتید وجود در خارج تقدم بر ماهیت دارد.

 

معناه أن الوجود هو الأصل في الصدور من الجاعل و التقرر في الأعيان- لكونه نفس التقرر في الأعيان

توضیح: مقصود این است که وجود عین خارجیت است.

 

و الماهية مفهومة منه متحدة معه فتكون فرعا له بهذا الاعتبار لا بمعنى المعلولية و التأثر

توضیح: ماهیت، مفهوم شناخت شده از وجود است و متحد به همین معنای محصل ولامحصل است، پس به این معنا فرع است اما فرع نه به این معنا که وجود اثر کرده است و فرعی ایجاد کرده است، مثل عقل اول که عقل دوم را ایجاد کرده است.

 

إذ الماهيات غير مجعولة و لا متأثرة لا بالجعل البسيط و لا بالجعل المؤلف كما ستطلع عليه

توضیح: والا کسی که قائل به اصالت وجود است می‌گوید ماهیت مجعول نیست.

 

و بالجملة ما لم يصدر الوجود الإمكاني عن الجاعل لم يكن هناك ماهية

توضیح: تا وجود امکانی نباشد، ماهیت معنا نمی‌دهد، وجود که صادر شد، لازمه این صدور، ماهیت هم هست، از باب تشبیه می‌گویند ضیق فم الرکیه، دهانه چاه را تنگ کن، به این معنا نیست که اول چاه را حفر کن، بعداً دهانه را تنگ کن، حفر چاه با مضیق بودن دهانه‌اش یکی است، این مثل همین است، وجود جعل بشود، اصلاً معنای جعل وجود یعنی محدودیت وجود، نه اینکه جعل می‌شود، سپس محدود می‌شود، همین محدودیتش یعنی ماهیتش، «و بالجملة ما لم یصدر الوجود الإمکانی عن الجاعل لم یکن هناک ماهیة» تا وجود امکانی جعل نشود، ماهیت معنا نمی‌دهد، ماهیتی نیست.

و إذا صدر الوجود تقررت الماهية لکن فی مرتبة الوجود لا فی مرتبة متأخرة و لا متقدمة إذ لا استقلال لها فی الکون و الحصول فی الواقع

توضیح: وجود که صادر شد، یعنی ماهیت تقرر یافت، ولی در همین وجود، با همین وجود، به معنای همان اتحاد متأثر و لامتأثر، نه در مرتبه متأخر، نه متقدم، این وجه اول که تقدم ماهیت بر وجود از قبیل بالتجوهر نمی‌شود.

 

و منها أن لوازم الماهية أمور انتزاعية غير متأصلة

توضیح: وجه دوم اینکه لوازم ماهیت، آن‌هایی که نسبتشان با خود ماهیت از قبیل تقدم و تأخر بالتجوهر است، آنها امور اعتباری‌اند، در حالی که وجود اعتباری نیست.

 

و منها أن لوازم الماهية أمور انتزاعية غير متأصلة

توضیح: لوازم ماهیت، انتزاعیات غیر اصیلند.

 

و قد حققنا أن الوجود أمر حقيقي

توضیح: و ما تحقیق کردیم که وجود امر حقیقی است.

 

فكيف يكون من لوازم الماهية

توضیح: پس چگونه وجود از لوازم ماهیت باشد، وجود که متن واقعیت است از لوازم ماهیت به این معنا نمی‌شود، بله البته می‌توانیم بگوییم وجود لازمه ماهیت است، به شرطی که به این بحث اصالت وجود توجه نداشته باشیم، یا اگر هم توجه داریم، به این معنا که ماهیتِ موجود بدون وجود معنا ندارد، چون ثبوتی بدون وجود ندارد، همان‌طور که وجود مجعول بدون حد معنا ندارد و مجعول نیست، به این معنا تلازم می‌توانیم بگوییم.

توضیح: اگر کسی بگوید پس با این حساب همان تقدم و تأخری که شما بین ماهیت و لوازمش گفتید، همین اگر در ظرف وجود نباشد، پس بی‌معناست، می‌گوید بله، لوازم ماهیت، ذاتیات ماهیت، اینها با هم مقایسه کنیم، عقل حکم به تقدم و تأخر می‌کند، ولی اینها به شرط الوجود نیست، ولی در ظرف وجود است، از این باب که ماهیت بدون وجود هیچی نیست، پس یا باید به وجود عینی یا ذهنی ملاحظه بشود تا بعد ذاتیات و لوازمش ظهور و بروز و تقدم و تأخر داشته باشد.

 

و التقدم و التأخر بین الماهیة و لازمها و إن کانا متحققین من دون مدخلیة الوجود فی شیء منهما

توضیح: اگر کسی بگوید پس با این حساب همان تقدم و تأخری که شما بین ماهیت و لوازمش گفتید، همین اگر در ظرف وجود نباشد، پس بی‌معناست، می‌گوید بله، لوازم ماهیت، ذاتیات ماهیت، اینها با هم مقایسه کنیم، عقل حکم به تقدم و تأخر می‌کند، ولی اینها به شرط الوجود نیست، ولی در ظرف وجود است، از این باب که ماهیت بدون وجود هیچی نیست، پس یا باید به وجود عینی یا ذهنی ملاحظه بشود تا بعد ذاتیات و لوازمش ظهور و بروز و تقدم و تأخر داشته باشد. تقدم و تأخر بین ماهیت و لوازمش بدون مدخلیت وجود است، یعنی وجود شرط این تقدم و تأخر نیست.

 

لکن مع انسحاب حکم الوجود علیهما لا به

توضیح: ولی با کشیده شدن حکم وجود بر این ماهیت و لازمش، نه به خاطر وجود، توجه به قضیه شرطیه داشته باشید، اگر ثبوت ماهیة بدون وجود صحیح باشد(لازم)، این تقدم وتاخر باز هم هست، این نشان می‌دهد که وجود موجب ثبوت اینها نمی‌شود و شرط ثبوت این لوازم نیست، ظرف تحقق ماهیت و لوازمش است.

 

لعدم انفکاکهما عن الوجود اللائق بهما

توضیح: دلیلش هم این است که این دو، یعنی ماهیت و لوازمش، از وجودی که لایق به آنهاست منفک نیستند، وجودی که لایق به آن است این است که بگوییم بالعرض موجود است، موجود دو معنا دارد، یکی موجود به وجود ذاتش، این وقتی است که به خود وجود نسبت بدهیم، یک وقت موجود به وجود منشأ انتزاعش، بالاخره این هم نحوه انتساب وجود است، ماهیت و لوازمش موجود به معنای موجود به وجود منشأ انتزاع، هستند.

 

فالماهية في مرتبة اقتضائها للازمها مخلوطة بالوجود

توضیح: ماهیت در مرتبه‌ای که اقتضای لوازم می‌کند، مخلوط به وجود است، ولی وجود شرط لوازم نیست.

 

و إن لم يكن اقتضاؤها بحسب الوجود

توضیح: اگرچه اقتضای ماهیت نسبت به لوازم، که ماهیت مقتضی لوازمش باشد، این بحسب وجود و به شرط الوجود نیست، ولی در ظرف وجود و حین الوجود است، اگر این‌طور شد، چطور می‌شود وجود از لوازم ماهیت باشد و اعتباری باشد؟

 

فكيف يكون الوجود لازما لها مع كونه في مرتبتها غير متأخر عنها

توضیح: چگونه وجود لازمه ماهیت باشد، با اینکه اینها تقدم و تأخر ندارند، ولی در این استدلال‌ها اساسش بر یک تقدم و تأخری بود، بر همان اساس هم می‌گفت این اشکال پیش می‌آید، پس این استدلال‌ها از این جهت قابل مناقشه است.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo